Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


 үн жүйес≥н≥ң пайда болуы туралы қаз≥рг≥ көзқарас.




Ѕұл салада б≥з ё.Ўмидт≥ң теори€сын атап өту≥м≥зге болады. Ѕұл теори€ бойынша планеталар суық газ-тозаң бұлттан жасалу керек. √алактиканың центр≥н айналып қозғалған  үн≥м≥з ол бұлтты өз≥не тартып алғандықтан,  үн жүйес≥н≥ң құрылысының кейб≥р заңдылықтарын Ўмидт жоғарғы айтылған нег≥зде түс≥нд≥р≥п беруге мүмк≥нд≥к алды. —онда планеталардың қашық бойынша орналасуы, олардың орбитальды айналысқа қатысуы т.с.с мәселелер осы Ўмидт теори€сының нег≥з≥нде жетк≥л≥кт≥ дәрежеде түс≥нд≥р≥лед≥.

Ѕ≥зд≥ң планета жүйес≥н≥ң дамуын қысқаша ба€ндайтын болсақ, ол төменг≥ реттег≥дей болады. Ўамамен бұдан 5 миллиард жыл бүрын өз≥нен магнит күш сызықтары өт≥п жататын өте сөзылыңқы газ-тозаң бұлттың ≥ш≥нде орталық шоғыр /сгущение-қоюлану/ -алғашқы  үн /протосолнце/ пайда болады. ќл алғашқы  үн жайлап сығылып отырады. јл бұлттың ек≥нш≥, массасы 10 еседей аз бөл≥г≥, сол орталықтың төң≥рег≥нде жайлап айналады.

јтомдардың, молекулалардың және тозаңдық бөлшектерд≥ң өзара соқтығуының нәтижес≥нде бұлтымыз б≥рт≥ндеп сығылып, қыза бастайды. —өйт≥п,  үнн≥ң төң≥рег≥нде созылыңқы газ-тозаң дискасы пайда болады. ќның магнит өр≥с≥ моментт≥ң дисканың сыртқы қабатына бер≥лу≥н қамтамасыз етед≥.

јлғашқы планеталық бұлттың /протопланета бұлтының/ эволюци€алық даму варианты бойынша /¬.—.—афонов варианты/ әуел≥ бұл бұлтта газ-тозаң бұлтының /компонеттерге/ құраушыларға бөл≥ну, ж≥ктелу процесс≥ жүред≥. “озанның орталық жазықтыққа отырыуы, шамамен бұлттың  үнн≥ң төң≥рег≥нде 1000 айналыс жасау уақытының ≥ш≥нде өтед≥. ќсымен б≥рге тозаңның мөлшер≥ де артады.

—өйт≥п,  үнн≥ң экватор жазықтығының аймағанда тозаңның жоғары тығыздығы бар қабаты пайда болады. ќл қабаттың тығыздығы белг≥л≥ б≥р кризист≥к мәнге жеткеннен кей≥н, онда гравитаци€лық орнықсыздық пайда болады. ќсының нәтижес≥нде әуел≥ сақина пайда болады да, ол тез арада шоғырлардың алғашқы мөлшер≥мен массалары  үннен ≤ астрономи€лық б≥рл≥к қашықтық үш≥н 40 км, кг, ал ёпитерд≥ң қашықтығындай аралық Ц 105 км, 1019 кг болады. јры қарай өздер≥н≥ң менш≥кт≥ салмағының нәтижес≥нде шоғырлар сығылып, тығыздалады да үлкендер≥ өс≥п, к≥ш≥лер≥ бұзыла беред≥.

“озаң шоғырлардың жеке қатты денелерге айналуы ≤ а.б. қашықтық үш≥н небәр≥ 10000 жылға созылады, ал ёпитерд≥ң  үннен қашықтығындай аралық үш≥н шамамен 1 миллион жыл уақыт қажет болады.

