Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


ћ≈Ќ ‘»«»ќЋќ√»я—џ. Қалқанша без (ҚЅ) тек ≥шк≥ секреци€лық қызметке ие, адам ағзасындағы ең үлкен эндокринд≥ без болып




 

Қалқанша без (ҚЅ) тек ≥шк≥ секреци€лық қызметке ие, адам ағзасындағы ең үлкен эндокринд≥ без болып табылады. ≈ресек адамда оның салмағы шамамен 15Ц20 г. Қалқанша без кең≥рдект≥ң алдыңғы бет≥ мен бүй≥р≥нде орналасқан ек≥ бөл≥ктен және қылтадан тұрады (3.1сурет).  ейде қылтадан қосымша пирамидальды бөл≥к бастау алады. ҚЅ б≥р≥нш≥л≥к жұтқыншақтың орталық бөл≥г≥н≥ң түб≥нен дамыған төмпеш≥ктен дамиды. ќның нег≥з≥ құрсақ≥ш≥л≥к дамудың 15 аптасында басталып, 18Ц20 аптада тиреоидты гормондарды өнд≥ре бастайды. Қалқанша без эмбриогенез≥н≥ң бұзылуы нәтижес≥нде оның орналасуының түрл≥ ақаулары көр≥н≥с беру≥ мүмк≥н. ќларға қалқанша-т≥л өзег≥н≥ң кисталары (жылауығы), т≥лш≥кт≥ ҚЅ, тиреоидты т≥нн≥ң орталық және бүй≥рл≥к қалдықтары жатады.

Қалқанша без ек≥ түрл≥ жасушалардан тұрады: фолликул€рлы және парафолликул€рлы жасушалар (—-жасуша). “ироксин (“4) және үшйодтытиронин (“3) өнд≥рет≥н фолликул€рлы жасушалар, безде көптеген фолликулаларды құрайды, әрб≥р фолликулада коллоидпен толтырылған орталық қуыс болады, оның басты құрамы б≥р қабат куб тәр≥зд≥ эпителиальды жасушалармен тысталып, қоршалған тиреоглобулин ақуызы болып табылады (3.2 сурет). ѕарафолликул€рлы жасушалар (—-жасушалар) ақуызды гормон кальцитонинд≥ өнд≥ред≥.

“4 және “3 тирозин аминқышқылынан синтезделед≥. —онымен қатар, “4 ≥шк≥ сақинасының дейиодталуы әсер≥нен биологи€лық белсенд≥ емес реверсивт≥ үшйодтытиронин (р“3) түз≥лед≥ (3.3 сурет).

“иреоидты гормондардың құрылымдық компонент≥ йод болып табылады. Ѕұл микроэлемент толығымен ≥шекте с≥ң≥р≥л≥п, одан иондалған түрде қан сарысуына түсед≥. …одтың тироцит ≥ш≥не ену≥ қуатқа тәуелд≥ үрд≥с және натрийд≥ң натрий-йодидт≥ симпортер≥мен (NIS) кер≥ тасымалдануы арқылы ≥ске асады. ∆асушаларда йод ионы тотығып, органификаци€ға ұшырайды да, фолликул€рлы жасушалар өнд≥рет≥н тиреоглобулиндег≥ тирозин аминқышқылының қалған молекулаларымен қосылады.

 

3.1. сурет. Қалқанша без

 

3.1. сурет —редние щитовидные вены- Қалқанша безд≥ң ортаңғы көктамыры Ќижн€€ щитов.артери€- Қалқанша безд≥ң төменг≥ артери€сы ѕерстнещит.хр€щ- ∆үз≥кше-қалқанша шем≥ршег≥ ѕерстнещит.мыщца- ∆үз≥кше-қалқанша бұлшық ет≥ ѕрава€ дол€- ќң жақ бөл≥к ¬ерхн€€ щит.вена- Қалқанша безд≥ң жоғарғы көктамыры ўитов.хр€щ- Қалқанша шем≥ршег≥ ўитоподъ€зычна€ мыщца-Қалқанша-т≥ласты сүйек бұлшық ет≥ ¬ерхнещит.артери€- Қалқанша безд≥ң жоғарғы артери€сы ¬ерхн€€ гортанна€ артери€-  өмейд≥ң жоғарғы артери€сы ѕодъ€зычна€ кость- “≥л асты сүйег≥ —рединн€€ щитоподъ€зычна€ св€зка- Қалқанша-т≥ласты сүйег≥н≥ң ортаңғы байламы ѕирамидна€ дол€- ѕирамидт≥ бөл≥к Ћева€ дол€- —ол жақ бөл≥к ѕерешеек щит.железы- Қалқанша безд≥ң қылтасы Ќиж.щит.вена- Қалқанша безд≥ң төменг≥ көктамыры Ќепарное щит.сплетение- Қалқанша без көктамырының сыңар өр≥м≥ “рахе€-  ең≥рдек —ама€ нижн€€ щит.артери€- Қалқанша безд≥ң ең төменг≥ артери€сы

 

ќсыдан кей≥н тиреоглобулин өз құрылымын былайша өзгертед≥: өзара конденсаци€ реакци€ларын жең≥лдету үш≥н тирозильд≥ қалдықтар б≥р-б≥р≥мен жақындасады. “ирозильд≥ қалдықтардың йодталуы мен конденсаци€ реакци€сы фолликул€рлы жасушалардың микросомальды фракци€ларында орналасқан тиреоидты пероксидаза (“ѕќ) көмег≥мен ≥ске асырылады.

