Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


ƒәр≥с. “әуекел түрлер≥, олардың қысқаша м≥нездемес≥




- са€си тәуекел;

- өнд≥р≥ст≥к тәуекел;

- комерци€лық тәуекел;

- қаржылық тәуекел;

- техникалық тәуекел;

- салалық тәуекел;

- инноваци€лық тәуекел.

—а€си тәуекел Ц мемлекетт≥к са€сат нәтижес≥нде пайда болуы мүмк≥н залалдар немесе пайда көлем≥н≥ң қысқаруы. ќл өк≥мет бағытының, оның қызымет≥н≥ң басыңқы бағытарының өзгеру≥ мүмк≥нд≥г≥мен байланысты. Ѕер≥лген тәуекел түр≥не есеп жүрг≥зу заң шығару жет≥лмеген, кәс≥пкерл≥к мәдениетт≥ және дәстүр≥ жоқ елдерде аса маңызды. —а€си тәуекел кәс≥пкерл≥к қызыметке тән, одан бас тартуға болмайды, тек нақты бағалауға және есепке алу керек.

—а€си тәуекелдерд≥ 4-топқа бөлуге болады:

- Ѕара бар өтем ақысыз ұлттандыру және экспроприаци€ тәуекел≥; Ұлтандыру тәуекел≥н кең мағынада түс≥нд≥р≥лед≥ Ц экспроприаци€дан бастап компани€ мүл≥г≥н мәжбүрлеп сатып алу немесе инвесторларды активтерд≥ басқаруға шығуын шектеу.

- “рансферт тәуекел≥ жерг≥л≥кт≥ валютаның айрбастауында мүмк≥н болатын шектеулер. “рансферт тәуекел≥ жерг≥л≥кт≥ валютаны шетел валютасына аударумен байланысты.  әс≥порын қызымет≥ пайдалы болып, пайданы ұлтық валютада алады, б≥рақ несие бойынша есеп айырысу үш≥н оны инвестор валютасына аудара алмауы мысал бола алады. ќған көптеген себептер болуы мүмк≥н, мысалы айырбасқа (конвертаци€лық) қызымет≥н≥ң мәжбүрл≥ ұзақ болуы.

-  онтрагент Ц компани€сы болатын мемлекет бил≥г≥н≥ң ≥с-әрекет≥не байланысты шартты үзу тәуекел≥. Ўартты үзу тәуекел≥ шартта көрсет≥лген айыппұл санкци€лары да, арбитраж да, көмек көрсетпейт≥н жағдайларды ескеред≥: шарт сер≥ктеске тәуелс≥з себептерге байланысты үз≥лед≥, мысалы ұлтық заңдардың өзгеру≥.

- Әскери ≥с әрекеттер және азаматтық тәрт≥пс≥зд≥к тәуекел≥ нәтижес≥нде копани€ шығындары көп болады және ол банкроттыққа ұшырауы мүмк≥н.

—онымен қатар са€си тәуекелд≥ мемлекетт≥к, аймақтық, халықаралық деп бөл≥уге болады. ћемлекетт≥к са€си тәуекел компани€ қызымет≥н≥ң нәтижес≥не әсер етет≥н мемлекеттег≥ ≥шк≥ са€си жағдайдың тұрақсыздығымен сипатталады. Ќәтижес≥нде олардың қаржылық жағдайының құлдырау тәуекел≥ өс≥п банкроттыққа дей≥н әкелу≥ мүмк≥н. јймақтық са€си тәуекел кәс≥пкерл≥к фирмалардың қызмет нәтижес≥не ықпал етет≥н белг≥л≥ б≥р аймақтағы са€си жағдайдың тұрақсыздығымен бейнеленед≥. ’алқаралық са€си тәуекелд≥ есепке алу кәс≥пкерл≥к қызыметт≥ң халқаралық рынокта қызымет етет≥н фирмаларға да, шетелд≥к сер≥ктестер≥ бар фирмаларға да маңызды.

