Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


‘илософи€нын нег≥зг≥ мәселес≥. Ѕ≥р≥нш≥ жағы




Ѕүг≥нг≥ таңда жаңарудағы қоғамның философи€лықәлеуметт≥к мәселелер≥н қою және шешу жолында бұрынғы кеңест≥к қоғамның идеологи€лық нег≥з≥ болған марксизмд≥ сырттатуда философи€ның нег≥зг≥ мәселес≥н де жоққа шығарғысы келет≥н п≥к≥рлер аз емес. Әрине, маркст≥к философи€ның шеңбер≥нде Ђнег≥зг≥ мәселеї тек қана диалектикалық материализмд≥ дәр≥птеуге, қалған философи€лық бағыттарға Ђбейғылымдылықї баға беру жолында пайдаланылды.

Ѕ≥рақ, соған қарамастан, б≥з философи€ның нег≥зг≥ мәселес≥ марксизмн≥ң ойлап шығарған Ђжалған мәселес≥ї деген ойдан алшақ болуымыз керек. Өйткен≥ философи€ дүниеге кел≥с≥мен-ақ, оның шеңбер≥нде әртүрл≥ б≥р-б≥р≥не қарсы бағытталған ағымдар пайда болды.

‘илософи€дағы әрб≥р дүниеге деген көзқарастьң нег≥з≥нде осы пәнн≥ң нег≥зг≥ мәселес≥н≥ң шеш≥м≥ жатыр.

‘илософи€ның нег≥зг≥ мәселес≥ осы пәнн≥ң терең табиғатынан шығады. ƒүниен≥ң б≥ртұтастығын, б≥рл≥г≥н ой-өр≥с≥мен қамту үш≥н, б≥з мына сұраққа жауап беру≥м≥з керек: ƒүниен≥ң алғашқы нег≥зг≥ субстанци€сы неде? (substаnt≥а - латын сөз≥, нег≥з≥нде, астында жатқан).

≈к≥нш≥ жағынан, бұл ƒүниен≥ ең шег≥не жеткен жалпылық тұрғысынан алып қарағанда, онда б≥з ек≥-ақ құбылысты табамыз: оның б≥р≥ матери€ (mаtеr≥а - латын сөз≥, зат) - табиғат заты, ек≥нш≥с≥ - сана - адамның ≥шк≥ жан-дүниес≥, рухы.

∆алпы айтканда, жоғарыда көрсет≥лген үш ұғымда ƒүниен≥ зерттеудег≥ нег≥зг≥ үш иде€ бер≥лген. ќл - ƒүниен≥ң б≥рл≥г≥, ек≥нш≥ден - оның заттық субстраты (substrаtum - нег≥з), үш≥нш≥ден адамның өз ≥ш≥нен табатын материалдық емес, рухани теб≥рен≥стер≥.

 елес≥ ерекшел≥ктер≥ - бұл ұғымдардың метафизикалық табиғаты, €ғни оларды жеке ғылымдардағы ұғымдар си€қты тәж≥рибе арқылы тексеру мүмк≥н емес, өйткен≥ олар бүк≥л әлемд≥ өз мазмұнында қамтуға бағытталып, бүк≥л адамзат тәж≥рибес≥н≥ң сыртына шығып, тек болжамдық мағынаға ғана ие болады.

ќлай болатьн болса, қайсыб≥р философи€лық ағым, қалай дегенде де, бұл ұғымдардың арақатынасын өз≥нше анықтамай, әр≥ қарай б≥р қадам аттай алмайды.

≈гер ƒүниен≥ң субстанци€сы матери€ деген п≥к≥рге келсек, онда философи€да материалист≥к ағым пайда болады.

 ер≥с≥нше, субстанци€ деген≥м≥з жеке адамның жан дүниес≥, € болмаса дүниежүз≥л≥к абсолютт≥к иде€, рух т.с.с. деп болжамдасақ, онда философи€да идеалист≥к ағым пайда болады.

≈гер ƒүние субстанци€сының ек≥ ажырамас - материалдық және рухани - жағы бар деген көзқараста болсақ, онда б≥з философи€да реализм бағытын тудырамыз. “ек қана бұл ұғымды орта ғасырлардағы схоластикалық философи€ның жалпы ұғым жөн≥ндег≥ реализм≥нен айыруымыз керек.

‘илософи€да сирек кездесет≥н ағымдардың б≥р≥ - ƒүние субстанци€сы екеу - матери€ және рух және олар б≥р-б≥р≥не тәуелс≥з деген п≥к≥р. ћұны алғаш рет философи€ тарихында француз философы –.ƒекарт айтқан болатын. ћұндай көзқарасты б≥з дуализм бағытына жатқызамыз (dualis Ч латын сөз≥, ек≥жақтылық).

јл жоғарыдағы үш ƒүниеге деген көзқарас монист≥к бағытта болмақ (mоnо - грек сөз≥, б≥реу).

ƒүниеге деген материалист≥к көзқарас әлемдег≥ болып жатқан барлық кұбылыстарды дене, € болмаса сол материалдық заттардың қасиетттер≥ рет≥нде қарайды. —онау көне заманнан бастап осы уақытқа дей≥н материалист≥к философи€дағы ағым (жаратылыстану ғылымдарының жет≥ст≥ктер≥не сүйене отырып) матери€ жөн≥нде әртүрл≥ п≥к≥рге келгенменен, жоғарыдағы көрсет≥лген көзқарастан тайған жоқ.