 

3.2 сурет. Қалқанша безд≥ң гистологи€лық құрылымы

3.2 сурет “ироциты- “ироциттер  оллоид-  оллоид —оединительна€ ткань с кровеносными сосудами- Қан тамырларымен б≥рге дәнекер т≥н≥ ‘олликул щитовид.железы- Қалқанша безд≥ң фолликуласы

 

3.3 сурет. Қалқанша без гормондарының құрылымы

 

 ей≥н құрамында байланысқан йодтиронин≥ бар тиреоглобулин апикальды мембрана арқылы тасымалданып, фолликуланың коллоидты қуысында жиналады да, қайтадан тироциттерге ен≥п, олардың базальды мембранасына қарай ауысып, қанға йодтирониндер бөлед≥. Қанға түскен “4 және “3 гормондары қан айналымында нег≥з≥нен ақуыздармен байланысқан күйде болады (тироксинбайланыстырушы глобулин, преальбумин (транстиретин), альбумин). “4 қандағы жартылай өм≥р сүру уақыты 7Ц9 күнге, ал “3Ч 2 күнге созылады.

Ѕос йодтирониндер салыстырмалы түрде жасушалар мембранасы арқылы оңай өтед≥. “иреоидты гормондардың жасуша≥ш≥л≥к әсерлер≥ олардың метаболизмге ұшырау үрд≥стер≥мен тығыз байланысты (ең алдымен дейодталу механизмдер≥мен). ќлардың ≥ш≥ндег≥ ең маңыздысы- “4-т≥ң аса белсенд≥ “3-ке конверси€сы (айналуы). “иреоидты гормондардың рецепторларымен “3-т≥ң т≥келей байланысуына орай, “4 прогормон, ал “3 нағыз гормон рет≥нде қарастырылады. “3 гормоны ағза жасушаларының басым көпш≥л≥г≥нде орналасқан спецификалық €дролық рецепторлармен байланысып, түрл≥ гендерд≥ң экспресси€сының өзгер≥с≥не әкелед≥ де, тиреоидты гормондардың физиологи€лық әсерлер≥н көрсетед≥, оның ≥ш≥ндег≥ ең маңыздысы - нег≥зг≥ алмасуды реттеу және үстемелеу. Қан айналымындағы “3-т≥ң 5Ц10% ғана қалқанша безде синтезделед≥, ал оның көп бөл≥г≥ перифери€лық т≥ндерде “4-т≥ң дейодталуы нәтижес≥нде түз≥лед≥. “4-т≥ң “3-ке айналуы (конверси€) т≥нд≥к спецификалық қасиетке ие түрл≥ дейодиназалармен катализденед≥.

Қалқанша без қызмет≥ гипофиз арқылы тер≥с кер≥ байланыс қағидасы бойынша реттелед≥. √ипофизд≥ң тиреотропты гормоны (““√) тиреоидты гормондардың өнд≥р≥лу≥н ынталандырады, ал ол өз кезег≥нде ““√ синтез≥н тежейд≥ (сурет 3.4).

 

3.4 сурет. “иреоидты гормондардың секреци€сының реттелу≥

3.4 сурет ўитовидна€ железа- Қалқанша без ѕериферические ткани- Ўеткер≥ т≥ндер ѕередн€€ дол€ гипофиза-√ипофизд≥ң алдыңғы бөл≥г≥ ѕортальна€ система гипофиза- √ипофизд≥ң портальды жүйес≥ √ипоталамус- √ипоталамус

 

 

“иреоидты гормондардың әсер≥ жан-жақты. “иреоидты гормондар жасушаларда нег≥зг≥ алмасуды үстемелеп қамтамасыз етед≥, олардың метаболизмд≥к белсенд≥л≥г≥н, пролифераци€ және апоптоз үрд≥стер≥н реттейд≥. “иреоидты гормондардың қалыпты мөлшерде болуы барлық ағза қызмет≥ үш≥н аса маңызды, сондықтан қалқанша без қызмет≥н≥ң бұзылуы полижүйел≥к сипатқа ие болады. “иреоидты гормондар ұрық пен жаңа туылған нәрестен≥ң жүйке және басқа да жүйелер≥н≥ң қалыптасуында аса маңызды. ќсы кезеңде дамитын тироксин тапшылығы түрл≥ неврологи€лық бұзылыстарға әкелед≥. “иреоидты гормондардың әсер≥ дәстүрл≥ түрде калоригенд≥ сипатта суреттелед≥: тиреоидты гормондардың әсер≥нен т≥ндерд≥ң оттег≥ге сұранысы мен жылу түз≥лу≥ жоғарылап, нәтижес≥нде нег≥зг≥ алмасу артады.

 

3.2. ҚјЋҚјЌЎј Ѕ≈« ј”–”Ћј–џћ≈Ќ —џ–Қј““јЌҒјЌ Ќј”Қј—“ј–ƒџ «≈–““≈” Әƒ≤—“≈–≤

 

3.2.1 ‘изикалық зерттеу әд≥стер≥

 

Қалқанша без ауруларының клиникалық диагностикасы науқастарда тиреотоксикоз, гипотиреоз және без қызмет≥н≥ң қалыпты, жоғары, төмен болуымен сипатталатын қалқанша без құрылымдарының өзгер≥стер≥н анықтауға нег≥зделед≥. Қалқанша без ауруларының диагностикасында пальпаци€лау маңызды орын алады. јдамдардың басым көпш≥л≥г≥нде қалыпты жағдайда қалқанша без жақсы пальпаци€ланады. ѕальпаци€ны жүрг≥зу толық к≥с≥лер мен мойын бұлшықеттер≥ жақсы жет≥лген ер адамдарда аздап қиындықтар тудырады. Қалқанша безд≥ сипап сезу науқас с≥лекей≥н жұтқанда орындалады, себеб≥ сол сәтте көмей қалқанша безбен жоғары көтер≥л≥п, төмен түсед≥. ќсы кезде ҚЅ саусақтардан сырғып өт≥п, жұмсақ-эластикалық буылтық си€қты сез≥лед≥. ƒәр≥гер пальпаци€ барысында науқасқа қарама-қарсы (бұл кезде пальпаци€ ек≥ басбармақпен жүрг≥з≥лед≥) немесе науқастың артқы жағынан тұрады (науқас отырады), €ғни ҚЅ сұқ және ортаңғы саусақтар арқылы пальпаци€ланады (сурет 3.5).