 ез келген өнд≥р≥ст≥к қызымет жаңа техника және технологи€ игерумен, резервтерд≥ ≥здеумен, өнд≥р≥с қарқынын жоғарлатумен байланысты. Ѕ≥рақ жаңа техника және технологи€ енг≥зу табиғатқа, адамдарға, өнд≥р≥ске зи€н келт≥рет≥н техногенд≥к апат қауп≥не әкелед≥.

“ехникалық тәуекел анықталады:

- өнд≥р≥ст≥ ұйымдастыру деңгей≥мен;

- алдын алу шаралардың жүрг≥з≥лу≥мен (үнем≥ жабдық профилактикасы, қауыпсыздық шаралары);

- фирманың өз күш≥мен жабдықтарды жөндеуд≥ жүрг≥зу мүмк≥нд≥г≥мен. “ехникалық тәуекелдерге мыналар жатады:

- ғылымиЦзертеу жұмыстарының нәтижес≥нде зи€н шегу ықтималдығы;

- конструкторлық және техналоги€лық талдамаларды жүзеге асырғандағы жоспарланған техникалық парамет≥рлерге қол жетк≥збеу нәтижес≥ндег≥ залал ықтималдығы;

- жаңа талдамалардың нәтижелер≥н игеруге бермейт≥н, өнд≥р≥ст≥ң төмен технологи€лық мүмк≥нш≥л≥ктер нәтижес≥нде зи€н шегу ықтималдығы;

- құрал Ц жабдықтардың ≥стен шығуы және бұзылуы нәтижес≥н≥ң залал ықтималдығы; техникалық тәуекел ≥шк≥ тәуекелдер тобына жатады Ц кәс≥пкер осы тәуекелдерге т≥келей ықпал ете алады, және олардың пайда болуы көб≥несе кәс≥пкерд≥ң қызымет≥не байланысты.

Өнд≥р≥ст≥к тәуекел келес≥лермен байланысты:

- қызмет, тауар және өн≥м өнд≥румен;

- өнд≥р≥ст≥к қызыметт≥ң кез келген нысанын жүзеге асыру процес≥ндег≥ шик≥затты дұрыс қолданбау, өз≥нд≥к құнының өсу≥, жұмыс уақытының жоғалуы, өнд≥р≥ст≥ң жаңа әд≥стер≥н пайдалану.

Өнд≥р≥ст≥к тәуекелд≥ң нег≥зг≥ себептер≥не мыналар жатады:

- еңбек өн≥мд≥л≥г≥н≥ң төмендеу≥, құрал-жабдықтардың тұрып қалуы, еңбек уақытының шығысы, бастапқы материалдардың болмауы, өнд≥р≥лет≥н өн≥мн≥ң жарамсыздық пайызының жоғары болуы нәтижес≥нде өн≥м өтк≥зу және жоспарланған өн≥м көлем≥н≥ң төмендеу≥;

- қызмет немесе өн≥м өтк≥зуд≥ң жоспарланған бағаларының төмендеу≥, өн≥м сапасының жетк≥л≥кс≥з болуы, рыноктық коньюнктураның жағымсыз өзгеру≥, сұраныстың төменду≥мен байланысты;

- энерги€, отын, шик≥зат материалдарды артық жұмсау, сауда, көл≥к және басқа да жанама шығындардың көбею≥;

- жоспарланаған қызметкерлер саны немесе бөлек алынған қызметкерлерге еңбекақыны көтеру есеб≥нен еңбекақы қорының ұлғаюы;

- салық қойылымының фирмаға қолайсыз өзгеру≥н≥ң нәтижес≥нде салықтық төлемдер және басқа да аударымдардың өсу≥;

- өн≥м жетк≥зу тәрт≥б≥н≥ң төменд≥г≥, отын және электроэнерги€мен қамтамасыз ету≥ндег≥ ≥рк≥л≥стер.

- кәс≥порын құрал жабдықтарының физикалық және моральдық тозуы.

