Антигендер антиденелер 13 страница

Лейкопластар өсімдіктің барлық мүшелерінде болады. Пішіндері дөңгелек немесе таяқша тәрізді, басқа пластидтерден ұсақтау. Мысалы, көктемде бүршік алғаш жарылып, одан нәзік, түссіз өркен дамиды, алғашында жасушаларында лейкопластар көп болса, жарық түсе бастағанда лейкопластар хлоропластқа айналып жапырақтары жасыл түске айналады.

Тостағанша жапырақшаның ішінде бітеу гүлдің күлтелері түссіз (көкнәр гүлін еске түсіріңіз), ал гүл ашылған кезде қызыл, сары т.б. түске боялады, яғни лейкопласт хромопластқа айналады. Лейкопластар жарық түспейтін жасушаларда сақталады, оның қызметі нәруыз, крахмал, май заттарын қорға жинау. Лейкопластта крахмал қорға жиналады да қабығы созылып барып жарылып, крахмал дәндерінің сыртында тек жұқа қабықшасының қалыңдығы ғана сақталып қалады.

Хлоропластарда фиотосинтез (органикалық заттардың түзілуі) процесі жүрсе, хромопластар – жемістер мен гүлдерге жануарларды еліктіретін алуан түрлі рең береді. Лейкопластар түрлі органикалық заттарды қорға жинауға қатысады, жануарлардан негізгі айырмашылығы да осында.

Вакуоль – іші көмірсулар, тұздар, органикалық қышқылдардың ерітіндісіне толы жасуша ішіндегі кеңістік. Ол сыртындағы қабықшасы арқылы (тонопласт) цитоплазмадан оқшауланып тұрады. Қабықшасының жартылай өткізгіштік (талғап өткізу) қасиеті бар, сондықтан цитоплазмадан өтетін заттарды бақылайды. Вакуоль жаңа түзіле бастаған жас жасушаларда өте ұсақ болады. Жасуша өскен сайын майда вакуольдер бір-бірімен қосылып ұлғайып, іріленіп, цитоплазманы қабықшаға қарай ығыстырып, жасушаның дәл орталық бөліміне орналасады.

Вакуольдің ішін шырын, қант, аминқышқылдары, органикалық қышқылдар, бояғыш заттар, витаминдер, иісті заттар, алколоидтер, минералды тұздардың судағы ерітіндісі толтырып тұрады. Бұл заттардың барлығы – жасуша тіршілігінің өнімдері. Оның бірі қор заты ретінде сақталып қажет болған жағдайда қайтадан цитоплазмаға өтіп жасуша тіршілігіне жұмсалады. Енді бірі зат алмасудың керексіз өнімдері ретінде цитоплазмадан шығарылған қалдық түрінде сақталып, күзде жапырақ түскен қалдық зат есебінде шығарылады.

Жасушада вакуольдың атқаратын қызметі:

1. Жасуша ішіндегі сулы ортаны қалыптастырып, су мен тұздың алмасуын реттейді.

2. Жасушадағы сұйықтықтың қысымы бірқалыпты болуын сақтайды.

3. Вакуольде көптеген органикалық заттар қорға жиналып, өсімдікке қажет болғанда жұмсалады.

4. Керексіз зиянды улы заттар жиынтығы вакуоль арқылы сыртқа шығарылады.

5. Вакуоль улы заттарды ерітіп ыдыратады, мұндай вакуольді лизосома дейді.