Қалқанша без пальпаци€сының без құрылымы мен көлемдер≥н бағалауда жетк≥л≥кс≥з мәл≥меттер берет≥н әд≥с екен≥н естен шығармаған жөн - қате қорытынды жасау мүмк≥нд≥г≥ 30% астам. ƒегенмен, ҚЅ қызмет≥н бағалауда ”ƒ« сек≥лд≥ аса ақпаратты әд≥стерд≥ жүрг≥зуге арналған көрсетк≥штерд≥ пальпаци€ нәтижелер≥ анықтайды.

 

3.5 сурет. Қалқанша безд≥ пальпаци€лау әд≥стер≥

 

Қаз≥рг≥ уақытта Ѕүк≥л ƒүниежүз≥л≥к ƒенсаулық —ақтау Ұйымы (ЅƒƒҰ) ұсынған эпидемиологи€лық зерттеулер нәтижес≥нде эндеми€лық жемсаудың көлем≥н бағалау мақсатында қолданылатын ж≥ктеме кең қолданыс тапты (3.1кесте). Ѕұл ж≥ктеме ҚЅ қалыпты жағдайда көлем≥ науқастың басбармағының дистальды фалангас≥н≥ң көлем≥ндей болуына нег≥зделед≥. ѕальпаци€ нәтижелер≥ бойынша ҚЅ осы көлемнен үлкен болып, б≥рақ без қарап тексергенде көр≥нбесе - жемсаудың ≤ дәрежес≥ деуге болады. ≈гер без қарап тексергенде көр≥нет≥н болса - жемсаудың ≤≤ дәрежес≥ (көр≥нет≥н жемсау). Ѕұл ж≥ктемен≥ң құндылығы оның қарапайым және қолжет≥мд≥ болуында, сонымен қатар түрл≥ аймақтарда жемсаудың таралуы жөн≥ндег≥ мәл≥меттерд≥ салыстыруға мүмк≥нд≥к беру≥нде. ∆≥ктемен≥ң эндеми€лық жемсауды эпидеми€лық аймақтарда бағалау мақсатында жасалынғанын естен шығармаған жөн.

 

3.1 кесте. ∆емсау ж≥ктемес≥ (ЅƒƒҰ, 2001)

 

ƒәрежес≥ —ипаттамалары
  ∆емсау жоқ, ұлғаймаған (без көлем≥ науқастың басбармағының дистальды фалангас≥нен үлкен емес).
Қалқанша безд≥ң ұлғайған бөл≥ктер≥ пальпаци€ланады, б≥рақ безд≥ң өз≥ мойынның қалыпты қалпында көр≥нбейд≥. Ѕұған безд≥ң ұлғаюына әкелмейт≥н түй≥нд≥ түз≥л≥стерд≥ де жатқызады.
≤≤ Қалыпты мойын қалпында немесе қарап тексергенде көлем≥ ұлғайған қалқанша без анықталады.

 

3.2.2. «ертханалық зерттеу әд≥стер≥

 

Қалқанша без қызмет≥н бағалаудың басты әд≥с≥ Ц ““√ деңгей≥н анықтау. «аманауи көзқарас бойынша ҚЅ қызмет≥н ““√ деңгей≥н анықтамай тұрып, бағалау үлкен қател≥к. ““√ деңгей≥н≥ң жоғарылауы анықталған болса, қосымша “4 гормонының мөлшер≥н анықтау тағайындалады, ал ““√ деңгей≥ төмендесе - “4 және “3 деңгей≥ зерттелед≥ (3.6 сурет). Ѕ≥рден үш гормональды зерттеуд≥ науқасқа тағайындау (““√, “4 және “3) артықтау және қымбат зерттеу болып табылады.

√ипофизд≥ң ““√ өнд≥ру≥ мен ҚЅ “4 гормонын өнд≥ру≥ өзара тер≥с логарифмд≥к тәуелд≥л≥кте. Ѕасқаша айтқанда, өте аз мөлшерде тиреоидты гормондардың ауытқуы, ““√-ның қарама-қарсы бағытта б≥рнеше рет өзгеру≥не әкелед≥.

