Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


Ќд≥ мәдениет а€сындағы философи€




Үнд≥ халқының, көрш≥ Қытай ел≥ си€қты, 4-5 мыңжылдық өркениетт≥к тарихы бар. ќлай болса, оның өз≥не тән ерекшел≥ктер≥ б≥ршама.

Үнд≥ ел≥н≥ң ғажап ерекшел≥г≥ - оның әлеуметт≥к ұйымдастырылуында. ќндағы адамдар үлкен жабық әлеуметт≥к топтардан тұрады. ќны - варна, € болмаса каста дейд≥.

Ќег≥з≥нен алғанда, Үнд≥стан қоғамында 4 каста тарихи пайда болды. ќлар:

Ѕрахмандар (ақтар); айналысатын ≥стер≥ - ой еңбег≥, нег≥з≥нен, д≥ни қызметкерлер, ел басқарушылар.

 шатрилер (қызылдар); айналысатын ≥стер≥ Ч жауынгерл≥к ≥стер.

¬айшьилер (сарылар); еңбек ете≥н адамдар, нег≥з≥нен, ег≥н егу, мал бағу, қолөнермен айналысу т.с.с.

Ўудралар (қаралар) - ең ауыр, к≥р жұмыстармен айналысатындар.

“арихи алғы үш каста - б.ғ.д. 1500 жылдары Үнд≥ ел≥не басқа жақтан келген арий тайпалары. Ўудралар - жерг≥л≥кт≥ сол жерде пайда болған аборигендер болып есептелед≥ (аb ог≥g≥nе - латын сөз≥, басынан бастап).

Әрб≥р кастаның өз≥н≥ң әдет-ғұрыптары және басқа касталармен қандай қатынаста болу керек жөн≥ндег≥ ережелер≥ бар. Үлкен касталардың өз≥ ≥штей әртүрл≥ топтарға бөл≥нед≥.

Ѕасқа жақтан келген адамдар б≥рде-б≥р кастаның ≥ш≥не к≥ре алмағаннан кей≥н, өз≥нше дербес каста болып қалыптаса бастайды.

 асталық қоғам қалай пайда болғаны, оған әкелген қандай себептерд≥ң болғаны белг≥с≥з болса да, оның нег≥з≥нде жатқан 3 принципт≥ көрсетуге болады. ќлар:

Әрб≥р кастаның ≥шк≥ тазалығы және басқалардың сол тазалықты бұзуы мүмк≥нш≥л≥г≥нен пайда болатын үрей, қорқыныш сез≥м≥;

 асталық қоғамның пирамидальдық құрылымы. Әр каста өз≥нен төмен жатқан топтарға жоғарыдан қарап, өз≥н≥ң қад≥рл≥г≥н сез≥нуге мүмк≥нд≥к алады.

–еинкарнаци€, €ғни адамның жан дүниес≥н≥ң келес≥ өм≥рде ауысып кету мүмк≥нд≥г≥.

Әрб≥р адамның нег≥зг≥ құндылығы сол өз≥ туып-өскен каста болғаннан кей≥н, индустар коғамның са€си өм≥р≥не, жерге, бил≥кке онша көп мән бермеген. Үнд≥ ел≥не жер ауып келген басқа халықтар ерекше каста болып, өз≥н≥ң әдет-ғұрыптарын, т≥л≥н сақтауға жақсы мүмк≥нд≥к алып, сол коғамның ерекше құрамдас бөл≥г≥ рет≥нде жең≥л с≥ң≥с≥п кетед≥.

Үнд≥ халқының тағы б≥р орасан-зор ерекшел≥г≥ - оның өте бай мифологи€сында. ∆ер бет≥ндег≥ б≥рде-б≥р халықтың аңыздарын үнд≥ аңыздарымен салыстыруға болмайды.

Үнд≥ аңыздарында 3 мыңнан артық Құдай кей≥птер≥ суреттелген! ќлар да адамдар си€қты сүй≥нед≥, күй≥нед≥, туады, қарта€ды, соғысады, б≥р-б≥р≥не көмектесед≥ т.с.с.