күрделендіруді қалай жоспарлайсыз?	Қабілеті жоғары оқушы: Жер бетінде бактериялардың кездеспейтін жері жоқ. Олар ауада, топырақта, құрлықта, суда тіршілік етеді. Бірақ біз неге оларды көрмейміз? Шикі етте кездесетін бактериялардың тіршілігінен ет бұзылып жаман иіс шығарады, біз иісті ғана сеземіз. Неге бактерияларды көрмейміз?
Рефлексия Сабақ / оқу мақсаттары шынайы ма? Бүгін оқушылар не білді? Сыныптағы ахуал қандай болды? Мен жоспарлаған саралау шаралары тиімді болды ма? Мен берілген уақыт ішінде үлгердім бе? Мен өз жоспарыма қандай түзетулер енгіздім және неліктен?		Кері байланыс: Бас бармақ § Оқушылардың бас бармақты көрсету арқылы олардың түсіну деңгейі тексеріледі. § Бас бармақ жоғарыға қарай = Мен түсінемін. § Бас бармақ көлденең = Мен түсінгендеймін. § Бас бармақ төмен қарай = Мен түсінбедім. §
Қорытынды бағамдау Қандай екі нәрсе табысты болды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)? 1. Сабақта әртүрлі оқыту стратегиялары, түрлі әдістерді араластырып қолдану 2. Жеке, жұптық, топтық жұмыстар Қандай екі нәрсе сабақты жақсарта алды (оқытуды да, оқуды да ескеріңіз)? 1. Оқушылардың сабақ барысындағы жұмыстарына талдау жасау, тапсырмалардың орындалуын жақсарту үшін не істеу керектігіне мән беру 2. Оқушылар орындай алмаған тапсырмаларды қайта қарап, өзгеріс енгізу Сабақ барысында мен сынып немесе жекелеген оқушылар туралы келесі сабағымды жетілдіруге көмектесетін не білдім? Жекелеген оқушылардың сабақты қабылдау ерекшеліктерін, әрқайсысының бейімділігіне қарай тапсырма дайындау қажеттігін және тапсырмаларды жас ерекшеліктеріне қарай жасақтау

САБАҚ: §2. Өсімдіктер және жануарлардың ұлпаларын жіктеу			Мектеп:
Күні:			Мұғалімнің аты-жөні:
Сынып: 8			Қатысқандар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабаққа негізделген оқу мақсаттары		8.4.2.1 – өсімдіктер мен жануарлардың ұлпаларын классификациялау
	Барлық оқушылар:
	Мәтінді оқып, мазмұнын түсінеді, сұрақтарға жауап береді.
	Оқушылардың басым бөлігі:
	Ұлпаларды сипаттап бере алады, ерекшеліктерін зерделейді.
	Кейбір оқушылар:
	Ұлпалардың құрылысына қарай қызметтерін түсіндіріп береді.
Сабақтың құндылығы	Зайырлы қоғам және жоғары руханият.
Бағалау критерийлері:	– Мәтінде айтылған ұлпаларды өсімдіктер мен жануарлар бойынша жіктеу – Ұлпалардың құрылысын зерделеу – Ұлпалардың қызметін сипаттау, ерекшеліктерін табу – Ұлпалардың қызметіне баға беру
Тілдік мақсат	Тапсырма орындау барысында оқушылардың назарын ғылымилыққа аудару (мысалы, пән бойынша оқу мақсаттарына жету үшін қажетті терминология мен тіркестері бар лексика)
	Негізгі сөздер мен тіркестер:
	Ұлпа, эпителий, дәнекер, жүйке, бұлшық ет ұлпалары
	Сыныптағы диалог/жазылым үшін пайдалы тілдік бірліктер:
	Талқылауға арналған тармақтар:
	Өсімдіктер мен жануарлар ұлпаларында ұқсас қызмет атқаратын ұлпалар бар ма? Талқылаңыздар.
	Сіз неліктен... екенін айта аласыз ба?
	Неліктен ұлпалар топтарға бөлінеді?
	Жазылым бойынша ұсыныстар:
	Өсімдіктер мен жануарлар ұлпаларын салыстыру кестесін дәптерге түсіру
Алдыңғы оқу	Прокариоттарға микроорганизмдер мен көк-жасыл балдырлар жатады. Олардың мөлшері өте кішкентай, ұзындығы – 1–10 мкм. Прокариоттардың эукариоттардан айырмашылығы – олардың айқындалған органоидтері, яғни эндоплазмалық торы, Гольджи жиынтығы, митохондриялары болмайды. Жануарлардың және өсімдіктердің жасушаларында жақсы айқындалған түйіршіктер болады. Олар – нәруыз, май және гликоген сияқты қор заттарынан тұрады. Прокариоттың эукариоттан негізгі айырмашылығы – онда қалыптаскан ядросы және хромосомалары болмайды. Прокариот ДНҚ- сының эукариот ДНҚ-сынан айырмашылығы – мұнда ДНҚ-ның сыртын нәруыздар қаптап тұрмайды және пішіні сақина тәріздес болып келеді. Прокариот жасушаларында мембрана құрылымы болады, олар микроорганизмдердің энергетикалық процестеріне қатысады. Мысалы, көк- жасыл балдырлардың мембрана құрылымында хлорофилл болады және олар фотосинтез процесін жүзеге асырады. Кейбір микроорганизмдерде мембрана құрылымдары аэробты тыныс алу процестеріне катысады. Негізінен прокариоттар жасушаның жай екіге бөлінуі арқылы көбейеді, яғни аналық жасуша екі жас жасушаға тікелей бөлінеді.