ћатериалист≥к көзқарастың нег≥з≥нде сонау көне заманда пайда болған адамдардың жағалай қоршаған ортаның адамнан тәуелс≥з, өз≥мен-өз≥ өм≥р сүр≥п жатқаны және сол ƒүниедег≥ заттар мен құбылыстар жөн≥ндег≥ адамның түйс≥ктер≥ мен басқа қабылдау мүшелер≥н≥ң дұрыс дерек берет≥нд≥г≥ жөн≥ндег≥ алғашқы балама ойлары жатыр. —ондықтан алғашқы философтар ƒүниен≥ң нег≥з≥н Ђб≥р≥нш≥ заттанї (су, от, ауа т.с.с.) ≥здейд≥, ал адамның өз≥ де дене рет≥нде ғана қаралады. јл адамның жан дүниес≥не келет≥н болсақ, оның өз≥н тыныспен теңест≥р≥п Ђжең≥л затї рет≥нде қарайды. √ераклитт≥ң Ђб≥р≥нш≥ затыї отта, ƒемокритт≥ң жең≥л және қозғалыстағы атомдары да адамның жан дүниес≥н құрайтын заттар рет≥нде түс≥нд≥р≥лед≥.

јл таным мәселес≥не келер болсақ, оның нег≥зг≥ себеб≥ заттың үст≥ндег≥ жең≥л атомдар сез≥мд≥к мүшелерге кел≥п к≥ред≥ де, адамның түс≥н≥ктер≥н тудырады деген п≥к≥р тарады.

ƒегенмен тарихи мұндай көзқарастардың тұрпайылығы жаратылыстану ғылымдары мен психологи€лық түс≥н≥ктерд≥ң жет≥лу≥ арқасында анықталды. јдамның рухани өм≥р≥ материалдық заттардың ерекше жең≥л бөлшектер≥ емес, ол, жалпы алғанда, бүк≥л матери€ға тән қасиет және белг≥л≥ б≥р жағдай туған кезде өз≥н көрсетед≥ деген п≥к≥р кең≥нен ∆аңа дәу≥рде тарай бастады. —оңынан түйс≥к деген≥м≥з - жалпы матери€ның ажырамас қасиет≥ және белг≥л≥ б≥р жағдайда ол саналы түйс≥кке айналуы мүмк≥н деген ой туды. ќлай болса, күрдел≥ психикалық процестер тек қана түйс≥ктерд≥ң әр түр≥н≥ң б≥р-б≥р≥мен косылуынан туады деген п≥к≥р дүниеге келд≥.

XIX ғасырда жаратылыстану ғылымдарының дамуы, капиталист≥к қоғамның әлеуметт≥к са€си қайшылықтарының өршу≥ маркст≥к материализмн≥ң дүниеге келу≥не әкел≥п соқты.  .ћаркс пен ‘.Ёнгельс ƒүниеге деген материалист≥к көзқарасты қоғам өм≥р≥не дей≥н көтер≥п, б≥ртұтас материалист≥к ≥л≥мн≥ң нег≥з≥н қалады. —ана, рухани өм≥рд≥ түс≥ну үш≥н олар философи€ға бейнелеу теори€сын енг≥зд≥. ћатери€ның ең жалпы қасиет≥ бейнелеу, осы арқылы тарихи матери€ өне бойы даму, күрделену үст≥нде. јдамньң санасы - бейнелеуд≥ң ең би≥к идеалды түр≥ деген п≥к≥р айтып, мидағы болып жатқан неше түрл≥ бұлдыр, көмеск≥ үрд≥стерд≥ң өз≥ адамдардың материалдық болмысынан шығады деген п≥к≥рд≥ олар ЂЌем≥с идеологи€сыї деген еңбектер≥нде ашық айтты.

—онымен қатар марксизм адам санасының өз≥н тудырған материалдық үрд≥стерге белсенд≥ кер≥ әсер≥н тиг≥з≥п, оны жет≥лд≥рет≥н≥н мойындады.

‘илософи€дағы материалист≥к ағым ең көне, бүг≥нг≥ таңда жан-жақты дамыған жеке ғылымдардың нәтижелер≥н өз бойына с≥ң≥р≥п, адамзаттың ағарған бөл≥г≥н≥ң ƒүниеге деген көзқарасы рет≥нде өз≥н көрсетк≥с≥ келед≥.

Ѕ≥рақ бұл көзқарастың сонау тұрпайы материализмнен бастап диалектикалық материализмге дей≥нг≥ нег≥зг≥ әлс≥з жер≥-материалдық қоршаған ортаның логикасы қайдан шықты? ƒүниен≥ң заңдылықтары, оның дамуының қайнар көз≥ неде? деген сұрақ. Ѕүг≥нг≥ адамды Ђол - ƒүниен≥ң ≥шк≥ қайшылығында, матери€ның бейнелеу қасиет≥мен байланыстыї деген жауап толығынан қанағаттандыра алмайды.

‘илософи€ның нег≥зг≥ мәселес≥н шешу жолындағы материализмге қарама-қарсы бағыт - идеализм (≥dеа - грек сөз≥, ой, иде€). ƒүниен≥ң нег≥з≥нде субстанци€ рет≥нде рухани болмыс жатыр деген қайсыб≥р дүниетаным мен дүниен≥ қабылдауды б≥з идеализм дейм≥з. »деализм адам өм≥р≥н≥ң рухани жағын б≥р≥нш≥ орынға қо€ды. Ѕұл ағым қайсыб≥р белсенд≥л≥к, шығармашылықтың қайнар көз≥ - рухта деген п≥к≥р айтады. ћатери€ мойындалғанымен, ол енжар, болмыстың төменг≥ жаратылған түр≥ рет≥нде ғана қаралады.