3.6 сурет. Қалқанша без қызмет≥н бағалау

3.6 сурет ѕовышен один из них или оба- Ѕ≥реу≥ немесе екеу≥ де жоғарылаған Ќорма- Ќорма —нижен- “өмендеген —убклинический тиреотоксикоз- —убклиникалық тиреотоксикоз —убклинический гипотиреоз- —убклиникалық гипотиреоз ћанифестный тиреотоксикоз- ћанифест≥ тиреотоксикоз ћанифестный гипотиреоз- ћанифест≥ гипотиреоз

 

Ѕұл заңдылық ҚЅ қызмет≥н≥ң субклиникалық бұзылыстарының нег≥з≥нде жатыр, ол деген≥м≥з тиреоидты гормондардың қалыпты деңгей≥ бола тұра, ““√ деңгей≥н≥ң оқшауланған өзгер≥с≥н көрсетед≥. —убклиникалық гипотиреоз (ҚЅ минимальд≥ жетк≥л≥кс≥зд≥л≥г≥) Ч “4 гормонының деңгей≥ қалыпты, ал ““√ деңгей≥ жоғарылаған, ал субклиникалық тиреотоксикоз Ч “4 және “3 гормондарының деңгей≥ қалыпты, ал ““√ деңгей≥ төмендеген. —оңғы жағдайда, €ғни “4 және “3 гормондарының қалыпты деңгей≥нде, ““√ деңгей≥н≥ң төмендеу≥ кез≥нде ек≥ тиреоидты гормонды да анықтау (“4 және “3) маңызды, себеб≥ ““√ төмендеу≥ “4-т≥ң қалыпты деңгейде болып, ал “3-т≥ң (“3-тиреотоксикоз) жоғарылауымен ұштасуы мүмк≥н, бұл жағдай жи≥ егде науқастарда көптүй≥нд≥ уытты жемсау көр≥н≥с бергенде кездесед≥. ҚЅ қызмет≥н≥ң субклиникалық бұзылыстарын диагностикалауда клиникалық симптомдардың бар, жоғы ешқандай маңыздылыққа ие болмайды: бұл феномендерге тек зертханалық диагностика қағидалары тән. јйқын немесе манифест≥ гипотиреоз деген≥м≥з Ц ““√ деңгей≥н≥ң жоғарылап, “4 деңгей≥н≥ң төмендеу≥, ал айқын немесе манифест≥ тиреотоксикоз деген≥м≥з - ““√ деңгей≥н≥ң төмендеп, қанда “4 және “3 гормондары концентраци€сының жоғарылауы (3.6 сурет).

«аманауи гормональды зерттеу әд≥стер≥ “4 және “3 гормондарының жалпы фракци€сын (бос гормон+байланысқан) және жеке бос “4 және “3 гормондарының деңгейлер≥н анықтауға мүмк≥нд≥к беред≥. —оңғысы (реанимаци€ бөл≥мшелер≥ндег≥ науқастардан басқа) үлкен диагностикалық маңыздылыққа ие. Ѕ≥р≥нш≥ден, бұл әс≥ресе бос тиреоидты гормондардың биологи€лық белсенд≥ болуымен, ек≥нш≥ден басқа аурулардағыдай байланыстырушы ақуыздар деңгей≥ ауытқуының олардың концентраци€сына әсер етпейт≥н≥мен байланысты.

“иреоглобулин деңгей≥н анықтау ҚЅ жоғары дифференцирленген қатерл≥ ≥с≥г≥ бойынша кешенд≥ ем (тиреоидэктоми€+терапи€ 131I) қабылдайтын науқастардың мониторинг≥нде қолданады. “иреоидты т≥нн≥ң толық аблаци€сы (алып тастау) жасалған науқастарда қандағы тиреоглобулинн≥ң пайда болуы (жоғарылауы), ≥с≥к рецидив≥н көрсетед≥.

ҚЅ-д≥ң аутоиммунды ауруларын диагностикалауда түрл≥ антиденелерд≥ анықтау қолданылады.  лассикалық антиденелерге жатады: тиреоглобулинге қарсы антидене (“√-јƒ), тиреоидты пероксидазаға қарсы антидене (“ѕќ-јƒ). Ѕұл антиденелер ҚЅ кез келген аутоиммунды патологи€сының суррогатты (сапасыз) маркерлер≥ болып табылады, €ғни олардың мөлшер≥н анықтау көптеген ҚЅ-д≥ң аутоиммунды ауруларын ажыратуға мүмк≥нд≥к бермейд≥. јнтиденелер аутоиммунды тиреоидитпен сырқаттанған науқастардың 70Ц90%, √рейвс ауруымен сырқаттанғандардың 75% және ҚЅ өзгер≥с≥ дамымаған сау адамдардың 10% анықталады. јса спецификалық зерттеу ““√ рецепторларына қарсы бағытталған антиденелерд≥ (““√р-јƒ) анықтау болып табылады, жи≥ √рейвс ауруында кездесед≥.

 альцитонин деңгей≥н анықтау ҚЅ медулл€рлы ≥с≥г≥н (—-жасушасынан дамитын қатерл≥ ≥с≥к) анықтау мақсатында жүрг≥з≥лед≥. Ѕұл кезде кальцитонинн≥ң базальды деңгей≥ мен пентагастрин, кальций глюконаты сек≥лд≥ ынталандырушыларды енг≥згеннен кей≥нг≥ динамикасын бағалауға болады.

Ќесеппен йод экскреци€сын анықтау қандайда б≥р аймақта йод тапшылығының айқындылық дәрежес≥н бағалау мақсатында эпидемиологи€лық зерттеу шеңбер≥нде жүрг≥з≥лед≥.  линикалық тәж≥рибеде, €ғни ауруларды диагностикалауда бұл зерттеу қолданылмайды. “ек йодиндуцирлеген ҚЅ аурулары кез≥нде жүрг≥зуге болады, бұл кезде ағзаға йодтың артық түсу≥н йодури€ арқылы бағалауға болады.