 омерци€лық тәуекел Ц кәс≥пкер сатып алған немесе өнд≥рген тауарлар мен қызметтерд≥ өтк≥зу процес≥нде пайда болатын тәуекел.  омерци€лық тәуекелд≥ң нег≥зг≥ себептер≥:

- ‘ирмамен өтк≥з≥лет≥н тауарға сұраныс немесе қажетт≥л≥к≥т≥ң төмендеу≥, оның бәсекелес тауарларымен ығыстырлуы, сатуға шектеулерд≥ң енг≥з≥лу≥.

-  әс≥пкерл≥к жобаны жүзеге асыру процес≥нде тауардың сатып алу бағасының көтер≥лу≥.

- Ѕүк≥л операци€ масштабын к≥ш≥рейтет≥н және өтк≥з≥лет≥н тауар б≥рл≥г≥ көлем≥нде шығындарды өс≥рет≥н (шартты Ц тұрақты шығындар есеб≥нде) сатып алу көлем≥н≥ң белг≥ленген сатып алу көлем≥мен салыстырғанда төменду≥.

- “ауар ысырабы.

- “ауар бағысының төмендеу≥не әкелет≥н айналыс а€сындағы (тасымалдау, сақтау кез≥нде) тауар сапасының ысырабы.

- ‘ирма пайдасының төмендеу≥не әкелет≥н айыппұл төлеу, болжамбаған баждар және аударымдар нәтижес≥нде белг≥ленген мөлшер≥мен салыстырғанда айналыс шығындарының өсу≥.

 омерци€лық тәуекелге келес≥лер мен байланысты тәуекелдер к≥ред≥:

- тауарларды (қызметтерд≥) рынокта өтк≥зумен;

- тауарларды тасымалдаумен (транспорттық);

- сатып алушы тауарды (қызыметт≥) қабылдаумен;

- сатып алушы төлем қаблет≥мен;

- форс Ц мажорлық жағдайлармен.

“ранспорттық тәуекелдерд≥ бөлек қарастыру қажет. Қаз≥рг≥ уақытта транспорттық тәуекелдер жауапкерш≥л≥к деңгей≥ бойынша төрт топқа ж≥ктелед≥: E,F,C,D.

≈ тобына б≥р жағдай жатады Ц егер жөнелтуш≥ (сатушы) тауарды өз≥н≥ң қоймаларында ұстаса (Ex Wosks). —атып алушы тауарды қабылдау мезет≥не дей≥н жөнелтуш≥ тәуекелд≥ өз≥не алады. —атушы ғимаратынан соңғы пунктке дей≥н тасмалдау тәуекел сатып алушы өз≥не қабылдайды.

F тобы сәйкес тәукелдерд≥ң жауапкерш≥л≥г≥н беруд≥ң нақты үш жағдайын қамтиды:

FCA Ц сатушының тәуекел≥ мен жауапкерш≥л≥г≥ белг≥ленген жерде тауарды беру мезет≥нде сатып алушыға ауысады;

FAS Ц кел≥с≥м шартта анықталған кеме жай тауар үш≥н жауапкерш≥л≥кпен тәуекел жөнелтуш≥ден сатып алушыға ауысады.

FOB Ц кеме бортынан тауарды түс≥ргеннен кей≥н сатушы жауапкерш≥л≥кт≥ өз≥нен алып тастайды.

— тобы экспортер сатушы сатып алушымен тасымалдауға шарт жасасады, б≥рақ өздер≥не ешқандай тәуекелд≥ қабылдамайтын жағдайлар к≥ред≥. ќлар:

CFK Ц сатушы тасмалдау құнын кеме жайға жеткенге дей≥н төлейд≥, б≥рақ тәуекелд≥ және тауар сатушының жауапкерш≥л≥г≥н және қосымша шығындарды сатып алушы өз мойнына алады.