»деализмн≥ң қайнар көз≥ сонау мифологи€лық дәу≥рд≥ң өз≥не барып т≥релед≥. Өйткен≥ алғашқы қауымның шеңбер≥нде өм≥р сүр≥п жатқан адам бүк≥л ƒүниедег≥ құбылыстарды адамға ұқсатып түс≥нд≥ред≥, оларды жандандырады. Әр≥ қарай жүре келе, адамның абстрактылық ойлау дәрежес≥ жоғарылаған сайын, идеализмн≥ң дүниеге келу≥не толық жол ашылады. Өйткен≥ қайсыб≥р ƒүниедег≥ құбылыстарды бейнелейт≥н жалпы ұғымдарда сол заттардың ≥шк≥ терең мән≥ бер≥лген. —ез≥ммен қабылданатын сол заттар күнбе-күн өзгер≥п, т≥пт≥ өм≥рден кеткенмен, ұғымның мағынасы тұрақты болғандықтан, ол өм≥рде қала беред≥. ћәселен≥ң ек≥нш≥ жағы -қайсыб≥р нақтылы зат, құбылыс өз≥н≥ң ұғымына ешқашанда толық сәйкес келмейд≥ (ханның қызында да кемш≥л≥ктер бар). —ондықтан ұлы јбайдың Ђадам болї деген нақыл сөз≥нде терең сыр жатыр. Өйткен≥ бұл ƒүниедег≥ өм≥р сүр≥п жатқан миллиондаған адамдардың ≥ш≥нен б≥рде-б≥р адам иде€сына толық сәйкес келет≥н жанды табу мүмк≥н емес. “≥р≥ адамның үлес≥ - өм≥р≥н≥ң соңына шей≥н күнбе-күн өз≥н жет≥лд≥руге тырысу, сол адам ұғымына жеткен≥нше сай болу. ќлай болса, идеалистерд≥ң айтуына қарағанда, ұғым шынайы болмысқа жатса, нақтылы дүниеге кел≥п, б≥ршама уақыттан кей≥н дүниеден кет≥п жатқан м≥нд≥ заттар - елес, жалған болмыс рет≥нде түс≥нд≥р≥лед≥.

≈гер материализм адамның ≥шк≥ өм≥р≥нен гөр≥ сыртқы дүниен≥ танып-б≥луге бағытталса, идеализмн≥ң ең нег≥зг≥ мәселес≥ - адам, оның өм≥р≥ мен ой-өр≥с≥, тағдыры мен үм≥т≥, зардабы мен қуанышы т.с.с. —ондықтан идеалист≥к философи€ның аксиологи€лық, праксеологи€лық жақтары онтологи€лық, гносеологи€лық жақтарына қарағанда басымырақ болады. »деалист≥к философи€ның нег≥зг≥ ек≥ түр≥н б≥р-б≥р≥нен ажыратуға болады: ол объективт≥ және субъективт≥ идеализм.

Ѕатыс философи€сында алғашқы рет тұжырымдама рет≥нде жан-жақты б≥ртұтас жүйел≥к объективт≥к идеалист≥к көзқарас ѕлатонның философи€сында қалыптасты.

ѕлатонның Ёйдос әлем≥ - рухани әлем және сонымен қатар, бұл ƒүниедег≥ нақтылы заттардың алғашқы кейп≥ (е≥dоs - иде€). ‘илософтың ойынша, иде€лар заттардың табиғатында көмеск≥лен≥п, бұрмаланады. —ондықтан сез≥мд≥к заттар әрқашанда толығынан өз≥н≥ң иде€сына сәйкес келмейд≥. ѕлатонның ойынша, иде€ әлем≥ мен заттар әлем≥н б≥р-б≥р≥мен қосқан ƒемиург - ол мәңг≥л≥к өм≥р сүр≥п жатқан енжар матери€дан иде€ларға ұқсайтын, соған сәйкес заттарды жасайды (demeieourgos- грек сөз≥, өнерш≥, demeieourgos -қолөнерш≥,ұста).

ѕлатонның таным теори€сы адамның жан дүниес≥н≥ң бұрынғы иде€лар әлем≥нде өм≥р сүрген кез≥н анамнезистеуге, еске түс≥ру≥не нег≥зделед≥ (аnаmnеs≥s - грек сөз≥, еске түс≥ру). ќған түртк≥ болатын адамның сез≥мд≥к қабылдауы, өйткен≥ ол заттың ұғымдық мән≥не жете алмайды да, адамның ойлау қаб≥лет≥н о€тады. јдамның жан дүниес≥ иде€лар әлем≥нен шыққаннан кей≥н мәңг≥л≥к, ол ешқашан өлмейд≥.

ќбъективт≥ идеализмн≥ң нег≥зг≥ қағидалары ќрта ғасыр заманында монотеист≥к (monos-грек сөз≥, б≥реу; tһеos - кұдай) д≥ндерд≥ң қалыптасуына зор әсер≥н тиг≥зд≥.