 

 

3.7 сурет. ”ƒ« аппаратының мониторында (а) және сызбадағы (б) ҚЅ-д≥ң көлденең кес≥нд≥с≥

 

3.7 сурет ѕозвоночник- ќмыртқа ƒлинна€ мышца шеи- ћойынның ұзын бұлшықет≥ ѕищевод- өңеш ќбща€ сонна€ артери€- ∆алпы ұйқы артери€сы ƒол€ щитов.железы- Қалқанша безд≥ң бөл≥г≥ √рудино-ключично-сосцевидна€ мыщца- “өс-бұғана-ем≥з≥кшел≥к бұлшық ет≥ √рудиноподъ€зычна€ и грудинощитовидные мышцы- “өс- т≥ласты және төсқалқаншалық бұлшық еттер≥ ѕерешеек щит.железы- Қалқанша безд≥ң қылтасы “рахе€-  ең≥рдек ¬нутренна€ €ремна€ вена- ≤шк≥ жарма көктамыры  

 

3.2.3. јспаптық зерттеу әд≥стер≥

Қалқанша без ауруларымен сырқаттанған науқастарды аспаптық зерттеу әд≥стер≥не ”ƒ«, сцинтиграфи€, пункци€лы биопси€, компьютерл≥к және магнитт≥к-резонансты томографи€ және т.б. әд≥стер жатады. Қарапайым, ақпаратты, қау≥пс≥з және инвазивт≥ емес ҚЅ зерттеу әд≥с≥н≥ң б≥р≥ ”ƒ« болып табылады. ”ƒ« без бөл≥ктер≥н≥ң, түй≥нд≥ түз≥л≥стерд≥ң өлшем≥н, эхоқұрылымын нақты анықтауға толық мүмк≥нд≥к беред≥.

 

3.8 сурет. ”ƒ« арқылы ҚЅ көлем≥н анықтау. Ѕез көлем≥ мына формула арқылы анықтайтын бөл≥ктер≥н≥ң көлем≥не тең: јх¬х—х 0,49

 

”льтрадыбысты бақылау ҚЅ пункци€лы биопси€сының ақпараттылығын арттырады.

Қалқанша без≥ мен ондағы түй≥ндерд≥ң эхоқұрылымын анықтау, басқа да зерттеу әд≥стер≥мен б≥рге құнды диагностикалық маңыздылыққа ие болады, дегенмен ”ƒ« өз кезег≥нде анықталған өзгер≥стерд≥ң морфологи€лық құрылымын анықтай алмайды. ”ƒ« жауап берет≥н басты сұрағы - без көлем≥н бағалау. ҚЅ бөл≥ктер≥н≥ң көлем≥н анықтау үш≥н оның үш проекци€дағы ең үлкен өлшемдер≥н алады. јлынған нәтижелерд≥ эллипсоидттылық коэффициент≥не көбейтед≥ (0,479) (3.8 сурет).

≈ресек әйел адамдарда ҚЅ көлем≥ 18 мл аспайды, ал ер адамдардаЧ 25 мл. —онымен, жемсау немесе ҚЅ патологи€лық ұлғаюы деп ”ƒ« бойынша без көлем≥н≥ң әйелдерде 18 мл-ден, ал ер адамдарда 25 мл-ден артық болуын айтамыз (3.2 кесте). Қаз≥рг≥ кезде өк≥н≥шке орай балалардағы ҚЅ көлем≥н бағалау жөн≥ндег≥ ортақ қағида жоқ. ƒегенмен, бағдарлық жас шамалық нормативтерд≥ (қалыптпмаларды) қолдану ыңғайлы. Ёпидемиологи€лық зерттеулерде балалар денес≥н≥ң ауданы есептел≥нет≥н нормативтер қолданылады.

 

3.2 кесте. ∆асты ескере отырып қалқанша без көлем≥н бағалау

 

“оп ҚЅ қалыпты көлем≥ (мл)
6Ц10 жас аралығындағы балалар < 8
11Ц14 жас аралығындағы балалар < 10
15Ц18 < 15
Әйел адамдар < 18
≈р адамдар < 25

 

≈гер гормональды зерттеу ҚЅ қызмет≥н, пальпаци€ мен ”ƒ« без құрылымын зерттесе, сцинтиграфи€ ҚЅ морфофункционалды сипаттамасын алуға мүмк≥нд≥к беред≥, соның ≥ш≥нде нег≥зг≥ ек≥ параметрд≥ бағалайды: радиофармпрепаратты с≥ң≥ру≥ мен ҚЅ бойына таралуы. ҚЅ көлем≥н, құрылымдық өзгер≥стер≥н (түй≥ндерд≥ анықтау), қызмет≥н анықтау үш≥н сцинтиграфи€ аз ақпаратты. ҚЅ сцинтиграфи€сы үш≥н жи≥ моновалентт≥ анион, йод сек≥лд≥ органификаци€ға ұшырамайтын, безбен жақсы с≥ң≥р≥лет≥н технеци€ изотопы 99m“с-пертехнетат (99m“с) қолданылады.

Қысқа жартылай ыдырау уақыты 99m“с (6 сағ) мен қалқанша безбен аз с≥ң≥р≥лу≥ сәулелену мөлшер≥н азайтады. 99m“с көктамырға енг≥з≥лед≥ және изотопты енг≥згеннен кей≥н зерттеу б≥рден жүрг≥з≥лед≥. 99m“с Цмен сцинтиграфи€ны жүрг≥зуге басты көрсетк≥штер:

Ј “иреотоксикоздың түрл≥ патогенетикалық варианттарының салыстырмалы диагностикасы: ҚЅ шынайы гиперфункци€сы (√рейвс ауруы, ҚЅ функционалды автономи€сы) және деструктивт≥ тиреотоксикоз (босанудан кей≥нг≥ тиреоидит, жасөсп≥р≥мд≥к тиреоидит, 2 типт≥ амиодарон-индуцирленген тиреотоксикоз). Ѕ≥р≥нш≥ жағдайда сцинтиграфи€да 99m“с с≥ң≥р≥лу≥ жоғары болады (3.9 а сурет), ал ек≥нш≥с≥нде Ч с≥ң≥р≥лу≥ төмен немесе мүлдем с≥ң≥р≥лмейд≥ (3.9 б сурет);

Ј ҚЅ функционалды автономи€сының компенсирленген (эутиреоз көр≥н≥с≥нде) және декомпенсирленген (тиреотоксикоз көр≥н≥с≥нде) диагностикасы. —ондықтан зерттеу жи≥ түй≥нд≥ және көп түй≥нд≥ жемсау кез≥нде тағайындалады.

