Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


 артамен тапсырмаларды орындау




Ѕилеттен кара

є4билет.

1) арта және пландағы шартты белг≥лерд≥ң айырмашылығы.Ўартты белг≥лер өз≥н≥ң атқаратын м≥ндет≥ және касиеттер≥ жағынан масштабтық, масштабтан тыс және түс≥нд≥рме шартты белг≥лер болып бөл≥нед≥.

ќбъект≥лер өз≥н≥ң шын мән≥ндег≥ көр≥н≥с≥нде масштабтық контурлы шартты белг≥лермен белг≥ленед≥; мұнда олардың көлемдер≥н (ұзындығын, ен≥н және ауданын) картадан өлшеуге мумк≥нд≥к болуы ти≥с. Әрб≥р осындай шартты белг≥ контурдан, €ғни кеск≥нделет≥н объект≥н≥ң пландағы көр≥н≥с≥нен және фон-дық бо€у тустер≥, түрл≥-түст≥ штрихтар немесе белг≥лер торлары түр≥нде толтырылған түс≥н≥ктеме жазбалардан тұрады. ќбъект≥лерд≥ң контурлары нүктел≥к пунктирмен немесе ж≥ң≥шке тұтас сызыкпен жер бет≥н≥ң бедер≥н және шын мән≥ндег≥ сұлбаға (абрис) ұқсастығын сақтай отырып белг≥ленед≥.

1.ѕланда жерд≥ң шағын аймақтары үлкен(1:500,1:1000)масштабпен алынса,карталарда үлкен аймақтар ұсақ масштабпен(1:5000,1:10000)алынады.

2. артада меридиандар мен параллельдер м≥ндетт≥ түрде сызылады,ал план бет≥нде т≥к бұрышты координаталық тордың кеск≥н≥ ғана болады.

3.ѕланда жерд≥ң дөңест≥г≥ ескер≥лмейд≥. еск≥ндеу масштабты планның барлық бағытында тұрақты болса,картадаол тек меридиандар мен параллельдер бағытында ғана сақталады.

2)јбрис деген≥м≥з(нем,сызба)-жер бет≥н≥ң бедер≥н қағазға түс≥ру кез≥нде сұлба түрде салынатын сызба.ћунда түс≥р≥лет≥н аумақтың,ондағы обьект≥лерд≥ң нобайы,өлшеу нәтижелер≥,бедер элементтер≥ т,б мәл≥меттер көрсет≥лед≥.јбрис ек≥ түс≥р≥м сызбаларын қамтиды.“еодолитт≥ түс≥р≥мн≥ң абрис≥-т≥рек пункттерд≥ң,сызықтардың және түс≥р≥лет≥н обьект≥лерд≥ң өзара орналасуын көрсетет≥н сызба болса,ал тахеометрл≥к түс≥р≥мн≥ң абрис≥-өлшеу станци€лары мен қада нүктелер≥н≥ң өзара орналасуы аралығындағы ретт≥к нөм≥р≥ көрсет≥лген сызба.ƒәл топографи€лық пландарды жасау кез≥нде,сондай-ақ аэротүс≥руде геодези€лық торап нүктелер≥н танып айыруға пайдаланылады.

є5 билет.

1) 2) Ѕағдарлау - сызықтың бағытын бастапқы бағыт арқылы табу. √еодези€да бастапқы бағыт рет≥нде меридиан пайдаланылады. —ызықтың бағытын анықтайтын бұрыштар рет≥нде шын азимуттар, магнитт≥к азимуттар және дирекциондық бұрыштар қызмет етед≥. ќсы бұрыштар бастапқы бағыттан бастап сағат т≥л≥н≥ң бағыты бойымен 0"-тан 360∞-қа дей≥н өлшенед≥. Ўын азимут Ч бақылау нүктес≥ астрономи€лық меридианының жазықтығымен осы нүктеде осы бағыт арқылы өтет≥н вертикаль жазықтық түзет≥н ек≥ қырлы бұрыш. ћагнитт≥к азимут Ч сағат т≥л≥н≥ң бағыты бойымен магнитт≥к меридианның солтүст≥к бағытынан (машит нүсқарының солтүст≥к шет≥нен) белг≥л≥ б≥р алынған бағытқа дей≥н есептелет≥н горизонталь бұрыш. ћагнитт≥к азимуттар компаспен немесе буссольмен өлшенед≥. ƒирекциондық бұрыш Ч осьт≥к меридианның солтүст≥к бағытынан немесе абсцисса ос≥н≥ң бағытынан сағат т≥л≥н≥ң бағыты бойымен бер≥лген нүкте бағытына дей≥н есептелет≥н горизонталь бұрыш. јзимут деген≥м≥з-топографи€лық картадабелг≥леп анықтаған нүктен≥ң,географи€лық меридианның солтүст≥к бағытынан сағат т≥л≥ бағытында бер≥лген бағытқа дей≥нг≥ көкжиект≥к бұрыш.

–умб деген≥м≥з-топографи€лық картада таңдап алынып,бағытталған сызықтан меридианның осы сызыққа ең жақын жатқан б≥р бөл≥г≥не дей≥н есептелет≥н көкжиект≥к бұрыш.

ƒирекци€лық бұрыш- () деген≥м≥з осьт≥к меридианның солтүст≥к бағытынан немесе абсцисса ос≥н≥ң оң бағытынан сағат т≥л≥н≥ң бағыты бойымен осы бағытқа дей≥н есептелет≥н горизонталь бұрыш екенд≥г≥ шығады.

2)Құралдың горизонты деген≥м≥з(√»)-таппадым

є6 емтихан билет≥

1.  артаның номенклатурасы.

(Ќоменклатура карт) Ч көп паракты географи€лық карталардың әр парағының орналасқан жер≥н немесе оның картаның басқа парақтарына қатысты орналасу рет≥н анықтайтын шартты белг≥лер жүйес≥.  арталар номенклатурасы. карталарға сызықтар салумен тығыз байланысты, әскерлерд≥ картамен жабдықтауды ұйымдастыруда пайдаланылады.  арталар номенклатурасы кестел≥к (карталардың жинақ кестес≥не немесе каталогына сәйкес картаның әр парағы әр≥пт≥к, сандық немесе әр≥пт≥к-сандық белг≥мен белг≥ленед≥), координаталық (картадың әр парағы оның нүктелер≥н≥ң б≥р≥н≥ң немесе парактың ортаңғы нүктес≥н≥ң Ч координатасымен белг≥ленед≥), сандық немесе әр≥пт≥к-сандық (әрб≥р параққа сандық, немесе әр≥пт≥к-сандық код бер≥лед≥) болуы мүмк≥н.