ѕлатонньң иде€лары христиан д≥н≥нде Құдайдың ойына айналады. ≈гер ѕлатонның ƒемиург≥ мәнг≥л≥к өм≥р сүр≥п жатқан матери€ға идеалдық б≥т≥м берсе, христиан д≥н≥ Құдайдың кұд≥ретт≥ сөз≥ арқылы жоқтан бар ƒүние жаратылды дейд≥. —онымен ѕлатонның мәңг≥л≥к өм≥р сүр≥п жатқан енжар матери€сы үз≥лд≥-кес≥лд≥ тер≥ске шығарылып, Құдайдан бұрын еш нәрсе жоқ, ƒүниен≥ң бәр≥ соның құд≥ретт≥ күш≥ арқылы пайда болады деген қағидаға аса үлкен мән бер≥лед≥.

ƒ≥нде адамның дүниетанымындағы ақыл-ойы тер≥ске шығарылмайды, б≥рақ ол сен≥м ақиқаттарымен шектелед≥. јдамның ақыл-ойы Құдайдың берген а€нынан би≥к емес, кер≥с≥нше сен≥мге сәйкес болуы керек.

ѕлатонның көзқарасы бойынша, зұлымдық ƒүниен≥ң кемш≥л≥ктер≥нен пайда болады, ал оның өз≥ енжар матери€ мен иде€ қосылған кезде, €ғни бұл жалған ƒүние пайда болысымен-ақ сонымен б≥рге өм≥рге келед≥.

ƒ≥ни философи€да кер≥с≥нше: Құдайдың логосынан (lоgоs -грек сөз≥, сөз, мән-мағына) жаратылған ƒүние еш м≥нс≥з, таза, әсем болып дүниеге келед≥. «ұлымдықты алатын болсақ, ол - тарихи оқиға, оның себеб≥ - адамның ерк≥н≥ң алғашқы көрсет≥лген Құдайдың жолынан ауытқуы. ќлай болатын болса, тарихтың соңында Құдайдың жасаған таза, әсем жаратылысына қайтадан оралуға болады.

∆аңа дәу≥рде ƒекарттың философи€сында иде€ бөлек матери€мен қатар өм≥р сүрет≥н ерекше субстанци€ рет≥нде қаралса, √егельд≥ң философи€сында абсолютт≥к иде€ның өз≥н-өз≥ тану жолындағы белсенд≥л≥г≥не айналады. јл XX ғасырдағы философи€да ерекше өм≥р сүр≥п жатқан құндылық, мән-мағына әлем≥не феноменологи€ (рһеnоmеnоn - грек сөз≥, құбылыс), € болмаса ғылыми иде€лар мен теори€ларға айналады (ағылшын философы  . ѕопперд≥ң Ђүш≥нш≥ әлемї ≥л≥м≥).

—онымен 2,5 мың жылға созылған объективт≥к идеализмн≥ң тарихының нег≥з≥нде оның әртүрл≥г≥не қарамастан, бұлжымаған б≥р ғана нәрсе бар, ол - рухтың, ойдың, жан-дүниен≥ң, Құдайдың б≥р≥нш≥л≥г≥ мен матери€ның, жаратылған дүниен≥ң ек≥нш≥л≥г≥.

»деализмн≥ң философи€ тарихындағы ек≥нш≥ түр≥ - субъективт≥ идеализм. Ѕұл философи€лық ағымның ерекшел≥г≥ - тек қана жан дүниес≥н≥ң өм≥р сүру≥н мойындау. Өйткен≥ адам өз-өз≥не үң≥л≥п қарағанда өз≥н≥ң жан дүниес≥нен басқа ештеңе таппайды. —убъективт≥ идеализмн≥ң өк≥л≥ ƒж.Ѕерклид≥ң айтуынша ЂӨм≥р сүру -қабылдауға келет≥н нәрсе ғанаї. јл адамның санасындағы неше түрл≥ ұғымдарды алатын болсақ, олар б≥зд≥ алдайтын жалған елестер, өйткен≥ б≥з оларды нақтылы қабылдай алмаймыз. Әрине, бұл қағида материализмге де, объективт≥ идеализмге де қарсы бағытталған. ћысалы, ƒж.Ѕерклид≥ң айтуына қарағанда, матери€ ұғымы - жалған елес, өйткен≥ б≥з оны өз≥м≥зд≥ң жан дүнием≥зден таба алмаймыз. Ѕ≥з нақтылы ағашты, үйд≥, басқа жанымыздағы адамдарды, машиналарды т.с.с. қабылдай аламыз, ал матери€ны ешк≥м өз≥н≥ң жан дүниес≥нде елестете алмайды.

ќлай болатын болса, шындықтың өлшем≥ ұғымдар емес, адамның түйс≥ктер≥, солардың жиынтығы, жалпы адамның психикалық өм≥р≥ ғана (рsусһе - грек сөз≥, жан дүниес≥). ћұндай көзқарасты шег≥не шей≥н кайшылықсыз созсақ, онда ƒүние деген≥м≥з сол өм≥р сүр≥п жатқан субъект≥н≥ң жан дүниес≥ ғана, басқа ештеңе де жоқ. ћұндай көзқарасты философи€да солипсизм дейд≥(solus-латын сөз≥, б≥р; ipse-өз≥м,жалғыз өз≥м ғана деген мағына беред≥). Әрине, мұндай көзқарас абсурдқа (absurdus-латын сөз≥, беймағыналық) әкел≥п т≥рейд≥.