 

3.9 сурет. 99m“с-мен ҚЅ сцинтиграфи€сы. Ѕелг≥ленген аймақтар ”ƒ« бойынша анықталған түй≥нд≥ түз≥л≥стерге сәйкес келед≥:

а Ч √рейвс ауруындағы 99m“с с≥ң≥р≥лу≥н≥ң жайылмалы түрде күшею≥;

б Ч ƒеструктивт≥ тиреотоксикоз (жеделдеу тиреоидит) кез≥ндег≥ 99m“с с≥ң≥р≥лу≥н≥ң жайылмалы төмендеу≥;

в Ч ҚЅ сол жақ бөл≥г≥ндег≥ Ђыстықї түй≥нмен салыстырғанда ҚЅ қалған т≥н≥нде 99m“с с≥ң≥р≥лу≥н≥ң төмендеу≥(түй≥нд≥ уытты жемсау).

г Ч ҚЅ оң жақ бөл≥г≥ндег≥ Ђсуықї түй≥н (түй≥нд≥ эутиреоидты коллоидты пролиферлеуш≥ жемсау).

 

ҚЅ функционалды автономи€сының диагностикасы кез≥нде түй≥нд≥ түз≥л≥стерд≥ң б≥рнеше сцинтиграфи€лық сипаттамаларын ажыратады. Ђџстықї немесе автономды функционирлеуш≥ түй≥н ”ƒ« бойынша анықталған түй≥нн≥ң қалыпты без т≥н≥мен салыстырғанда изотопты көп с≥ң≥ру (жинау) нәтижес≥нде анықталады (3.9 в сурет). “үй≥нд≥ қоршаған т≥нн≥ң изотопты жинауы төмен немесе мүлдем төмен болуы мүмк≥н, сондықтан бұл кезде гиперфункци€лы түй≥н анықталады. Ђ∆ылыї түй≥ндерд≥ң изотопты с≥ң≥ру≥ оны қоршаған т≥нн≥ң изотопты с≥ң≥ру≥мен б≥рдей болады. Ђ—уықї түй≥ндер сцинтиграммада изотопты жинау ақауы рет≥нде анықталады (3.9 г сурет). Қызмет≥ жағынан олар қалыпты немесе төмендеген белсенд≥л≥кте болады. ҚЅ сцинтиграфи€сы түй≥нд≥ түз≥л≥ст≥ң морфологи€сы жөн≥нде қорытынды жасауға ақпарат бермейд≥: бұл салада ж≥ң≥шке инел≥ биопси€ның маңызы үлкен. Ђ—уықї түй≥ндер 5Ц8% жағдайда қатерл≥ ≥с≥ктер болып табылады, Ђыстықї түй≥ндер- сирек кездесед≥.

ҚЅ сцинтиграфи€сында 99m“с-ден басқа ек≥ изотоп қолданылады: 131I және 123I. —алыстырмалы үлкен сәулел≥к жүктемес≥ мен жартылай ыдырау уақытының үлкен болуына байланысты 131I изотопын қолдану кей жағдайлармен шектелед≥, €ғни осы изотоптың ҚЅ-бен с≥ң≥р≥лу≥ мен шығарылуының көрсетк≥ш≥не нег≥здел≥п, емд≥к мөлшер≥ (уытты жемсау мен ҚЅ обырының 131I терапи€сы) есептелед≥. —онымен қатар, ол функционирлеуш≥, йодты с≥ң≥ру≥н әл≥ жоғалтпаған, ҚЅ-д≥ң жоғары дифференцирленген рагының метастаздарын визуализаци€лау үш≥н қолданылады. Ѕұл мақсатта 123I қолданған ыңғайлы, себеб≥ бұл жағдайда сцинтиграфи€ны изотопты енг≥згеннен б≥рнеше уақыттан кей≥н орындауға болады.

99m“с изотопымен салыстырғанда йод изотоптары органификаци€ға ұшырайды, бұл йод органификаци€сының ақауларымен байланысы бар туа б≥ткен гипотиреоздың этиологи€лық диагностикасында ерекше орын алады. —онымен қатар, йод изотоптары ҚЅ эктопирленген т≥н≥н визуализаци€лауда қолданылады.

ҚЅ ж≥ң≥шке инел≥ аспираци€лы биопси€сы (∆»јЅ) барлық пальпаци€ланатын түй≥нд≥ түз≥л≥стерде және ”ƒ« бойынша диаметр≥ 1 см-ден асатын түй≥ндерге тағайындалады. ∆»јЅ к≥ш≥ түй≥нд≥ түз≥л≥стерге қатерл≥ ≥с≥кке тән эхографи€лық белг≥лер анықталғанда жасалады. ∆»јЅ басты мақсатыЧ түй≥нд≥ жемсаумен дамитын сырқаттарды салыстырмалы диагностикалау.