2. “еодолитт≥ң құрылысы.

“еодолитт≥ң (40-сурет) лимб деп аталатын металл немесе шыны дөңгелег≥ бар, оның қиғаш шет≥не 0∞-тан 360∞-қа дей≥нг≥ бөл≥ктер түс≥р≥лген. Ѕөл≥ктерд≥ есептеу сағат т≥л≥н≥ң бағыты бойымен дәл келед≥. Ћимбаның центр≥ өлшен≥лет≥н бұрыштың төбес≥ арқылы өтет≥н т≥к сызыққа орналастырылады. Ћимбаның жазықтығына өлшен≥лет≥н бұрыштың жақтары проекци€ланады. Ѕұл кезде лимб жылжымайтын әр≥ горизонталь болуы ти≥с.

Ћимбаның үст≥нде т≥к сызықтың төң≥рег≥нде айналатын теодолитт≥ң жоғары бөл≥г≥ орналастырылған, бұл бөл≥кт≥ң ≥ш≥нде алидада және дүрб≥ (4) бар. ƒүрб≥ тұғырыққа (2) горизонталь болатын ЌЌ1 ос≥н≥ң төң≥рег≥нде айналғанда, онда коллимаци€лық деп аталатын жазықтықтары түс≥р≥лед≥. Ћимба мен алидаданың осьтер≥ сәйкес келу≥ керек, бұл арада алидаданың ҒҒ1 айналу ос≥ аспаптың нег≥зг≥ немесе вертикаль ос≥ деп аталады.

јлидада да керсетк≥ш бар, ол алидаданың лимба шкаласындағы орнын белг≥леуге мүмк≥нд≥к беред≥ және санаудың дәлд≥г≥н арттыру үш≥н арнайы есептеу құрылғысымен қосақтала жасалған. Ћимба мен алидада алидадаға бек≥т≥лген металл қаптамамен жабылған.

“еодолитт≥ң нег≥зг≥ ос≥ цилиндрл≥к деңгей (5) арқылы үш көтеру винттер≥н≥ң (1) көмег≥мен вертикаль жағдайға келт≥р≥лед≥. “еодолитт≥ң дүрб≥с≥ горизонталь ос≥ маңайында 180∞-қа айналдырылуы, €ғни зенит арқылы ауыстырылуы мүмк≥н. ƒүрб≥н≥ң айналу ос≥н≥ң б≥р жағында вертикаль дөңгелек (3) бек≥т≥лген, ол осьпен бер≥к жалғанған әр≥ онымен б≥рге айналады. Ќег≥з≥нде вертикаль дөңгелек горизонталь дөңгелек тәр≥зд≥ жасалған; ол вертикаль бұрыштарды (көлбеу бұрыштарды) өлшеуге арналған. ≈гер теодолитке окул€р жағынан қарасақ вертикаль дөңгелек дүрб≥н≥ң оң немесе сол жағында орналасуы мүмк≥н. Ѕ≥р≥нш≥ орны Ђоң дөңгелекї (ќD), ек≥нш≥с≥ Ч сол дөңгелекї (—Ѕ) деп аталады,.

“еодолит буссоль, штатив және т≥ктеу≥штен тұрады. Ѕуссоль магнитт≥к азимутты өлшеу үш≥н колданылады. Үш сирақты штативт≥ң бас жағы металдан жасалады. “еодолит штативт≥ң басына стан винтт≥ң көмег≥мен бек≥т≥лед≥. “≥ктеу≥ш теодолитт≥ нүктен≥ң үст≥не центрлеу үш≥н, €ғни бұрыштың төбес≥не орналастыру үш≥н қолданылады.

“еодолитт≥ң айналатын бөл≥ктер≥н қозғалмайтын жағдайға келт≥ру қысу винттер≥мен, ал б≥рқалыпты немесе ба€у айналдыру микрометрл≥к (жетекш≥) винттермен жасалады.

є7 емтихан билет≥

1. ћасштаб. ћасштаб түр≥.

масштаб деген≥м≥з-сызбадағы,пландағы,картадағы сызықтың оз≥не сәйкес жер бет≥ндег≥ сызық ұзындығының горизонталь проекци€сына қатынасы.ћасштаб сандық,сызықтық және көлденең болып б≥рнеше түрге бөл≥нед≥.

ќсындай масштаб сандық масштаб деп аталады, оның бөл≥м≥ жердег≥ сызықтардың план мен қартаға кеск≥ндеу кез≥нде каншалыкты, к≥ш≥рейген≥н көрсетед≥.

—ызықтық масштаб деген≥м≥з-қашықтықты есептеуге ыңғайлы болатындай бөл≥ктерге бөл≥нген санды масштаб атауының түзу сызықты графикт≥к кеск≥н≥ болып табылады.

 өлденең масштаб-сызықты масштабтың б≥р түр≥.ќсы аталған масштабтың қолданылуы,нақты инженерл≥к құрылыстың жобалау жұмыстарын үлкен көлемд≥ топографи€лық жоспарларда бейнелеп,қашықтық өлшемдер≥н жүрг≥зу үш≥н арнайы, көлденең масштабты тем≥р сызғышты пайдалану нег≥з≥нде жүрг≥з≥лед≥.

2. Ќивелир құрылысы.

Ќивелир-жер бет≥ нүктелер≥н≥ң би≥кт≥к айырмасын, өс≥мшес≥н өлшеуге қолданылатын аспап. Ќивелир өлшеу дәлд≥г≥не қарай үш түрге бөл≥нед≥.

Ќ-0,5-дәлд≥г≥ өте жоғары нивелир 1 км-л≥к қос жүр≥стег≥ өс≥мшемен анықтаудың орташа дәлд≥г≥ 0,5 мм-ге тең.