ќлай болса, адамның дүниетанымының шындығын қалай дәлелдеуге болады деген сұрақ пайда болады. —убъективт≥ идеализм оған шарттық тұжырымдама арқылы жауап беред≥. ≈гер б≥зд≥ң дүниетанымымыз басқа адамдардың сез≥м≥не сәйкес келсе, онда ол рухани болмыстың шындығын дәлелдейд≥. јл рухани ортақ болмыстың болуының өз≥ оны тудырған Құдайды мойындауға әкелед≥. —онымен субъективт≥ идеализм өз шеңбер≥нен шығып, ақырында, объективт≥к идеализммен ұштаса кетед≥.

Қорыта келе, идеализмн≥ң қай түр≥ болмасын рухты алғашқы күш рет≥нде мойындайды. јл бұл ағымның әлс≥з жағы - қалайша жоқтан бар нәрсе туады деген сұрақ, өйткен≥ бүк≥л адамзаттың тәж≥рибес≥ жоқтан барды туғызуға болмайтынын көрсетед≥. Әрине, мұндай көзқарас қаз≥рг≥ көз≥ ашық адамды толығынан қанағаттандырмайды.

Ѕұл арада б≥з материализм және идеализм деген ұғымдардың жай қарапайым өм≥рде де басқа мағынада колданылатынын атап өту≥м≥з керек. Қарапайым адамдар материалист деп өм≥рде бардың бәр≥н алуға тырысатын, байлық пен мансап ≥здейт≥н, ләззат қуатын адамдарды айтады.  ер≥с≥нше, идеалист деп өне бойы рухани ≥зден≥сте, өз≥н≥ң мүддес≥нен гөр≥ қоғамдық мүдден≥ жоғары ұстаған, басқа адамдарға көмек берет≥н, өз≥н≥ң ар-ұжданына к≥р келт≥рмеуге тырысатын адамды айтады.

—онымен бұл ұғымдардың ек≥ мағыналығы толығынан б≥р-б≥р≥не сәйкес келмеу≥ мүмк≥н. ћысалы, өз≥н≥ң философи€лық көзқарасында материалист≥к бағыт ұстаған адам нақтылы өм≥рсалтында идеалист болуы сирек емес.  ер≥с≥нше, философи€лық идеалист≥к бағыт ұстап, өз≥н≥ң нақтылы өм≥р≥нде өз≥н металға (алтынға) сататын адамдар да аз емес, ал қаз≥рг≥ заманда т≥пт≥ көбей≥п келе жатыр.

Әңг≥ме материалист, и€ болмаса идеалист≥к бағытта болу емес, сол шеңбердег≥ философи€ны саналы түрде игер≥п, өм≥рдег≥ өз орныңды табуда болса керек. ‘илософи€лық даналықпен қаруланған адам бүк≥л адамзатпен б≥рге қаз≥рг≥ рухани ≥зден≥ске атсалысып, бүг≥нг≥ өркениетт≥ң тамаша жет≥ст≥ктер≥н игер≥п, сонымен б≥рге оның қайғылы да а€нышты қател≥ктер≥н түзеу жолында белсенд≥л≥к көрсетсе екен дейм≥з.

І 5. ‘илософи€ның нег≥зг≥ мәселес≥. ≈к≥нш≥ жағы (танымдық)

‘илософи€лық ағымдардың қайсысы болмасын келес≥ үлкен сұрақтарға жауап беред≥. јдам жағалай қоршаған ортаның шындығын танып-б≥ле ала ма әлде б≥ле алмай ма?

Ѕұл сұрақ философи€ның үлкен тарауларының б≥р≥ - гносеологи€ның өзег≥н қүрайды (gnоs≥s - грек сөз≥, тану-б≥лу, lоgоs - ≥л≥м).  ейде гносеологи€ ұғымымен қатар эпистемологи€ деген термин қолданылады (ер≥stеmа - грек сөз≥, б≥л≥м).

ћатериалист≥к бағыттағы философтардың көпш≥л≥г≥ ƒүниен≥ адамның танып-б≥ле алатынына ешқандай күмән келт≥рмейд≥.

јл объективт≥ идеализмге келет≥н болсақ, олардың б≥р бөл≥г≥ ƒүниен≥ танып-б≥луге болады десе, келес≥лер≥ бұл мәселен≥ тер≥с шешед≥.

јдам ƒүниен≥ң терең мән≥н танып-б≥ле алмайды, ол мүмк≥н емес деген көзқарасқа агностицизм деген атақ бер≥лд≥ (а - тер≥с бөлшек, gnоsis - тану).

ќсы ағымдардың ≥ш≥ндег≥ субъективт≥ идеализм ғана үз≥лд≥-кес≥лд≥ б≥ржақты шешед≥: б≥зд≥ жағалай қоршаған ƒүниен≥ танып-б≥луге болмайды, өйткен≥ ол - жоқ. Әрб≥р адамның ≥шк≥ жан дүниес≥нен шығатын өз дүниес≥ бар. јл сыртқы, €ғни адамға әсер≥н тиг≥з≥п жатқан, одан бөлек өм≥р сүрет≥н ƒүние жоқ. Әрине, мұндай көзқарас, б≥р қарағанда, қарапайым кайсыб≥р адамның дүниетанымына қайшы кел≥п, абсурд си€қты көр≥нед≥. Ѕ≥рақ философи€лық деңгейде оны тер≥ске шығару б≥ршама қиындықтарды туғызады.