Жоспар
Жоспарланған уақыт	Жоспарланған жаттығулар (төменде жоспарланған жаттығулармен қатар, ескертпелерді жазыңыз)	Ресурстар
Басталуы	Ұйымдастыру. Психологиялық ахуал. Сыныпты «Өсімдік ұлпалары», «Жануарлар ұлпалары» топтарына қағаз қиындылары арқылы бөлу. Топ атына байланысты топ мүшелеріне өсімдіктер және жануарлар ұлпалары туралы сұрақ беріледі, ойларын айтады. Сабақтың тақырыбын табады. Ынтымақтастық атмосферасын тудыру: «Мадақтау» стратегиясы. Оқушылар сынып ішінде әрі-бері жүріп, бір-біріне мақтау мен комплимент айтады.
Ортасы	І. Оқулықпен жұмыс. Мәтінді оқи отырып «Төрт сөйлем» стратегиясын қолдану 1. Пікір Мәтін бойынша туындаған өзіндік пікірін бір сөйлеммен келтіру 2. Дәлел Келтірілген өзіндік пікірді бір сөйлеммен дәлелдеп шығу 3. Мысал Енді келтірілген өзіндік пікірді тағы бір негіздеу үшін бір сөйлеммен мысал келтіру 4. Қорытынды Қорытынды шешімді бір сөйлеммен келтіру Дескрипторлар: – ұлпа ұғымына анықтама бере алады; – ұлпаларды өсімдіктерде және жануарлардағы кездесуіне байланысты жіктей алады; – мәтін бойынша сұрақтар құрастыра алады. Рефлексия: Чемодан, еттартқыш, себет ІІ. Суретке қарап өсімдіктер мен жануарлардағы ұлпаларды жүйелеңдер. Ерекшеліктерін табыңдар.	Оқулық

	Дескрипторлар: – құрылыс ерекшелігіне байланысты өсімдік және жануар ұлпаларын суретке қарап ажырата алады; – әр ұлпаның ерекшеліктерін табады. Рефлексия: Білім бекіту кестесі
Аяқталуы	«Буриме» стратегиясы Буриме деп берілген ұйқастарға өлең жолдарын құрастыруды атайды. Кез келген ұлпаға буриме құрастырыңдар. .....жиырылады ......қозады ......өткізеді .......қорғайды Дескрипторлар: – ұлпалардың атқаратын қызметін сипаттай алады; – ұлпалардың қызметіне баға береді.
Қосымша ақпарат. Ұлпа туралы ғылымның негізін салған белгілі италян ғалымы М.Мальпиги мен ағылшын ғалымы Н.Грю (1671 ж.) болды. Олардан кейін микроскопиялық техниканың даму барысында ұлпалар туралы көптеген жаңалықтар мен жаңа эксперименттік деректер жинақтала басталды. 1807 жылы фитогистолог Г. Линк өзінің зерттеулерінің нәтижесінде ұлпаларды жасанды түрде паренхималық және прозенхималық деп екі топқа бөлді. Бұл сипаттама әлі күнге дейін сақталып қалды. Ал П. Ван-Тигем (1891) ұлпаларды тірі және өлі ұлпалар деп бөлді. Егер олардың атқаратын қызметтерін ескермегенде осылай бөлу заңды еді. Алғашқы табиғи әрі нақты жіктеуді физиолог Ю.Сакс (1868) ұсынды. Ол морфологиялық ұқсастықтарын, физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып ұлпаларды үш топқа бөлді: жабындық, негізгі, өткізгіш. Және олардың элементтеріне, өсімдіктер денесінде орналасуына, атқаратын қызметтеріне түсінік беріп кетті. Сонымен қатар ұлпалар туралы түсініктерді дамытуда С.Швенденер мен С. Габерландт (1879) өз үлесін қосты. Олар ұлпаларды физиологиялық қызметі тұрғысынан зерттеп, өсімдіктер әлемінің анатомиялық және физиологиялық дамуына зор үлесін қосты. Бірақ олардың жіктеулерінің барлығы жасанды болғандықтан, бұл нақты ғылыми жүйе жасауға, тіпті ол туралы ғылыми пікірлер айтуға қиындықтар туғызды. Оның себебі, біріншіден, белгілі бір жасқа келгенде ұлпа қызметін өзгертеді немесе алғашқы қызметтерінің кейбіреулері ғана сақталады. Екіншіден, өсімдік ұлпаларының басым көпшілігі бір мезгілде екі, үш қызмет атқарады. Соңғы ғылыми зерттеулердің нәтижелері бойынша ұлпаларды негізінен мынадай алты топқа бөледі: меристемалық (түзуші), жабындық, негізгі, арқаулық (механикалық), өткізгіш және бөліп шығарушы. Осылардың ішіндегі түзуші ұлпалардан басқалары түпкілікті ұлпалар.
Саралау – Сіз қосымша көмек көрсетуді қалай жоспарлайсыз?		Қосымша көмек керек оқушылар үшін: Төмендегі мүшелердегі ұлпаларды анықта: – сүйек – бұлшық ет	Пәнаралық байланыс Қауіпсіздік және