∆»јЅ ”ƒ« бақылауында жүрг≥зу зерттеуд≥ң ақпараттылығын арттырады, әс≥ресе кистозды өзгер≥стер мен диаметр≥ бойынша үлкен емес түй≥нд≥ түз≥л≥стерде. ∆»јЅ-дан кей≥н гистологи€лық емес, цитологи€лық зерттеуд≥ң жүрг≥з≥лет≥н≥н айта кеткен жөн, €ғни ҚЅ т≥л≥м≥н зерттеу емес, өзгерген жасушаларды зерттеу.

ҚЅ ауруларын диагностикалауда ћ–“ және  “ сек≥лд≥ қосымша зерттеу әд≥стер≥ қолданылады. ћ–“ мен  “ көрсетк≥штер≥ өте сирек кездесед≥, мысалы: көк≥рек аралық ағзаларын жаншитын көк≥рек арты жемсауын визиуализаци€лау. Ѕұл жағдайда  “ қарағанда ћ–“ ақпаратты. —онымен қатар, ол эндокринд≥ офтальмопати€ ем≥н≥ң әсер≥н диагностикалау мен бағалауда қолданылуы мүмк≥н.

јспаптық зерттеулер арасында өңешт≥ бариймен контрастап көк≥рек арты кең≥ст≥г≥ мен мойын ағзаларын (кең≥рдек, өңеш) рентгенографи€лық зерттеу өз маңыздылығын жоғалтқан жоқ. Ѕұл зерттеу үлкен көлемдег≥ жемсау трахе€ны ығыстырған деген күмән туғанда тағайындалады.

 

3.3. ҚјЋҚјЌЎј Ѕ≈« ј”–”Ћј–џЌџҢ ∆≤ “≈ћ≈—≤

 

ҚЅ ауруларының жалпы қабылданған ж≥ктемес≥ жоқ. ∆≥ктемен≥ң нег≥з≥нде қалқанша без қызмет≥не (гипертиреоз, гипотиреоз, эутиреоз) тәуелд≥ қарапайым қағида жатыр. “өмендег≥ 3.3 кестеде аталған ж≥ктемен≥ң қысқартылған нұсқасы көрсет≥лген.

∆≥ктемен≥ талдау барысында б≥рқатар терминологи€лық сұрақтарды талқылау керек. “иреотоксикоз термин≥ ағзада тиреодты гормондардың артық болуынан дамитын клиникалық синдромды б≥лд≥ред≥ және оның патогенетикалық үш түр≥н ажыратуға болады:

Ј √ипертиреоз Ч ҚЅ тиреоидты гормондардың гиперпродукци€сы (√рейвс ауруы, көп түй≥нд≥ уытты жемсау).

Ј ƒеструктивт≥ (тиреолитикалық) тиреотоксикоз - ≥шк≥ және сыртқы түртк≥лерд≥ң әсер≥нен тиреоидты фолликулалардың деструкци€сы нәтижес≥нде оның ≥ш≥ндег≥ тиреоидты гормондардың қанайналымға шығуымен сипатталатын ҚЅ типт≥ патологи€лық реакци€сы. Ѕұл түрде ҚЅ гиперфункци€сы болмайды. ƒеструктивт≥ тиреотоксикозбен өтет≥н аурулар кез≥нде, мысалы жеделдеу және босанудан кей≥нг≥ тиреоидиттер ҚЅ гиперфункци€сымен (√рейвс ауруы) салыстырғанда айқындылығы төмен тиреотоксикозбен сипатталады. —онымен қатар, олардың болжамы жақсы.

Ј ћедикаментозды тиреотоксикоз - тиреоидты гормон препараттарының артық мөлшерде бер≥лу≥мен байланысты.

 

3.3 кесте. Қалқанша без ауруларының функциональды (синдромальды)

ж≥ктемес≥

 

“иреотоксикоз синдромы I. ҚЅ гормондарының артық өнд≥ру≥мен байланысты тиреотоксикоз. 1. √рейвс ауруы 2.  өп түй≥нд≥ уытты жемсау II. ҚЅ тыс тиреоидты гормондардың артық өнд≥ру≥мен байланысты тиреотоксикоз (хорионэпителиома, struma ovarii). III. ҚЅ гормондарының гиперпродукци€сымен байланысты емес тиреотоксикоз. 1. ћедикаментозды тиреотоксикоз 2. ƒеструктивт≥ тиреоидиттерд≥ң тиреотоксикалық фазасы (жеделдеу, босанудан кей≥нг≥)  
√ипотиреоз синдромы I. Ѕ≥р≥нш≥л≥к гипотиреоз II. ќрталық генезд≥ гипотиреоз (ек≥нш≥л≥к) III. “иреоидты гормондардың метаболизм≥ мен тасымалдануының бұзылуы.  
Қызмет≥н≥ң бұзылуынсыз дамитын ҚЅ аурулары I. Ёутиреоидты жемсау 1.“иреоидты гормондардың синтез≥н≥ң бұзылысымен байланысты жемсау 2. «обогенд≥ заттардың әсер≥нен дамыған жемсау II. “иреоидты неоплази€ 1. Қатерс≥з ≥с≥ктер 2. Қатерл≥ ≥с≥ктер III. “иреоидиттер

 

ҚЅ гипофизге тәуелд≥, сондықтан оның жетк≥л≥кс≥зд≥л≥г≥ б≥р≥нш≥л≥к және ек≥нш≥л≥к болып ж≥ктелед≥. Ѕ≥р≥ншл≥к гипотиреоз деген≥м≥з - ҚЅ өз≥нде дамыған патологи€ға (бұзылуы, алып тастау) байланысты тиреоидты гормондардың тапшылығы, ал ек≥нш≥л≥к гипотиреоз - қалқанша безге ““√ гормонның трофикалық және секреторлық әсер≥н≥ң төмендеу≥нен (не болмауынан) дамитын тиреоидты гормондардың тапшылығымен сипатталатын жағдай (гипоталамды-гипофизарлы гипотиреоз).