≈нд≥ дүниетануды мойындайтын философи€ға келет≥н болсақ, олар келес≥ сұрақтарға жауап беру≥ кажет:

јдам ƒүниен≥ қалай таниды?

јдам ƒүниен≥ тану жолында қаншалықты дәрежеге көтер≥ле алады?

“арихи б≥р≥нш≥ сұраққа үш түрл≥ жауап бер≥лд≥. “арихи алғашқы пайда болған жауап Ђқайсыб≥р таным тәж≥рибеден шығадыї. ћұндай танымдық тұжырымға эмпиризм деген атақ бер≥лд≥ (еmреr≥а - грек сөз≥, тәж≥рибе). —онау көне заманда пайда болып, эмпиризм танымдық тұжырымдама рет≥нде ’Ү≤≤-’ҮЎ ғ.ғ. қалыптасады. —онымен егер танымның нег≥зг≥ қайнар көз≥н тәж≥рибеде деп мойындаса, ондай танымдық бағытты б≥з эмпиризмге жатқызамыз. Ёмпиризмге өте жақын тұрған танымдық ағым, ол - сенсуализм (sеnsus - латын сөз≥, сез≥м, қабылдау, түйс≥к). —енсуализм таным үрд≥с≥ндег≥ сез≥мд≥к қабылдауды нег≥зг≥ жол деп есептейд≥. —енсуализмн≥ң нег≥зг≥ тұжырымдарының б≥р≥ мынадай: Ђјлғашқы сез≥мде болмаған, ақыл-ойда да жоқї.

 елес≥ таным теори€сындағы ағым - рационализм (гаt≥о -латын сөз≥, ақыл). Ѕұл ағым адамның ақыл-ойын, зердес≥н танымның өзег≥, нег≥з≥ рет≥нде қарайды.

–ационализм таным тұжырымы рет≥нде XIX ғ. дүниеге келед≥. “арихи рационализмн≥ң нег≥здер≥ сонау көне заманда пайда болады. √рек ойшылы ѕарменид сол көне заманда: Ђ—ез≥мд≥к таным тек қана жалған п≥к≥рлер туғызады, ал ақыл-ой арқылы ғана нағыз ақиқатқа жетуге боладыї, - деген ой айтқан.

∆аңа дәу≥рдег≥ математика, жаратылыстану ғылымдарының дамуы адамның ақыл-ойының құд≥рет≥н, оның табиғаттың ≥шк≥ сырын ашудағы зор мүмк≥нш≥л≥ктер≥н көрсетт≥.

17-18 ғ. ғылымның дамуы т≥пт≥ ≈вропа топырағында үлкен идеологи€лық ағымды - ‘ранцуз јғартушыларының ақыл нег≥з≥нде дүние тануға, қоғамды қайта құруға, адамдарды тәрбиелеудег≥ ақыл-ойдың құд≥ретт≥ күш≥не деген зор сен≥м арттыруына әкел≥п жетк≥зд≥.

Ѕұл замандағы рационализмд≥ қолдайтын ойшылдар дүниен≥ ақыл-оймен қорытудың сез≥мд≥к танымнан анағұрлым терең екен≥н көрсете б≥лд≥. ≈гер сез≥мд≥к таным жеке құбылыстарды, кездейсоқ нәрселерд≥ ғана танып, шег≥не жеткен жалпылық, қажетт≥к деңгей≥не көтере алмаса, ақыл-ой, зерде арқылы адам ондай дәрежеге көтер≥ле алады. —онымен ғылыми б≥л≥мн≥ң қайнар көз≥, ақиқаттьң анықтамасының бәр≥ - ақыл-ой, зердеде. —ондықтан Ћейбниц сенсуализмн≥ң Ђјлғашқы сез≥мде болмаған, ақыл-ойда да жоқї деген тұжырымдамасына Ђақылдың өз≥нен басқаї деген сөздерд≥ қосьп адамның рационалдық танымының құд≥рет≥н көрсетк≥с≥ келд≥.

Әрине, ғылымның әр≥ қарай дамуы рационализмн≥ң б≥ржақтылығы, сез≥мд≥к таныммен санаспау ақыл-ойдың өз≥н≥ң шындықтан алшақ кет≥п қалып, оның адамды адастыруы мүмк≥нд≥г≥н көрсетт≥.

—ондықтан ». ант: Ђ—ез≥мд≥к таным ақыл-ойсыз толық емес, ақыл-ой сез≥мд≥к танымсыз - мазмұнсызї, - деген п≥к≥р айтып танымның ек≥ жағын б≥р-б≥р≥не ұштастырды. јлайда  ант мұндай көзқарасты тек қана құбылыстар әлем≥не таратып, Ђзаттың өз ≥ш≥ндег≥с≥нї танудан бас тартты.

–ационализмн≥ң ең би≥к шыңы рет≥нде √егельд≥ң философи€сын алуға болады. Ѕұл к≥с≥ ƒүниен≥ абсолютт≥к иде€ның басқа болмысы рет≥нде қарап, таным үрд≥с≥н≥ң өз≥ абсолютт≥к иде€ның өз-өз≥н танып-б≥л≥п, өз≥не жаңа дәрежеде - абсолютт≥к рух рет≥нде қайтып оралуы деп түс≥нд≥. —ондықтан ƒүниен≥ң дамуын, адамзат тарихын √егель абсолютт≥к иде€ның логикалық жолмен өз-өз≥не тереңдеу≥ деп түс≥н≥п, панлогизмд≥ тудырады (раn Ц бәр≥, lоgоs б≥л≥м, ≥л≥м, ақыл-ой).