Ќ-3-дәл нивелир. ќрташа квадраттың дәлд≥г≥ 3 мм.

Ќ-10-техникалық нивелир. Өс≥мше анықтау дәлд≥г≥ 10 мм аспайтын нивелир түр≥.

Ќ-3 нивелир≥ 3,4 кластық және техникалық нивелирлеу үш≥н қолданылады. ќның нег≥зг≥ бөлшектер≥не цилинд≥рл≥к деңгей (6) қондырылған дүрб≥ (8) көтерг≥ш винттер (3) бар қондырғы (2) штатив бек≥ту үш≥н жасалған винт оймасы бар сер≥ппел≥ пластинка жатады. ÷илинд≥рл≥к деңгеймен б≥р коробкада орналасқан призмалы құрылған деңгей үлб≥реу≥г≥н≥ң бейнес≥н көз алдына келт≥ред≥. Ќивелирге қойылатын басты талап нысаналау сәулес≥н≥ң горизонталь болып орналасуы. ќны горизонталь жағдайда дәл келт≥ру элевациондық бұранда (3) арқылы €ғни деңгей жүрг≥з≥лед≥, €ғни деңгей үлб≥реу≥г≥н≥ң шет≥н ұштастыру арқылы

÷илинд≥рл≥к деңгейд≥ң сыртқы жабық төрт түзетпе бұрандалары бар. Ќивелирд≥ң вертикаль ос≥н алдын ала т≥к бағытқа келт≥ру үш≥н, дөңгелек деңгей (12) орнатылған және оның үш түзетпе винттер≥ бар. ≈ң алдымен дүрб≥н≥ң көздег≥ш≥ (7) мен бек≥тпе(10) арқылы бағыттап, одан кей≥н жетекш≥ винт (11) көмег≥мен дәл көзделед≥. ƒүрб≥дег≥ ж≥птер торының анық көр≥ну≥н қамтамасыз етет≥н кремальера бар(3). Ёлевациондық винтпен деңгей үлб≥реу≥г≥н≥ң ек≥ шет≥ ұштастырылғаннан кей≥н, ж≥птер торының ортаңғысы арқылы рейкадан есеп алынады. ≈сеп әрқашанда төрт таңбалы сан болып келед≥, мыс:1145 мм.

є8 емтихан билет≥

1. теодолитт≥к түс≥р≥стег≥ алқаптық жұмыс.

ƒалалық жұмыстарға:

1) ∆ерг≥л≥кт≥ жерд≥ рекогносцировкалау және пунктерд≥ бек≥ту.

2) Ѕұрыштар мен ұзындықтарын өлшеу.

3) ∆ерг≥л≥кт≥ заттарды, контурларды түс≥ру.

∆үр≥с пунктер≥н жерг≥л≥кт≥ жердег≥ т≥рек пунктер≥не байланыстыру

2.“ахеометрл≥к түс≥р≥стег≥ журналды өңдеу рет≥.- жоқ.

“ахеометри€лық түс≥р≥с -тахеометр деген аспаптың көмег≥мен жүрг≥з≥лед≥.“ахеометр арқылы горизонталь а,вертикаль V бұрыштар,қашықтық S және би≥кт≥к өс≥мшес≥ h анықталады.

є9 емтихан билет≥

1. √еодези€ның басқа да пәндермен байланысы.

√еодези€ әртүрл≥ ғылыми пәндермен тығыз байланысты, соның ≥ш≥нде математика, астрономи€, физика, механика, автоматика, электроника, географи€, фотографи€ және сызу.
ћатематика геодези€дағы өлшеу нәтижелер≥н өңдеу әд≥стер≥мен және талдау амалдарымен қамтамасыз етед≥,
јстрономи€ геодези€ға жер бет≥ндег≥ нүктелерд≥ң координаталары және астрономи€лық азимуттары жайында алғашқы мәл≥меттер беред≥.
‘изика мен механиканы пайдаланып, геодези€лық аспаптардың тет≥ктер≥н есептейд≥ және қүрастырады. јспап шығаруда автоматика және электроника көп қолданылады.
√еографи€ны б≥лу жер бет≥н≥ң рельеф≥н және жер бет≥ндег≥ табиғи жамылғыларды дүрыс бағалауға көмектесед≥. √еодези€да қолданылатын фотографи€ әд≥с≥ фотографи€ны б≥луд≥ қажет етед≥, ал план мен картаны графикалық түрге келт≥ру үш≥н топографи€лық сызудың әд≥стер≥н меңгеру керек.

 артамен тапсырмаларды орындау.

 артаға нүктен≥ түс≥ру

(Ќанесение точки на карту) Ч координаттары бойынша нүкте орналасуы ти≥с шаршыны анықтап, оған нүктен≥ түс≥ру. “абылған шаршының оңтүст≥к сызығынан оның бүй≥р жақтарынан карта масштабында кес≥нд≥ салынады. ќл шаршының төменг≥ жағы мен X нүктес≥н≥ң айырымына сәйкес келу керек. јлынған таңбалар ж≥ң≥шке сызықтармен б≥р≥кт≥р≥лед≥. ќсы сызыққа шаршының батысжағынан масштабта кес≥нд≥ салады. ќл шаршы сол жағымен ” нүктес≥н≥ң айырымына сәйкес келу≥ ти≥с. Ѕұл ≥здел≥п отырған нүкте болып табылады.

 артада пунктт≥н орналасу орнын жуықтап көрсету

(ѕриближенное указание местоположени€ пункта на карте).  артадағы нүктен≥ң орнын жуықтап көрсету үш≥н ол орналасқанкоординаттық тор шаршыны атау жетк≥л≥кт≥. Ѕ≥р≥нш≥ абсцисса х шаршының оңтүст≥к жағы, ордината у оның батыс жағы деп аталады. ∆еке парақты картамен жұмыс ≥стегенде абсцисса мен ордината әдетте ек≥ санмен көрсет≥лед≥ (ондық және б≥рл≥к километрлер≥ картаның ≥шк≥ жақтауының сыртында үлкен санмен бер≥лген).