∆емсау (струма) деген≥м≥з жоғарыда айтқандай ҚЅ қалыптан тыс көлем≥н≥ң жоғарылауы (18мл Ч әйелдерде, 25мл Ч ер адамдарда). ∆емсау макроскопи€лық сипаттамасы бойынша жайылмалы (барлық ҚЅ ұлғайған), түй≥нд≥, көп түй≥нд≥ (б≥р немесе б≥рнеше түй≥нд≥ түз≥л≥стер) және аралас (ҚЅ жалпы ұлғаюымен б≥р немесе б≥рнеше түй≥нд≥ түз≥л≥стерд≥ң жұптасуы) болып ж≥ктелед≥. ҚЅ-д≥ң функционалдық жағдайына байланысты жемсау эутиреоидты, уытты және без қызмет≥ төмендеген деп бөл≥нед≥.

ҚЅ ж≥ктемес≥н≥ң қарапайымдылығы мен көң≥лге қонымдылығына қарамастан (3.3 кесте) б≥рқатар кемш≥л≥ктер≥ бар, себеб≥ көптеген ауруларда ҚЅ қызмет≥ тұрақты болмайды. Ѕұған деструктивт≥ тиреотоксикозбен өтет≥н барлық сырқаттар жатады. —озылмалы аутоиммунды тиреоидит кез≥нде эутиреоидты кезең түрл≥ ұзақтықта субклиникалық, кей≥н айқын гипотиреозбен а€қталуы мүмк≥н.  өп түй≥нд≥ жемсауда йод тапшылығы бар аймақтарда тироциттерд≥ң функционалды автономи€сының өсу≥не байланысты эутиреоз б≥рт≥ндеп тиреотоксикозбен ауысады. ќсыған орай, қаз≥рг≥ таңда ҚЅ ауруларын этиологи€ғы тәуелд≥ ж≥ктеген дұрыс болар (3.4 кесте).

Ѕ≥р≥нш≥ топқа ҚЅ аутоиммунды сырқаттары жатады. Ѕұл сырқаттар өздер≥н≥ң жалпы попул€ци€да таралуына жағынан басқа адамның аутоиммунды патологи€ларымен салыстырғанда б≥р≥нш≥ орынды иемденед≥. ҚЅ қатерл≥ емес гиперпластикалық үрд≥стер≥ одан да жи≥ кездесед≥, мысалы коллоидты пролиферлеуш≥ жемсау. ∆емсаудың түз≥лу≥не зобогенд≥ түртк≥лерд≥ң әсер ету≥н≥ң орны ерекше, олардың ≥ш≥нде кең таралғаны - ағзаға және ҚЅ йод түсу≥н≥ң тапшылығы. ћұнда тиреоидты патологи€ның жалпы теңдес≥ жоқ ерекшел≥г≥н ескерген жөн: ҚЅ ауруларының спектр≥, таралуы және ауру болжамы науқас тұратын аймақтағы қаншалықты йодты қабылдауына (тапшы, қалыпты, артық) байланысты болады.

 

3.4 кесте. ҚЅ ауруларының этиологи€лық ж≥ктемес≥

 

I. јутоиммунды тиреопати€лар 1. √рейвс ауруы 1.1. ќқшауланған тиреопати€ 1.2. Ёкстратиреоидты көр≥н≥стермен (эндокринд≥ офтальмопати€) 2. јутоиммунды тиреоидит 2.1. —озылмалы 2.2. “ранзиторлы 2.2.1. јуырсынусыз(Ђүнс≥зї) 2.2.2. Ѕосанудан кей≥нг≥ 2.2.3. ÷итокин-индуцирлеген  
II.  оллоидты түрл≥ дәрежедег≥ пролиферлеуш≥ жемсау* 1. ∆айылмалы эутиреоидты жемсау 2. “үй≥нд≥ және көп түй≥нд≥ эутиреоидты жемсау 2.1. ‘ункциональды автономи€сыз 2.2. ‘ункциональды автономи€мен  
III. »нфекци€лы тиреопати€лар 1. ∆еделдеу тиреоидит 2. ∆едел ≥р≥ңд≥ тиреоидит 3. —пецификалық тиреоидиттер  
IV. ≤с≥ктер 1. Қатерс≥з 2. Қатерл≥  
V. “уа б≥ткен (тұқымқуалайтын) тиреопати€лар  
VI. Ѕасқа ағзалар мен жүйелер патологи€лары кез≥нде дамитын қалқанша без аурулары  

* Ѕұл топқа жататын ауруларды академи€лық түрде қалқанша бездег≥ қатерс≥з гиперпластикалық үрд≥стер деп белг≥лесек те болады.

 

»нфекци€лы тиреопати€лар, этиологи€сы толығымен белг≥с≥з жеделдеу тиреоидиттен басқасы, жалпы эндокринд≥ бездерд≥ң инфекци€лық сырқаттары си€қты сиректеу кездесед≥. ҚЅ жеке категори€лы ауруларына морфологи€сы мен болжамы бойынша ерекшеленет≥н ≥с≥ктер мен кейб≥р≥н≥ң себеб≥ қаз≥рг≥ таңда айқындалған туа б≥ткен (тұқым қуалайтын) аурулары жатады.

 





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-01-29; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 1524 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

Ќадо любить жизнь больше, чем смысл жизни. © ‘едор ƒостоевский
==> читать все изречени€...

358 - | 250 -


© 2015-2023 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.075 с.