Үнд≥ мифологи€сындағы нег≥зг≥ Құдайлар мен нег≥зг≥ ұғымдар:

»ндра - найзағайдың, күн күрк≥реуд≥ң Құдайы;

ћитра Ч күн Құдайы;

¬аруна - аспан Құдайы;

јгни - от Құдайы;

яма - өл≥м Құдайы;

“апас - дене ≥нкәр≥, жылылық;

–ита - ғарыштағы тәрт≥п;

ѕуруша - ғарыш адамы, рух, жан;

 арма - адамның тағдырын құрайтын жан-дүние;

—ансара - ғарыштағы қысылған, күйзелген жан-дүние әлем≥;

ћокша - бүл дүниедег≥ азаптан құлылып, дүниежүз≥л≥к рухқа қосылуға мүмк≥нш≥л≥к алу;

ƒхарма - заң мен әд≥лет Құдайы.

Үнд≥ мифологи€сындағы нег≥зг≥ к≥таптар: –игведа, ”панишада, ћахабхарата, Ѕхагавадгита т.с.с.

Үнд≥ космогони€сына (ƒүниен≥ң пайда болуы) келер болсақ, онда ол ѕуруша - ғарыш адамымен байланыстырылады. Құдайлар оны құрбандыққа шалып, оның денес≥нен бүк≥л ƒүние пайда болады.

Ђѕуруша неше бөл≥кке бөл≥нд≥? ќның аузы мен бөксес≥, қолы мен а€ғы не нәрсеге айналды? ќның аузы - Ѕрахманға, қолы -кшатриге, бөксес≥ - вайшьиге, а€ғы - шудраға айналды. јй -ойынан, күн - көз≥нен, к≥нд≥г≥нен - кең≥ст≥к, тынысынан - жел, басынан - аспан, а€ғынан - жер. ќсылай ƒүние келд≥ї, - дейд≥ –игведа.

јл ”панишадаға келер болсақ, ƒүниен≥ жаратқан Ѕрахман болып саналады. ЂЅрахман - ең б≥р≥нш≥ Құдай, бәр≥н жаратқан, бәр≥н сақтайды. ќл - ƒүниен≥ң ең басы, себеб≥ байланыстырушыї. ќны қалай танып-б≥луге болады? деген сұраққа, Ђнети-нетиї (ол емес) деген жауап беред≥. Ђол танылмайды, бұзылмайды, байланбайды, ауыспайды...ї

Үнд≥ мифологи€сында адам - табиғаттың өс≥мд≥ктер мен жануарлар си€қты ажырамас бөл≥г≥ рет≥нде каралады. јдам дене мен жаннан тұрады. јдам ƒүниеге келгенде оның бойына жан кел≥п к≥ред≥ және ол сол адамның кармасын анықтайды. ћысалы, егер сәбид≥ң денес≥не қылмыскерд≥ң жан дүниес≥ ұ€ласа, онда ол өсе келе қылмысқа баруы мүмк≥н. Ѕ≥рақ ол өз≥н дұрыс ұстап, әрқашанда өз≥н≥ң рухани тазалығын сақтаса, мокшаға (құтылу) - сансарадан құтылу дәрежес≥не көтер≥л≥п, бұрынғы кармасынан айырылып, аспандағы рухқа қосылып, мәңг≥л≥кке жету≥ мүмк≥н.

ћифологи€дағы моральдық мәселелерге келер болсақ, онда ƒүниеге байланбау, кемдерге көмектесу, еш нәрсен≥ зәб≥рлемеу, өт≥р≥к айтпау си€қты талаптарға көп көң≥л бөл≥нген. Ђјдам байлыққа қуанбауы керек: б≥з байлыққа ие бола аламыз ба, егер сен≥ көрсек - яма!ї (яма - өл≥м Құдайы).

Ђћен≥ң б≥лет≥н≥м - байлықта тұрақтылық жоқ, өйткен≥ мәңг≥л≥кке уақытшамен жетуге болмайдыї деген дана сөздерд≥ Үнд≥ мифологи€сында табуға болады.

Үнд≥ мифологи€сының нег≥зг≥ қағидалары соңынан пайда болған философи€лық көзқарастарға өз≥н≥ң зор әсер≥н тиг≥зд≥.

ƒжайнизм философи€сы

ƒжайнизм (ƒжина - жең≥с) философи€сының нег≥з≥н қалаған ћахавира деген ойшыл болған.