є10 емтихан билет≥

Ѕилет

1 сурак.∆ерд≥ң п≥ш≥н≥ мен көлем≥.Ғылым мен техниканың көптеген салалары (жерд≥ң жасанды сер≥ктер≥ мен арыштық ракеталарды ұшыруда, авиаци€да, тең≥зде жүзу, радиобайланыс, т.б.), әс≥ресе жер бет≥н картада дұрыс кеск≥ндеу, жерд≥ң п≥ш≥н≥ мен көлем≥н дәл б≥луд≥ қажет етед≥. ∆ер- үн жүйес≥ндег≥ планеталардың б≥р≥ және оның қыртысы әр түрл≥ қыраттар мен ойпаттардан тұрады. ∆ерд≥ң шамалы ғана бөл≥г≥ (20%) қүрлық, ол 71%-ын дүниежүз≥л≥к мұхит алып жатыр. √еодези€да жерд≥ң п≥ш≥н≥ үш≥н жер эллипсоиды деп аталатын сфероид алынды. ∆ер эллипсоиды өз≥н≥ң үлкен және к≥ш≥ жарты осьтер≥мен (а, b) және пол€рлық сығылушылығымен сипатталады (α) a = (a-b)/a а, b және α шамалары градустық өлшеулер арқылы анықталады, ол үш≥н меридиан доғасының ұзындығын әр 1∞ сайын өлшеу керек. ћеридианның әр түрл≥ жерлер≥ндег≥ градустың үзындығын б≥ле отырып, жерд≥ң п≥ш≥н≥ мен көлем≥ анықталады. ∆ер эллипсоидының көлемдер≥н әр елд≥ң ғалымдары б≥рнеше рет анықтады. 1946 жылға дей≥н бұрынғы ќдакта 1841 жылы нем≥с ғалымы ‘.¬.Ѕессель есептеп шығарған жер элипсоидының көлем≥ колданылады. ∆ер эллипсоидының көлем≥н 1940 жылы үлкен дәлд≥кпен ‘.Ќ. расовский мен ј.ј.»зотовтардың басқаруымен орыс ғалымдары да аныктады.јлынған бүл өлшемдер 1946 жылы үк≥метт≥ң қаулысы бойынша ел≥м≥зд≥ң барлық геодези€лық және картографи€лык жұмыстары үш≥н қабылданып алынып,  расовский эллипсоиды деп аталатын болды. ќсы орайда айта кетет≥н б≥р жәй, ол кейб≥р елдердегеодези€лық өлшеулер нәтижес≥нде шығарылған өз эллипсоидтарының қолданылатындығы. ќларсолнемесеб≥рнешеелд≥ңтерритори€сынтолық не ≥ш≥нарақамтиды. ћұндай эллипсоид-референц-эллипсоид депаталады. –еференц-эллипсоид деген≥м≥знақтыб≥релдегеодези€лықөлшеулерд≥өндеуүш≥нколданылатын, жерденес≥ндебелг≥л≥түрдебағдарланган, нақтыкөлем≥анықталған эллипсоид. —өйт≥п, қаз≥рг≥кезде расовскийд≥ңреференц-эллипсоиды тек –есейдеғанаемес, бүк≥л “ћƒ жәнеЅатыс≈уропаныңб≥рнешеелдер≥ндеқолданылады.

2 сұрақ жоқ нөлд≥к нүкте деген≥м≥з не?

Ѕилет

1 сұрақ.∆ерд≥ң п≥ш≥н≥ мен көлем≥.Ғылым мен техниканың көптеген салалары (жерд≥ң жасанды сер≥ктер≥ мен арыштық ракеталарды ұшыруда, авиаци€да, тең≥зде жүзу, радиобайланыс, т.б.), әс≥ресе жер бет≥н картада дұрыс кеск≥ндеу, жерд≥ң п≥ш≥н≥ мен көлем≥н дәл б≥луд≥ қажет етед≥. ∆ер- үн жүйес≥ндег≥ планеталардың б≥р≥ және оның қыртысы әр түрл≥ қыраттар мен ойпаттардан тұрады. ∆ерд≥ң шамалы ғана бөл≥г≥ (20%) қүрлық, ол 71%-ын дүниежүз≥л≥к мұхит алып жатыр. √еодези€да жерд≥ң п≥ш≥н≥ үш≥н жер эллипсоиды деп аталатын сфероид алынды. ∆ер эллипсоиды өз≥н≥ң үлкен және к≥ш≥ жарты осьтер≥мен (а, b) және пол€рлық сығылушылығымен сипатталады (α) a = (a-b)/a а, b және α шамалары градустық өлшеулер арқылы анықталады, ол үш≥н меридиан доғасының ұзындығын әр 1∞ сайын өлшеу керек. ћеридианның әр түрл≥ жерлер≥ндег≥ градустың үзындығын б≥ле отырып, жерд≥ң п≥ш≥н≥ мен көлем≥ анықталады. ∆ер эллипсоидының көлемдер≥н әр елд≥ң ғалымдары б≥рнеше рет анықтады. 1946 жылға дей≥н бұрынғы ќдакта 1841 жылы нем≥с ғалымы ‘.¬.Ѕессель есептеп шығарған жер элипсоидының көлем≥ колданылады. ∆ер эллипсоидының көлем≥н 1940 жылы үлкен дәлд≥кпен ‘.Ќ. расовский мен ј.ј.»зотовтардың басқаруымен орыс ғалымдары да аныктады.јлынған бүл өлшемдер 1946 жылы үк≥метт≥ң қаулысы бойынша ел≥м≥зд≥ң барлық геодези€лық және картографи€лык жұмыстары үш≥н қабылданып алынып,  расовский эллипсоиды деп аталатын болды. ќсы орайда айта кетет≥н б≥р жәй, ол кейб≥р елдердегеодези€лық өлшеулер нәтижес≥нде шығарылған өз эллипсоидтарының қолданылатындығы. ќларсолнемесеб≥рнешеелд≥ңтерритори€сынтолық не ≥ш≥нарақамтиды. ћұндай эллипсоид-референц-эллипсоид депаталады. –еференц-эллипсоид деген≥м≥знақтыб≥релдегеодези€лықөлшеулерд≥өндеуүш≥нколданылатын, жерденес≥ндебелг≥л≥түрдебағдарланган, нақтыкөлем≥анықталған эллипсоид. —өйт≥п, қаз≥рг≥кезде расовскийд≥ңреференц-эллипсоиды тек –есейдеғанаемес, бүк≥л “ћƒ жәнеЅатыс≈уропаныңб≥рнешеелдер≥ндеқолданылады.