САБАҚ: §3. Жасушаның органикалық заттары: Полимерлер мен мономерлер		Мектеп:
Күні:		Мұғалімнің аты-жөні:
Сынып: 8		Қатысқандар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабаққа негізделген оқу мақсаттары	8.4.1.1 – биологиялық мысалдарды пайдаланып, полимерлер мен мономерлер арасындағы айырмашылықты сипаттау.
	Барлық оқушылар:
	Мәтінді оқып, мазмұнын түсінеді, сұрақтарға жауап береді.

	Оқушылардың басым бөлігі:
	Мономерлер мен полимерлерді сипаттап бере алады, ажыратады, ерекшеліктерін зерделейді.
	Кейбір оқушылар:
	Полимерлер түрлерін түсіндіре отырып, қызметтеріне баға береді.
Сабақтың құндылығы	Зайырлы қоғам және жоғары руханият.
Бағалау критерийлері:	– Мономер, полимер ұғымын ажырату, құрылысын пайымдау – Полимерлер мен мономерлерді жүйелеу – Полимер тізбектерінің ерекшеліктерін ажырату
Тілдік мақсат	Oқушылaрдың тілдік дaғдының төртеуін де түрлі әрекeттерде (мысалы, оқылым-тыңдалым, оқылым-жазылым, оқылым-айтылым, тыңдалым-жазылым және т.б.) әртүрлі мaқсаттарға қол жeткізу үшін қолдану
	Негізгі сөздер мен тіркестер:
	Мономер, полимер, органикалық заттар, бунақтар
	Сыныптағы диалог/жазылым үшін пайдалы тілдік бірліктер:
	Талқылауға арналған тармақтар:
	Тұрақты полимерлер дегеніміз не?
	Сіз неліктен... екенін айта аласыз ба?
	Неліктен органикалық заттар қарапайым және күрделі болып бөлінеді?
	Жазылым бойынша ұсыныстар:
	Органикалық заттардың атауларын дәптерге түсіру
Алдыңғы оқу	Өсімдік ұлпаларының қазіргі жіктелуі Соңғы ғылыми зерттеулердің нәтижелері бойынша ұлпаларды негізінен мынадай алты топқа бөледі: меристемалық (түзуші), жабындық, негізгі, арқаулық (механикалық), өткізгіш және бөліп шығарушы ұлпалар. Осылардың ішіндегі түзуші ұлпалардан басқалары түпкілікті ұлпалар.
Жоспар
Жоспарланған уақыт	Жоспарланған жаттығулар (төменде жоспарланған жаттығулармен қатар, ескертпелерді жазыңыз)	Ресурстар
Басталуы	Ұйымдастыру. Психологиялық ахуал. Сыныпты «Полимерлер», «Мономерлер» топтарына тәттілердің екі түрін бере отырып бөлу. Топ мүшелері топ атына байланысты терминдердің мағынасын ашады. Ынтымақтастық атмосферасын тудыру: «Комплименттердің бұрқасыны» стратегиясы Оқушылар берілген уақыт ішінде бір парақ қағазға өздерінің сүйікті адамдарынан естігісі келген комплиментті жазады. Жазып болған соң бұл парақтарды умаждап, домалақ қармен атқыласқандай бір-біріне лақтыру керек. Қар домалағын алған оқушы комплиментті оқиды.
Ортасы	І. Оқулықпен жұмыс.	Оқулық