Өзара әсерлесуд≥ң эффект≥л≥г≥н≥ң шоғырдың радиусының төрт дәрежес≥не пропорционал болатындығына есептеу арқылы көз жетк≥зуге болады. ќсының нәтижес≥нде шоғырдың ең үлкендер≥н≥ң мөлшерлер≥ тез артады да, планетаның пайда болуының алғашқы бастамасы басталады. —өйт≥п, уақыттың өту≥мен олардың өзара тартылыс әсерлер≥н≥ң нег≥з≥нде орбиталары орнықты болатындары ғана қалады. ќсыған байланысты ∆ерд≥ң осы кездег≥ мөлшерге дей≥н өсу≥ 100млн.жылға дей≥н ғана созылу керек. ƒәл осы сызықты жолмен алып-планеталар да пайда болады, б≥рақ, бұл жағдайда конденсаци€ уақыты б≥рнеше есе көп болады. јлғашқы планетаның /протопланета/ массасы ∆ер массасынан 2-3 еседей көп болатындай шамаға жетсе, онда протопланетаның бұлтының құрамына енет≥н газдың интенситв≥ түрде б≥р≥гу процесс≥ /аккреци€/ жүред≥.

≈септерд≥ң нәтижелер≥мен бақылаудың үйлес≥мд≥ болуын ескерсек онда алып-планеталардың өсу процес≥ кез≥нде  үн жүйес≥нен елеул≥ мөлшерде қатты заттың лақтырылып тасталғандығы туралы болжам айтуымыз керек. ќсының нәтижес≥нде бұлттың шеттер≥нде кометалар пайда болады да, қаз≥рг≥ кегде дей≥н процесст≥ң б≥р бөл≥г≥н≥ң сақталып отырғандығын көрем≥з.

∆еке шоғырлардың ∆ерге түсу≥ және ∆ерд≥ң б≥рт≥ндеп сығылуы нәтижес≥нде планетаның қойнауы қыза түсед≥. –адиоактивт≥ ыдырау процес≥н≥ң әсер≥ненде ∆ерд≥ң қызу дәрежес≥ артып, сыртқа елерл≥ктей жылу мөлшер≥ бөл≥нед≥. јры қарай заттың гравитаци€лық дифференциаци€ фазасы басталады да ауыр хими€лық элементтер және олардың қосылыстары төмен түс≥п, ал жең≥лдер≥ жоғары көтер≥лед≥. Ѕұл ∆ер қыртысының алғашқы пайда болу кезең≥ шамамен ≤ млрд, жылға созылды.

јлғашқы ∆ер /прото «емл€/ өз≥н≥ң дамуының бастапқы кезең≥нде радиусы 100 км-дей сер≥ктерд≥ң тобымен қоршалған болады. ”ақыттың өту≥мен олардан он ∆ер радиусындай қашықтықта јй /түзелед≥/ жасалады. јры қарай қайту-тасу құбылысының нәтижес≥нде јй б≥рт≥ндеп ∆ерден алыстай беред≥ де, ал ∆ерд≥ң өз≥ өз ес≥нен айналу жылдамдығын ба€улатады.

Қаз≥рг≥ деректер бойынша ∆ерд≥ң жасы 4,6 млрд жыл. јйдың пайда болу жолы б≥рнеше гипотезалармен түс≥нд≥р≥лед≥. јйдың ∆ерге жетк≥зген топырағының жасы 3,3 млрд жыл. ќсыған қарағанда ∆ер мен јй б≥р уақытта б≥рге пайда болмаған. ∆ер ек≥нш≥ б≥р үлкен денемен соқтығысып үлкен қопарылыс болып соның нәтижелер≥нде ∆ерд≥ң сер≥кт≥ пайда болды деген қоз қарас кең жайылған.

—ұрақтар:1. осмогони€ нег≥здер≥ және космологи€ мәселелер≥. 2. үн жүйес≥н≥ң космогони€сы. 3. ант пен Ћапластың космогони€лық болжамдары. 4.∆ер мен планеталардың жасы. 5.Ёкзопланеталар.