2 сұрақ жоқкроктар деген≥м≥з не?

Ѕилет

1 сұрақ жоқ теодолитт≥ң геометри€лық схемасы?

2 сұрақ.ƒирекци€лық бұрыш Ч 0∞ пен 360∞ арасында сағат т≥л≥н≥ң бағыты бойынша өлшенет≥н километрл≥к тордың т≥к сызығының солтүст≥к бағыты мен зат багыты арасындағы бұрыш. ќны өлшеу үш≥н картада жерг≥л≥кт≥ затқа бағыт жүрг≥з≥лед≥. Ѕастапкы пунктт≥ң жакын жер≥нен жүрг≥з≥лген сызыктың координаттық торы вертикаль сызықтарынын б≥р≥мен киылыстан нүктес≥н алады және оны транспортир ортасына, ал оның сызғышынын шет≥н (0-180 градус сызығы) вертикаль сызықпен беттест≥ред≥. “ранспортир шкаласыменкилометрл≥ксызықтыңсолтүст≥кбағытынаанықталатынбағытқадей≥нг≥бұрышсағатнұскауыныңжүр≥с≥менесептелед≥. 180 градустанастамбұрыштаркез≥ндебұрыштордыңбатысбагытынанесептелед≥жәнеалынғанмәнге 18 градус косады

Ѕилет

1 сұрақ.Ѕағдарлау - сызықтың бағытын бастапқы бағыт арқылы табу. √еодези€да бастапқыбағытрет≥нде меридиан пайдаланылады. —ызықтыңбағытынанықтайтынбұрыштаррет≥ндешыназимуттар, магнитт≥казимуттаржәнедирекциондықбұрыштарқызмететед≥. ќсы бұрыштарбастапқыбағыттанбастапсағатт≥л≥н≥ңбағытыбойымен 0"-тан 360∞-қадей≥нөлшенед≥. Ўын азимут Ч бақылаунүктес≥ астрономи€лықмеридианыныңжазықтығымен осы нүктеде осы бағытарқылыөтет≥н вертикаль жазықтықтүзет≥нек≥қырлыбұрыш. ћагнитт≥к азимут Ч сағатт≥л≥н≥ңбағытыбойыменмагнитт≥кмеридианныңсолтүст≥кбағытынан (машитнүсқарыныңсолтүст≥кшет≥нен) белг≥л≥б≥ралынғанбағытқадей≥несептелет≥н горизонталь бұрыш. ћагнитт≥казимуттаркомпаспеннемесе буссольмен өлшенед≥. ƒирекциондықбұрыш Ч осьт≥кмеридианныңсолтүст≥кбағытынаннемесе абсцисса ос≥н≥ңбағытынансағатт≥л≥н≥ңбағытыбойыменбер≥лгеннүктебағытынадей≥несептелет≥н горизонталь бұрыш. јзимут деген≥м≥з-топографи€лық картадабелг≥леп анықтаған нүктен≥ң,географи€лық меридианның солтүст≥к бағытынан сағат т≥л≥ бағытында бер≥лген бағытқа дей≥нг≥ көкжиект≥к бұрыш.

–умб деген≥м≥з-топографи€лық картада таңдап алынып,бағытталған сызықтан меридианның осы сызыққа ең жақын жатқан б≥р бөл≥г≥не дей≥н есептелет≥н көкжиект≥к бұрыш.

ƒирекци€лық бұрыш- () деген≥м≥з осьт≥к меридианның солтүст≥к бағытынан немесе абсцисса ос≥н≥ң оң бағытынан сағат т≥л≥н≥ң бағыты бойымен осы бағытқа дей≥н есептелет≥н горизонталь бұрыш екенд≥г≥ шығады.

2 сұрақ

“үс≥ру жағдайларының тәс≥лдер≥. Қолданылатын аспаптардың аттары мен әд≥стерге байланысты түс≥р≥стер мынадай түрлерге бөл≥нед≥:

1. “еодолитт≥к түс≥р≥с Ц жерд≥ң контурлық планын алу үш≥н теодолит пен өлшеу лентасының көмег≥мен орындалатын геодези€лық жұмыстардың түр≥.

2. “ахеометри€лық түс≥р≥с- тахеометр деген аспап арқылы жүрг≥з≥лед≥. “ахеометр арқылы горизонталь ᾳ, вертикаль V бұрыштар, қашықтық S және би≥кт≥к өс≥мшес≥ hанықталады.

3. ћензулалық түс≥р≥с Ц мензула және кипрегель арқылы жүрг≥з≥лет≥н жұмыс. Ѕұл түс≥руд≥ң нәтижес≥нде қашықтықтың горизонталь проекци€сы мен би≥кт≥к өс≥м≥ анықталады, план т≥келей далада сызылады.

4. јэрофототопографи€лық түс≥р≥с Ц әуеде ұшып жүр≥п, жер бет≥н аэрофотоаппаратпен суретке түс≥ру арқылы план мен карта жасаудағы жұмыстар.

5. ∆ердег≥ сфереофотограмметри€лық түс≥р≥с Ц арнайы жерде тұрып фототеодолит арқылы жүрг≥з≥лет≥н жұмыстар.

Ѕилет

1 сұрақ.јбрис деген≥м≥з(нем,сызба)-жер бет≥н≥ң бедер≥н қағазға түс≥ру кез≥нде сұлба түрде салынатын сызба.ћунда түс≥р≥лет≥н аумақтың,ондағы обьект≥лерд≥ң нобайы,өлшеу нәтижелер≥,бедер элементтер≥ т,б мәл≥меттер көрсет≥лед≥.јбрис ек≥ түс≥р≥м сызбаларын қамтиды.“еодолитт≥ түс≥р≥мн≥ң абрис≥-т≥рек пункттерд≥ң,сызықтардың және түс≥р≥лет≥н обьект≥лерд≥ң өзара орналасуын көрсетет≥н сызба болса,ал тахеометрл≥к түс≥р≥мн≥ң абрис≥-өлшеу станци€лары мен қада нүктелер≥н≥ң өзара орналасуы аралығындағы ретт≥к нөм≥р≥ көрсет≥лген сызба.ƒәл топографи€лық пландарды жасау кез≥нде,сондай-ақ аэротүс≥руде геодези€лық торап нүктелер≥н танып айыруға пайдаланылады.