ƒжайнизм Ђжең≥сї деген сөзден шыққан. јдам к≥мд≥ жеңу керек? Ѕасқаларды ма, әлде бүк≥л ƒүниен≥ ме? ∆оқ, бүл ƒүниедег≥ шынайы жең≥с - ол адамның өз≥н-өз≥ жеңу≥.

ƒжайнизм философи€сында 9 ұғым бар. ќлар: т≥р≥ (джива), өл≥ (аджива), ≥зг≥, күнә, жанның бұзылуы (ашрава), самвара - жанның тазалануы, тәуелд≥л≥к, карманы бұзу - нирджара, жанның денеден құтылуы - босау.

ƒжайнизм философи€сының нег≥зг≥ ұғымдарының б≥р≥ - св€т-вада (св€т - белг≥л≥ б≥р жағдайда) әрб≥р заттың шекс≥з әртүрл≥ қасиеттер≥ мен белг≥лер≥ бар. ”ақыттың шеңбер≥нде олардың бәр≥ өзгер≥п отырады. —ондықтан б≥рде-б≥р затты толығынан танып-б≥лу мүмк≥н емес. «ат жөн≥ндег≥ б≥зд≥ң тұжырымдарымыз шектелген болуы керек.

ƒжайнизмн≥ң Ђүш маржаныї, ол - дұрыс сен≥м, дұрыс б≥л≥м, дұрыс жүр≥с-тұрыс.

јдам өз-өз≥н жеңу≥ үш≥н б≥рнеше қағидаларды ұстауы керек. ќлар:

јпариграха дүниедег≥ заттарға қызықпау, байланбау, самарқау қарау;

—ать€ - әрқашанда ол қандай киын болса да шындықты айту;

јсте€ - ұрламау, өлей≥н деп жатсаң да, еш нәрсен≥ рұқсатсыз алмау, сұрап қана алу;

јхимса - еш нәрсеге зәб≥рл≥к жасамау, өйткен≥ барлық т≥рш≥л≥кт≥ң жаны бар.

“арихта мыңдаған жылдар өтсе де, джайнизмн≥ң адам алдына қойған талабына әл≥ де болса қаз≥рг≥ өркениет жеткен жок.

”ақытында Үнд≥ ел≥н≥ң XX ғ. ұлы азаматы ћахатма √анди ахимса қағидасына сүйене отырып, өз халқын бейб≥т жолмен ағылшындардың бодандығынан алып шыққан болатын.

јл бүг≥нг≥ таңда ахимсаның рөл≥ бұрынғыдан да жоғары болып отыр. ћысалы, бүг≥нг≥ таңдағы Ђаңшыларғаї келет≥н болсақ, олар күннен-күнге әлс≥реп келе жатқан табиғатқа қаншалықты тер≥с әсер≥н тиг≥з≥п жатыр! ∆ануарды өлт≥рген - б≥р қадам адам өлт≥руге жақын, ал адам өлт≥р≥лген жағдайда - соғыстың да б≥тпейт≥н≥ хақ. —ондықтан аң аулап, хайуандық инстинктерд≥ о€тқанша, табиғатқа тек Ђфото аулауғаї шығу - бүг≥нг≥ таңның талабы.

Ќарықтық заманға өту жолында бүг≥н көп адамдар б≥р≥н-б≥р≥ алдау жолына түс≥п, б≥реу мың теңген≥ң затын ұрлап түрмеге түссе, ек≥нш≥с≥ миллиондаған теңге тұратын байлықты басып қалып, ≥скер деген атақ алып жүр. ≈гер джайнизм дүниеге байланба десе, б≥зд≥ң журналистер ЂЅай және бақытты болған жақсыї деген бағдарламаларды телеэкраннан көрсетед≥. —ен бай болып, айнала қоршаған адамдар қайыршы болса, ондай өм≥рден қандай ләззат алуға болады?!

—онымен джайнизм философи€сының гуманист≥к моральдық құндылықтары - ұлы Үнд≥ халқының рухани ақмаржаны, ол бүг≥нг≥ таңға шей≥н қоғамдық сананың ажырамас бөл≥г≥. Әс≥ресе бұл құндылықтар бүг≥нг≥ барлық адамға керек материалдық қажетт≥ктерд≥ өтеп, күнбе-күн жалған қажетт≥ктерд≥ жасап, жарнама арқылы солардың жолына миллиондаған адамдарды салып қойған Ѕатыс қоғамына ауадай қажет. ћұның өз≥н кейб≥р Ѕатыс ойшылдарының өздер≥ де мойындап отыр.