XIX ғасырдың өз≥нде-ақ рационализмн≥ң, соған нег≥зделген ағарту иде€ларының көб≥ сынға алынып, олардан күткен көп сен≥мдер жоққа шықты, өйткен≥ ақыл-ойға нег≥зделген тамаша қоғамнан адамдар үм≥т үзе бастады.

ќсы кезде рационализмд≥ сынға алған, панлогизмге қарсы бағытталған философи€ның түрлер≥ дүниеге келд≥. ќлар иррационализм бағыты. ≈гер ј.Ўопенгауер Ђ≈р≥к философи€сынї, ал ‘.Ќицше Ђбил≥кке деген ер≥кт≥ї алға қойса, «.‘рейд адамның Ђбейсаналықї күштер≥н зерттей бастады.

ћарксизмде Ђэмпиризм мен рационализмн≥ң арасындағы қайшылық праксеолги€лық жолмен шеш≥лед≥, €ғни адам мен қоғамның қажетт≥ктер≥, соларды өтеу үш≥н жасалатын адамдардың ≥с-әрекеттер≥ қайсыб≥р таным үрд≥стер≥н≥ң қайнар көз≥ және ақиқаттың анықтамасыї деген п≥к≥р айтылады.

—оңғы жылдары танымның өте күрдел≥ үрд≥с екенд≥г≥, оны праксеологи€мен ұштастырып қоймай, сонымен б≥рге аксиологи€лық (әлеуметт≥к-мәдени, моральдық т.с.с. құндылықтар) тұрғысынан қарау керект≥г≥ анықталды.

≈нд≥ жоғарыда қойылған келес≥ сұраққа дүние тану дәрежес≥не келет≥н болсақ, оған да ек≥ түрл≥ жауап алуға болады.

∆аңа дәу≥рдег≥ әртүрл≥ таным теори€лары көп ғасырлар бойы Ђғылымдардағы ашылған жаңалықтар мәңг≥л≥к сол күй≥нде қалады, егер болашақта ол тер≥ске шығарылса, онда оның алғашқы ашылған кез≥нде-ақ қата болғаныї деген п≥к≥рде болды. яғни ғылымдағы тану үрд≥с≥ндег≥ табылған б≥л≥м әрқашанда толық, кемел≥не келген, әр≥ карай мазмұнын өзгертпейт≥н құбылыс рет≥нде қаралды. √носеологи€дағы мұндай п≥к≥рге Ђдогматизмї (dоgmа - грек сөз≥, шеш≥м, ≥л≥м) деген атақ бер≥лд≥.

 елес≥ гносеологи€лық ≥л≥мдер қайсыб≥р ғылыми жаңалықты, б≥л≥мд≥ толық емес, салыстырмалы, тарихи, жүре келе тереңдет≥лет≥н құбылыс рет≥нде қарайды. яғни ғыльмдағы жет≥ст≥ктерд≥ де шекс≥з әр≥ қарай дамытып, тереңдете беруге болады. —ондықтан ғылым әр≥ қарай дамыған сайын, ғалымдар өткен уақыттағы ашылған б≥л≥м салаларына жаңа көзқараспен қарап, оның шындық жағын кеңейт≥лген жаңа теори€ның құрамына к≥рг≥з≥п, ал жалған жақтарын сырттатады.

“анымдағы мұндай бағытқа Ђрел€тивизмї деген атақ бер≥лд≥ (rеlаt≥vus - латын сөз≥, салыстырмалы).

—онымен т≥пт≥ маркст≥к философи€ның шеңбер≥нде б≥з гносеологи€лық мәселелерге праксеологи€лық шеш≥мдерд≥ң к≥рген≥н байқадық.

ћұның өз≥ б≥зд≥ философи€ның нег≥зг≥ мәселес≥н әр≥ қарай талдап Ђадам дүниен≥ не үш≥н таниды?ї деген сұраққа әкелед≥. ћүмк≥н, ол ƒүниеге таңғалып, соған қызығушылық сез≥мн≥ң нег≥з≥нде оны танып-б≥лет≥н болар? Әлде ол адамның өм≥рл≥к мұқтаждықтарымен байланысты ма? ћысалы, јристотельд≥ң айтқанындай, Ђфилософи€ның нег≥з≥нде адамның ƒүниеге деген таңғалуы жатырї. —онымен адам ƒүниен≥ танып-б≥луд≥ң нег≥з≥нде оны өзгерте ме, € болмаса өз≥н≥ң табиғи өм≥рге деген қызығушылығын қанағаттандырып қана қо€ ма?

Ѕасқаша айтқанда, адамның дүниетанымы, санасы, рухы айнала қоршаған ортаға өз≥н≥ң әсер≥н тиг≥зе ме, әлде ƒүние сол қалпында қала бере ме?

Ѕұл қойылған сұрақтар философи€ның праксеологи€лық (≥с-әрекет) және аксиологи€лық (құндылық) жақтарын кұрайды.

ћысалы, адам материалист≥к көзқараста болып, дүниен≥ң танылатынын мойындағанмен, айнала қоршаған ортаны - табиғат пен қоғамды өз≥н≥ң белсенд≥ ≥с-әрекет≥ арқылы өзгерте алатына күмән келт≥ру≥ мүмк≥н.