2 сұрақ жоқ құралдың горизонты деген≥м≥з не?

Ѕилет

1. јбрис деген≥м≥з(нем,сызба)-жер бет≥н≥ң бедер≥н қағазға түс≥ру кез≥нде сұлба түрде салынатын сызба.ћунда түс≥р≥лет≥н аумақтың,ондағы обьект≥лерд≥ң нобайы,өлшеу нәтижелер≥,бедер элементтер≥ т,б мәл≥меттер көрсет≥лед≥.јбрис ек≥ түс≥р≥м сызбаларын қамтиды.“еодолитт≥ түс≥р≥мн≥ң абрис≥-т≥рек пункттерд≥ң,сызықтардың және түс≥р≥лет≥н обьект≥лерд≥ң өзара орналасуын көрсетет≥н сызба болса,ал тахеометрл≥к түс≥р≥мн≥ң абрис≥-өлшеу станци€лары мен қада нүктелер≥н≥ң өзара орналасуы аралығындағы ретт≥к нөм≥р≥ көрсет≥лген сызба.ƒәл топографи€лық пландарды жасау кез≥нде,сондай-ақ аэротүс≥руде геодези€лық торап нүктелер≥н танып айыруға пайдаланылады.

2. Ќивелир, арналуы, ж≥ктелу≥, құрылысы.

Ќивелир-жер бет≥ нүктелер≥н≥ң би≥кт≥к айырмасын, өс≥мшес≥н өлшеуге қолданылатын аспап. Ќивелир өлшеу дәлд≥г≥не қарай үш түрге бөл≥нед≥.

Ќ-0,5-дәлд≥г≥ өте жоғары нивелир 1 км-л≥к қос жүр≥стег≥ өс≥мшемен анықтаудың орташа дәлд≥г≥ 0,5 мм-ге тең.

Ќ-3-дәл нивелир. ќрташа квадраттың дәлд≥г≥ 3 мм.

Ќ-10-техникалық нивелир. Өс≥мше анықтау дәлд≥г≥ 10 мм аспайтын нивелир түр≥.

Ќ-3 нивелир≥ 3,4 кластық және техникалық нивелирлеу үш≥н қолданылады. ќның нег≥зг≥ бөлшектер≥не цилинд≥рл≥к деңгей (6) қондырылған дүрб≥ (8) көтерг≥ш винттер (3) бар қондырғы (2) штатив бек≥ту үш≥н жасалған винт оймасы бар сер≥ппел≥ пластинка жатады. ÷илинд≥рл≥к деңгеймен б≥р коробкада орналасқан призмалы құрылған деңгей үлб≥реу≥г≥н≥ң бейнес≥н көз алдына келт≥ред≥. Ќивелирге қойылатын басты талап нысаналау сәулес≥н≥ң горизонталь болып орналасуы. ќны горизонталь жағдайда дәл келт≥ру элевациондық бұранда (3) арқылы €ғни деңгей жүрг≥з≥лед≥, €ғни деңгей үлб≥реу≥г≥н≥ң шет≥н ұштастыру арқылы

÷илинд≥рл≥к деңгейд≥ң сыртқы жабық төрт түзетпе бұрандалары бар. Ќивелирд≥ң вертикаль ос≥н алдын ала т≥к бағытқа келт≥ру үш≥н, дөңгелек деңгей (12) орнатылған және оның үш түзетпе винттер≥ бар. ≈ң алдымен дүрб≥н≥ң көздег≥ш≥ (7) мен бек≥тпе(10) арқылы бағыттап, одан кей≥н жетекш≥ винт (11) көмег≥мен дәл көзделед≥. ƒүрб≥дег≥ ж≥птер торының анық көр≥ну≥н қамтамасыз етет≥н кремальера бар(3). Ёлевациондық винтпен деңгей үлб≥реу≥г≥н≥ң ек≥ шет≥ ұштастырылғаннан кей≥н, ж≥птер торының ортаңғысы арқылы рейкадан есеп алынады. ≈сеп әрқашанда төрт таңбалы сан болып келед≥, мыс:1145 мм.

Ѕилет

 роктар.

 рок грек т≥л≥нен аударғанда сурет нобайы дегенд≥ б≥лд≥ред≥. јбристен айырмашылығы онда бедер бейнеленед≥, ал өлшенген шамалар жазылмайды.

2. (Ќќ) нөлд≥к нүкте деген≥м≥з не?∆оба сызығы (қызыл сызық) мен профиль сызығының (қара сызық) қиылысқан нүктелер≥н нольд≥к не жұмыс ≥стел≥нбейт≥н нүктелер д.а.

Ѕилет

1. ћасштаб дәлд≥г≥ деген≥м≥з не?