Ўы лекци€. ‘отометри€лық, гравитаци€лық және термодинамика-лық парадокстар. »ерархи€лық құрылым.  еңейе түсе-т≥н Ғалам проблемасы.  ритикалық тығыздық. ’аббл тұрақтысы. џстық Ғалам және реликт≥к сәулелену жайында түс≥н≥к. ∆ерден тыс Ғалам.

 өптеген бақылаулардан нег≥з≥нде шоғырланған жеке өте күшт≥ шоғырланған галактикалардан метагалактиканың ≥ш≥нде б≥ртект≥- изотропты түрде үлесет≥нд≥г≥н көз жетк≥зу≥м≥зге болады. ќсындай бақыланған факт≥лерд≥ космологи€ б≥ртұтас Әлем үш≥н де оны б≥ртект≥ - изотропты деп есептеп пайдаланады. Ѕұл тұрғыдан  үнмен  үн системасы және адам мен жер ерекше бөл≥п қарастыратын емес, қатардағы Әлем объект≥лер≥не жатады.

≈к≥нш≥ бақылаған факт - ол галактикалардың б≥зден алыстайтын қозғалысы болады. Ѕұл мәселен≥  осмологи€ олардың орнықсыздығымен (стационарлы болмауымен), тұтас Әлемн≥ң кеңейу≥мен байланыстырады.

ћетагалактика көлем≥нде √алактикалардың алыстау құбылысымен өте үлкен массасы бар объект≥лер болады. —ондықтан мұндай системаларда шешуш≥ күш гравитаци€ күш≥ болып саналады. јл, өте алыс орналасқан галактикалардың қозғалыс жылдамдықтары жарық жылдамдығына шамалас болады. ќсы факторды ескере отырып, б≥ртұтас Әлемн≥ң күй≥н сипаттау үш≥н жалпы салыстырмалық теори€ны, €ғни гравитаци€лық рел€тивт≥ теори€ны пайдалуымыз керек. Ѕұл теори€ны дамытқан атақты ғалым ј.Ёйнштейн болды.

Әлемн≥ң б≥ртект≥ және изотропты космологи€лық модел≥н жалпы салыстырмалық теори€ның нег≥з≥нде алғаш қарастырған кеңес математиг≥ ј.‘ридман болған. ќл к≥с≥ өз≥н≥ң зерттеу≥н≥ң нәтижес≥нде б≥ртект≥ және изотропты Әлемн≥ң стационарлы болмайтындығын көрсет≥п галактикалардың б≥зден алыстау құбылысын түс≥нд≥ред≥. —онда ғана ј.‘ридманның ұсынған модел≥ бойынша Әлемдег≥ кез-келген ек≥ объект≥н≥ң t уақыт момент≥ндег≥ қашықтығы мынадай өрнекпен анықталады:

мұндағы - объект≥лерд≥ң бастапқы уақыт момент≥ндег≥ қашықтығы, ал R(t) масштабы фактор. ќсы фактордың уақытқа тәуелд≥л≥г≥ арқылы Әлемн≥ң кеңейу сипаты анықталады. Қашықтықтың өзгеру жылдамдығы ’абблд≥ң заңы нег≥з≥нде анықталады, €ғни мына өрнекпен

ћұнымен қатар, Әлемн≥ң құрамындағы заттың орташа тығыздығына сәйкес оның кеңейу≥ уақытқа қатысты шекс≥з бола алады немесе ол сығылу процес≥мен алмасады.

ћұндай тәуелд≥л≥к тығыздықтың кризист≥к мән≥мен анықталады, €ғни

ћасштабы фактордың уақытқа тәуелд≥ графиг≥мен тығыздықтардың ара-қатынасы төменг≥ суретте бер≥лген.

 

1-сурет. Ѕұл суретте космологи€лық модельд≥ң үш тип≥ бейнеленген

 

≈гер p>pup, болса, онда Әлемн≥ң уақытқа қатысы кеңейу≥ сығылумен алмасады. Ѕұл жағдайда кең≥ст≥кт≥ң геометри€лық қасиет≥ сфералық геометри€мен (оң қисықтығы бар кең≥ст≥кт≥ң геометри€сымен) анықталады. Әлемн≥ң мұндай модел≥н жабық (тұйық) модель деп атайды.