Ѕуддизм

Үнд≥ ел≥нде пайда болып, дүниежүз≥л≥к үш≥нш≥ д≥нге айналған философи€ ≥л≥м≥ - буддизм.

Ѕуддизмн≥ң нег≥з≥н қалаған Үнд≥ ел≥н≥ң шакь€ тайпасынан шыққан √аутама —идхартқа (563-483 б.ғ.д.).

Ѕудда жөн≥ндег≥ аңыздарға қарағанда, ол үлкен гүлдеген бақтың ≥ш≥нде туып-өс≥п тәрбиелен≥пт≥. үйлен≥п, балалы болыпты. Ѕ≥рақ күндерд≥ң б≥р күн≥нде қалаға кел≥п, халықтың шекс≥з зардабын көр≥п, 29 жасында тәтт≥ өм≥рден бас тартып, ел аралап кетед≥. 6 жыл ел кез≥п, өз≥н≥ң тән≥н қинап, ел кезген брахмандармен сұхбаттасып, ƒүниен≥ң терең мән≥н ≥здейд≥.

Ѕ≥рақ одан еш нәрсе шықпағаннан кей≥н, ол адамның зардап шегу≥н≥ң себеб≥ неде және одан қалай кұтылу керект≥г≥ жөн≥нде ойланады.

 үндерд≥ң б≥р күн≥нде ол алып ағаштың түб≥не кел≥п отырып, ақырында ақиқатқа жетед≥ - ол Ѕуддаға - €ғни ағарған, даналық деңгейге кетер≥лген әулиеге айналады. —ол күннен бастап ол өз≥н≥ң ашқан ≥л≥м≥н кең≥нен халықка тарата бастайды. Ѕудданың ашқан Ђ“өрт ақиқатыї:

Ѕұл ƒүниедег≥ өм≥р зардапқа толы. ќның көб≥н ешб≥р адам аттап өте алмайды, өйткен≥ адам бұл дүниеге жылап келед≥, жылап кетед≥; адам ауырып зардап шегед≥; әке-шешес≥нен, ағайын туғанынан, сүйген жарынан, жолдас-жораларынан айырылып қайғырады. ћұның сыртында өм≥рден т≥леген≥не жете алмай, қиналады. Ђјдам болу өте қиын. Өтпел≥ пенден≥ң өм≥р≥ қиынї.

«ардапты жеңу үш≥н оның шыққан қайнар кез≥н, себеб≥н б≥лу керек. ќның себептер≥: өм≥рге деген құштарлық, өм≥рде болуға деген ≥ңкәрл≥к, ләззатқа тоймаушылық. ЂҚұмарлықтан күшт≥ от жоқ; жек көруден артық пәле жоқ; денеден артық бақытсыздық жоқ; тыныш өм≥рден артық бақыт жоқї. Ђќл мен≥ а€ғына басты, ол мен≥ ұрды, ол мен≥ жеңд≥, ол мен≥ жалаңаш қалдырдыї. ћұндай ойларды ≥ш≥нде сақтаған адамның жек көру≥ тоқталмайды. Ђјдамдар дамыл таппай, қорқып қашқан қо€ндай, айнала жүг≥р≥п жүрї.

«ардаптың себеб≥ анықталғаннан кей≥н оны тоқтатуға болады, Ђөйткен≥ ешқашанда бұл дүниеде жек көру жек көрумен тоқтатылмайды, тек қана жеккөруд≥ жоқ кылу арқылы оны тоқтатуға болады. ћ≥не, бүл Ц мәңг≥л≥к шындық. ≈гер адам құмартудан құтылса, надандық пен жек көруден арылса, еш нәрсеге байланбаса ғана әулиел≥к жолға түсед≥!ї

«ардапты тоқтатын жол бар, ол - сег≥з қырлы. ќлар:

ƒұрыс көзқараста

ƒұрыс сөйлеуде





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-12-05; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 933 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

Ћучша€ месть Ц огромный успех. © ‘рэнк —инатра
==> читать все изречени€...

513 - | 492 -


© 2015-2023 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.019 с.