∆ерг≥л≥кт≥ ауданның көкжиект≥к бағыттағы проекци€лық сызықтарын картада кеск≥ндеуд≥ң к≥ш≥рейт≥лу дәрежес≥ масштаб д.а. санды және графикт≥к деп бөл≥нед≥. —анды масштаб алымы б≥р сан, ал бөл≥м≥ жерг≥л≥кт≥ ауданның көкжиект≥к бағыттағы проекци€лық сызығын картада қанша есе азаюына сәйкес келет≥н дұрыс бөлшек.  ей жағдайда бер≥лген үлкен көлемд≥ геодези€лық есептеуд≥ жең≥лдету үш≥н графикт≥к масштабты пайдаланған ыңғайлы. ќл сызықтық және көлденең болып бөл≥нед≥. —ызықтық масштаб қашықтықты есептеуге ыңғайлы болатындай бөл≥ктерге бөл≥нген.  өлденең масштаб нақты инженерл≥к құрылыстардың жобалау жұмыстарын үлкен көлемд≥ топографи€лық жоспарларда бейнелеп, қашықтық өлшемдер≥н жүрг≥зу үш≥н арнайы көлденең масштабты тем≥р сызғышты пайдаланады. €ғни 0,2 мм-ге тең. 0,2 мм-ге сәйкес келет≥н жер бет≥ндег≥ горизонталь ұзындықты көлденең масштабтың дәлд≥г≥ дейд≥. ћасштаб дәлд≥г≥ мына формуламен анықталады:

t = cb =ј' ќ=a/m*n

мұндағы а-масштаб нег≥з≥ 2см; Ђ-масштаб нег≥з≥ бөл≥ктер≥н≥ң саны; m-масштаб би≥кт≥г≥ бөл≥ктер≥н≥ң саны. ћысалы: 1:1000; 1:2000; 1:5000 масштабтарының графикт≥к дәлд≥ктер≥ 0,2; 0,4; 1,0 м тең болып келед≥. ћұндай көлденең масштабтар топографи€лық транспортирлер мен металдан жасалған сызғыштарға қондырылады. ќларды масштабтық сызғыштар дейд≥. [1]

2.  арта және планның шартты белг≥лер≥н анықта.

є19 емтихан билет≥

1.  арта және планда рельефт≥ң бейнелену тәс≥лдер≥.–ельеф (фр. relief Ч көтерем≥н) Ч жер бет≥н≥ң горизонтальды және вертикальды т≥л≥мделген формаларының, €ғни дөңестер мен ойпаңдардың, таулар мен ойпаттардын жиынтығы. ∆ерд≥ң бедер≥ және оны пландар мен карталарда бейнелеу ∆ер бет≥ндег≥ таулардың, сайлардың, жота-ойпаттардың жинагын жерд≥ң бедер≥ дейд≥. јл, жер бет≥ндег≥ әртүрл≥ құрылыстар, жолдар, т.б. жиынтыгын геодези€да ситуаци€ дейд≥.∆ер бедер≥ ерекшел≥ктер≥не байланысты мекен-жай, таулы, және жазық болып бөл≥нед≥: тау, қазаншұңқыр, жота, өзен, қайқы, бел. “аудың ең би≥к жер≥-шың, ал тау табаны тау етег≥ деп аталады.∆ер бет≥н≥ң бедер≥ топографи€лық карталар мен пландарда горизонтальдар, шартты белг≥лер және би≥ктерд≥ жазу арқылы бейнеленед≥.Құрлық бет≥ндег≥ абсолют би≥кт≥ктер≥ б≥рдей нүктелерд≥ б≥р≥кт≥рет≥н қисық-тұйық сызықты горизонтальдар деп аталады. –ельефт≥ң ерекше нүктелер≥не таудың төбес≥, шұңқырдың түб≥, жоталардың ең төменг≥ және жоғарғы нүктелер≥, т.б. жатады. √оризонтальдарға перпендикул€р ет≥п жүрг≥з≥лген к≥шкене сызықшалар-бергштрихтар беткейд≥ң бағытын көрсетед≥. “ауды, жотаны бейнелегенде бергштрихтар горизонталь бұрылысының сыртынан, ал қазаншұңкырлар мен өзектерд≥ бейнелегенде, горизонталь бұрлысының ≥ш≥нен қойылады.  арталарға горизонтальдардың би≥кт≥г≥ өрлеу бағытына бағытталып жазылады. √оризонтальдардың пландағы арақашықтығын салынды (заложение) табан деп атайды. ≈гер горизонтальдар б≥рЧб≥р≥не жақын жатса, €ғни салынды қысқа болса, беткейд≥ң т≥к болғаны, ал аралары б≥р-б≥р≥нен алые болса онда беткейд≥ң жатық болғаны. ≥ргелес орнапасқан горизонтальдар би≥кт≥г≥н≥ң айырмашылығын (һ) қима би≥кт≥г≥ деп атайды. –ельефт≥ң қима би≥кт≥ктер≥ карта мен пландардың масштабы мен рельефт≥ң күрдел≥л≥г≥не т≥келей байланысты. ќсыған орай әртүрл≥ масштабтағы карталар үш≥н төмендег≥дей қима би≥кт≥ктер (һ) кабылданған.

2. —ызықтың ең≥с≥ (уклон) деген≥м≥з не? ќтветин таппадым

є20 емтихан билет≥

1. Құралдың горизонты деген≥м≥з не?

ƒеңгей жазықтықтан нивелирд≥ң визирл≥к ос≥не дей≥нг≥ т≥ктеу≥ш сызықты аспаптың горизонты √» д.а. аспап горизонты мынаған тең:

√»=Ќј+а €ғни аспап горизонты √» нүкте би≥кт≥г≥не Ќј сол нүктеде орналасқан рейкадан алынған есепт≥ УaТ қосқанға тең. јспап горизонты арқылы да нүктелер би≥кт≥г≥н анықтауға болады.

2. ƒирекци€лық бұрышты есептеуд≥ бақылау

≈гер ј¬ сызығының дирекциондық бұрышы αј¬белг≥л≥ және ¬ нүктес≥ндег≥ оң жақ горизонталь бұрыш Ц βоң өлшенген болса, онда келес≥ ¬с қабырғасының дирекциондық бұрышы αвс былайша анықталады:

αвсав

мұндағы х=1800- βоң

онда: αвсав+1800-βоң

егер ¬ нүктес≥ндег≥ сол жақ бұрыш βсол өлшенген болса, онда αвс дирекциондық бұрышы былай анықталады.

αвсав-1800+βсол

Ѕилет

1-сұрақ

 роктар - көз мөлшерд≥ң көмег≥мен ≥стел≥нген схематикалық сызба немесе жерг≥л≥кт≥ жерд≥ң планы.  об≥несе кроктар деп - геодези€лық пункттарға байланысқан карточкаларды атайды.

Ѕилетте бар

Ѕилет

1-cұрақ

”кло́н (в геодезии) Ч показатель крутизны склона; отношение превышени€ местности к горизонтальному прот€жению, на котором оно наблюдаетс€. »ными словами, величина уклона равна тангенсу угла между поверхностью склона и горизонталью.