≈гер p=pup, болса, онда Әлемн≥ң геометри€сы ≈вклид геометри€сы болады.(кең≥ст≥кт≥ң қисықтығы нөл болатын жағдай) да оның кеңейу≥ шекс≥зд≥кке ұмтылады.

≈гер p<pup болған жағдайда Әлемн≥ң геометри€сы Ћобачевскийд≥ң геометри€сына ұқсас болып (тер≥с қисықтықты б≥р кең≥ст≥к) кеңейту уақытқа қатысты шекс≥з болады. Әлемн≥ң p<pup болатын модел≥н ашық модель деп атайды.

’аббл тұрақтысының мән≥ үш≥н галактикадан тыс астрономи€ 50/км(с.мин) нәтиже беред≥. —онда pup=510-30г/см3 болады.

ћетагалактиканың құрамындағы галактикалар санының 1011 екенд≥г≥ есептел≥п анықталады. јл, ћетагалактиканың мөлшер≥ 6000 ћпс болып бағаланғанын ескер≥п, әрб≥р галактиканың массасы шамамен б≥зд≥ң √алактиканың массасындай болады деп қабылдасақ, онда заттың ћетагалактикадағы орташа тығыздығы 10-31г/см3болады. ƒемек, p<pup шарты орындалып отыр. ≈ндеше Әлем≥м≥зд≥ң қарастырып отырған модел≥ тер≥с қисықтығы бар кең≥ст≥к геометри€сымен сипатталу керек және оның б≥з бақылайтын кеңейу≥ шектелмеген (шекс≥з) сипатта болады.

Әлемн≥ң құрамындағы заттың орташа тығыздығын бағалаған кезде оның тек бақыланылатын (сәуле шығару) массасы ғана ескер≥лед≥.  ей≥нг≥ жылдары Әлемн≥ң Ђжасырын массасыї деген мәселеге көң≥л аударылып отыр. Ѕұл объект≥н≥ң сәуле шығару процесс≥ нег≥з≥нде анықтай алмайтын ерекше массасы болады. ћұндай масса жарқырауы аз к≥ш≥г≥р≥м жұлдыздар формасында не нейтрино формасында шоғырланған болып келу≥ ықтимал. ќлардың осындай Ђжасырын массаларынї ескерген жағдайда Әлемн≥ң құрамындағы заттың орташа тығыздығы артады.

ƒегенмен б≥з қарстырған Әлемн≥ң б≥ртект≥ және изотропты модельдер≥ R=O болатын күймен сипатталады. Ѕұл күй to шект≥ өткен уақытқа сәйкес келед≥ де, заттың тығыздығы осы күй кез≥нде шекс≥з болған болуы керек. ћысалы, ≈вклид кең≥ст≥г≥ болған жағдай үш≥н млрд жылға тең болады.

Ѕұл уақытты ЂӘлемн≥ң жасыї деп те атайды. ƒемек осы уақыттың шамасына дей≥н белг≥л≥ физикалық заңдылықтарды қолдануымызға болады.

—ұрақтары: 1.‘отометри€лық, гравитаци€лық және термодинамикалық парадокстар. 2.»ерархи€лық құрылым. 3. еңейе түсет≥н Ғалам проблемасы. 4. ритикалық тығыздық. 5.’аббл тұрақтысы.6.џстық Ғалам және реликт≥к сәулелену жайында түс≥н≥к. 7.∆ерден тыс Ғалам.

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 


 

 


 


[1] ѕлутон 2006 жылы үлкен планеталар санағынан шығарылып ергежейл≥ планеталарға жатқызылған.

[2] 2006 жылы ÷ерера ергежейл≥ планеталар т≥з≥м≥не енд≥.





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2017-03-11; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 994 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

„то разум человека может постигнуть и во что он может поверить, того он способен достичь © Ќаполеон ’илл
==> читать все изречени€...

2220 - | 2041 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.024 с.