Ѕ≥р қарағанда, бұл сұракқа жауап жең≥л си€қты. ќған жауап рет≥нде адам тағы табиғатта жоқ қалаларды, асфальт, тем≥ржолдарды, ұшақтарды т.с.с. көрсету≥ мүмк≥н. ћұның бәр≥ де адамның саналы ≥с-әрекет≥н≥ң нәтижес≥. Ѕ≥рақ экологи€лық апаттар мен дағдарыстардың дүниеге келу≥, көп өс≥мд≥ктер мен жануарлардың түрлер≥н≥ң келмеске кету≥, жалпы айнала қоршаған табиғаттың азғындауы, т≥пт≥ адамдардың өздер≥н≥ң физикалық табиғатының әлс≥реу≥, осынын бәр≥ - жоғарыда көрсет≥лген жең≥л жауапқа күмән келт≥ру≥ мүмк≥н. ќлай болса, бұл сұрақ қаз≥рг≥ адамзаттың рух теб≥рен≥с≥н≥ң нег≥зг≥ мәселелер≥н≥ң б≥р≥ болып саналады.

Ќег≥з≥нен алғанда, материалист≥к және идеалист≥к бағыттағы көп ойшылдар адамның шығармашылық ≥с-әрекет≥н, оның қоршаған ортаны өзгертудег≥ мүмк≥нд≥ктер≥н мойындайды.

Әс≥ресе, бұл мәселеге еш күмәнс≥з қарап, рухтың кұд≥рет≥н көрсетет≥н ағым - ол субъективт≥ идеализм. ќның себеб≥, олардың п≥к≥р≥нше, адам өз-дүниес≥н өз≥ құрайды. ћұндай шеш≥м адамның шығармашылық ≥с-әрекет≥н жеке көрсетед≥. ќсыған орай, нем≥с философы ».‘ихте айтқан: ЂӘрекет ет, әрекет ет, тағы да әрекет ет!ї Ч деген ұранын келт≥рсек болғаны.

Ѕұл салада тағы да б≥р үлкен сұрақ пайда болады. ≈гер адам ƒүниен≥ саналы түрде қайта кұра алатын болса, онда ол оны қаншалықты өзгерте алады?

Ѕ≥р≥нш≥ жауапты, нег≥з≥нен, төмендег≥ көзқарасқа теңеуге болады. Ѕ≥зд≥ң шығармашылық ≥с-әрекет≥м≥з ƒүниен≥ толығынан өзгерт≥п, жаңа, өз≥м≥зд≥ң ойымызға сай өм≥рд≥ туғыза алады. ћысалы, марксизмн≥ң коммунист≥к иде€сын осы бағытқа жатқызуға болар ед≥. —онымен адам өз болмысын шығармашылық ≥с-әрекет≥ арқылы толығынан ƒүниен≥ өзгерт≥п жасайды.

≈к≥нш≥ жауап мұндай абсолютт≥к көзқарастан бас тартып, Ђјдам ƒүниен≥ өз≥н≥ң саналы ≥с-әрекет≥ арқылы өзгерткенмен, оны толығынан қайта құра алмайды, тек қана салыстырмалы түрде ғана басқа өзгерт≥лген ƒүние келу≥ мүмк≥нї деген п≥к≥р айтады. ∆әне бұл көзқарас ƒүниен≥ өзгертуде адам Ђжет≥ рет ойланып, б≥р рет кесу≥нї, бүг≥нг≥ таңдағы керект≥ктер≥н болашақтағы өм≥рмен ұштастырып, волюнтаризмге жол бермеу жағын, айнала коршаған ортаға өте ұкыптылықпен карап, адамның пенде екенд≥г≥н, оның Құдай емест≥г≥н алаңдаушылық сез≥ммен б≥зге жетк≥зед≥.

Ѕұл мәселе әс≥ресе б≥зд≥ң жаңару үст≥ндег≥ қоғамдағы жүрг≥з≥л≥п жатқан ≥с-әрекеттермен тығыз байланысты. ƒүниен≥ коммунист≥к тұрғыдан толығынан өзгерту жолынан бас тартып, б≥з келес≥ б≥ржақтылыкқа - Ђнарықтық жұмақї орнату жолына түс≥п кеткен жокпыз ба? Ѕ≥з неге өткен қоғамның ти≥мд≥ жақтарын ұстап кала алмадық? Ѕ≥з каншалықты өзгерген қоғам орнатуымыз керек? т.с.с.

Ѕұл сұрақтар - ашық сұрақтар. ќқырман ƒүниеге деген өз көзқарасының шеңбер≥нде бұларға өз≥ жауап табуға тырысса екен дейм≥з. Қорыта келе, философи€ның нег≥зг≥ мәселес≥н≥ң б≥р≥нш≥ -онтологи€лық жағы ЂЅұл ƒүние не?ї деген сұраққа жауап берсе, ек≥нш≥ - гносеологи€лық, праксеологи€лық, аксиологи€лық жақтары ЂЅұл дүниен≥ қалайша танып-б≥л≥п, бағалап, өзгертуге болады?ї деген сұраққа жауап беред≥.





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-12-05; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 748 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

¬ы никогда не пересечете океан, если не наберетесь мужества потер€ть берег из виду. © ’ристофор  олумб
==> читать все изречени€...

521 - | 498 -


© 2015-2023 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.068 с.