Ќапример, подъЄму 12 м на 100 м перемещени€ по горизонтали соответствует уклон, равный 0,12 (12 % или 120 Й).

ѕри чтении нотации знак Ђ%ї произноситс€ Ђсотыхї, а ЂЙї Ч Ђтыс€чныхї.

i = h/s немесе i = tg a

Қазақша аударып алыңдар, қиын емес)))

Ѕилет

1-сұрақ.“еодолитт≥ң құрылысы және оның түрлер≥.√оризонталь және вертикаль бұрыштарды өлшеуд≥ң жоғарыда айтылған принцип≥не орай 39-суретте теодолит осьтер≥н≥ң схемасы көрсет≥лген, теодолит мынандай осьтерден тұрады. ZZ-теодолитт≥ң вертикаль айналу ос≥; ““/-көру дүрб≥с≥н≥ң айналу ос≥; UU/ - цилиндрл≥к деңгейд≥ң ос≥; VV/-көру дүрб≥с≥н≥ң нысаналау (визирл≥к) ос≥.  өтерг≥ш үш винттерд≥ң (1) көмег≥мен цилиндрл≥к деңгей (6) нөл пунктке қою арқылы теодолитг≥ң айналу ос≥ ZZ т≥к бағытқа келт≥р≥лед≥. Үш көтерг≥ш винтгер (2) тұғырығына орнатьшған. “еодолитт≥к нег≥зг≥ жұмыстық бөл≥г≥ 0-ден, 360-қа дей≥н бөл≥нген шыныдан жасалған дөңгелек шеңбер-лимб (3) және дүрб≥мен б≥рге айналатын алидада деп аталатын

 өру дүрб≥с≥ (8) айналу ос≥не ““ ек≥ тұғырық (5) арқылы ұстатылады. Ћимб (10) пен алидаданың (11), дүрб≥н≥ң бек≥тк≥ш (11) және жетекш≥ винтгер≥ болады. Ѕұрышты өлшеген уақытта, теодолит штативке орнатылады. 40- суретте геодези€лық және маркшейдерл≥к жұмыстарда кең≥нен қолданылып жүрген 2“«ќ теодолитт≥ң сыртқы бейнее≥ көрсет≥лген. ћұнда есеп алатын құрылғы микроскоп (7), вертикаль (9) және горизонталь дөңгелектер, дүрб≥, т.б. қай жерде орналасқандары көрсет≥лген. ƒүрб≥ (8) бақылайтын нүктен≥ жуықтап нысаналау үш≥н, оптикалық визирмен (13) жабдықталған. ƒүрб≥н≥ фокустау кремальераны (12) айналдыру арқылы жүзеге асады. ≈сеп алатын микроскопқа жарық түс≥ру үш≥н, шалқаймалы айна қолданылады.  ей≥н≥рек тоқталамыз.

Қаз≥рг≥ кезде қолданылып жүрген теодолиттер бұрыш өлшеу дәлд≥г≥не, есеп алу құрылғыларының түрлер≥не, горизонталь дөңгелект≥ң вертикаль осьтер≥ жүйес≥н≥ң конструкци€сына және атқаратын м≥ндеттер≥ жағынан әртүрл≥ болып бөл≥нед≥. √оризонталь бұрыштарды өлшеу дәлд≥г≥не қарай теодолиттер 3 топқа бөл≥нед≥:

1. “ехникалық “15 , 2“30, 2“30ћ теодолитт≥к және тахеометри€лық жүр≥стер мен түс≥р≥стерде, сондай-ак жер бет≥ндег≥ және жерасты қазбаларындагы маркшейдерл≥к жұмыстарды атқару кез≥нде бұрыштарды өлшеуге арналған.

2. ƒәл теодолиттер 2“2-3 жэне 4 кластық триангул€ци€ мен полигонометри€дағы бұрыштарды өлшеуге арналған, ал 2“5 - триангул€ци€лық жүйелер мен 1 және 2 разр€дтық полигонометри€лық, сонымен қатар, жер бет≥ маркшейдерл≥к жұмыстарда бұрыштарды өлшеуге арналған.

3. ∆оғарғы дәлд≥кт≥ электронды теодолиттер және тахеометрлер “а2ћ мен полигонометри€дағы бұрыштарды өлшеуге теодолитт≥ң нег≥зг≥ бөл≥ктер≥не толығырақ арналған.

“еодолитт≥ң шартты белг≥лер≥ндег≥ “ әрп≥ "теодолит" деген аспап атын б≥лд≥рсе, сол әр≥птен кей≥нг≥ цифр горизонталь бұрышты өлшеуд≥ң секундтық орташа квадраттык қател≥г≥н б≥лд≥ред≥, мысалы “5 теодолит≥ үш≥н mp-5, “«ќћ үш≥н тр=5, ал Ћ/-деген әр≥п маркшейдерл≥к жұмыстарға арналгандыгын көрсетед≥.  ей≥нг≥ кезде теодолиттер жаңартылып, 2“2, 2“5, 2“30 тектес болып шығарылуда. ≈сеп алу тет≥ктер≥н≥ң түр≥не байланысты теодолиттер тағы үш топқа бөл≥нед≥: а) бағалау микроскобы; ә) шкалалы микроскоп; б) оптикалық микрометрлер.

√оризонталь дөңгелект≥ң вертикаль осьтер≥ конструкци€сына байланысты қайталанатын және қайталанбайтын теодолиттер болып бөл≥нед≥. Қайталанатын теодолиттерде лимб пен алидада жеке айналады, әрқайсысының қысып ко€тын жэне жетекш≥ бұрандалары болады. ќларга “«ќ, 2“30 теодолиттер≥ жатады. јл қайталанбайтындарга 2“30ћ, 2“5, 2“2, т.б. жатады, оларда лимб арнайы күрылғы аркылы керект≥ жағына бұрылады.





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-11-23; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 4493 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

„еловек, которым вам суждено стать Ц это только тот человек, которым вы сами решите стать. © –альф ”олдо Ёмерсон
==> читать все изречени€...

2059 - | 1924 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.092 с.