C≤F Ц CFK жағдайындағы м≥ндеттер≥нен басқа, сатушы тасмалдау уақытындағы тәуекелд≥ сақтандыруды төлейд≥ және қамтамасыз етед≥.

—–“ Ц сатушы және сатып алушы тәуекелдерд≥ және жауапкерш≥л≥кт≥ өзара бөл≥сед≥. Ѕелг≥л≥ б≥р мезетте (көб≥несе тасмалдаудың белг≥л≥ б≥р пункт≥нде) тәуекелдер толығымен сатушыдан сатып алушыға өтед≥.

—≤– Ц тасымалдаудың белг≥л≥ б≥р аралық пункт≥нде тәуекелдер сатушыдан сатып алушыға өтед≥, сонымен қатар сатушы тауарды сақтандыру құнын тө лейд≥ және қамтамасыз етед≥.

—оңғы D тобы барлық тасымалдау тәуекелдер≥ сатушыға жататынын б≥лд≥ред≥. Ѕұл топқа келес≥ нақты жағдайлар жатады:

DAF Ц анықталған мем≥лекетт≥к шекараға дей≥н тәуекелдерд≥ сатушы өз≥не қабылдайды.  ей≥н тәуекелдерд≥ сатып алушы өз≥не алады.

DES Ц тәуекелдерд≥ сатушыдан сатып алушыға табыстау кеме бортында жүзеге асырылады:

DEQ Ц тауардың жүктеу портына жеткен мезете тәуекелдерд≥ табыстау жүзеге асырылады:

DDU Ц сатып алушы аумағында кел≥с≥м шартта белг≥ленген жерде (көб≥несе ол қойма) тасымалдау тәуекелдер≥н сатушы өз≥не қабылдайды.

DDP Ц сатып алушы аумағының анықталған жер≥не дей≥н тасымалдау тәуекелдер≥не сатушы жауапты, б≥рақ оларды сатып алушы төлейд≥.

Қаржылық кәс≥пкерл≥кт≥ немесе қаржылық мәм≥лелерд≥ (қаржылық кәс≥пкерл≥кт≥ тауар рет≥нде валюта, бағалы қағаздар, ақшалай қаражаттар танылады) жүзеге асыру кез≥нде пайда болатын тәуекелд≥к қаржылық деп танылады.

Қаржылық тәуекелге мыналар жатады:

- валюталық тәуекел;

- несиел≥к тәуекел;

- инвестици€лық тәуекел.

¬алюталық тәуекел - өзара шарт жасасу мен ол бойынша есептеулер жасау кезең≥ арасында болуы мүмк≥н валюта бағамының өзгер≥стер нәтижес≥нде қаржылық залал ықтималдығы. ¬алютаның сатып алу қабылет≥н есепке ала отырып белг≥ленет≥н валюталық бағам, б≥ршама өзгермел≥ болады. ’алықаралық экономикалық қатынастарға қатысушылар валюталық тәуекелд≥ң б≥р бөл≥г≥ болып табылатын комерци€лық тәуекелдермен байланыстар. ¬алюталық тәуекел Ц шетел валютасын әртүрл≥ бағам бойынша сатып алу Ц сату кез≥ндег≥ залал тәуекел. ¬алюта бағамдарының б≥р-б≥р≥не қатынастырының өзгеру≥ көптеген факторларға байланысты, сонымен қатар валюта ≥шк≥ құнының өзгеру≥не, б≥р елден ек≥нш≥ елге ақша аударымдарының тұрақты құйылымы, алып сатарлық және т.б.

 ез келген валютаны сипаттайтын нег≥зг≥ фактор резидент және резидент еместерд≥ң валютаға сен≥мд≥л≥к дәрежес≥. ¬алютаға сен≥мд≥л≥к келес≥ көрсетк≥штерден тұрады, ол көп факторлы критерий:

- бер≥лген елдег≥ са€си режим≥не сен≥мд≥л≥к;

- оның экономикасының ашықтық деңгей≥;

- экономиканың ырықтандырылуы және айырбас бағамының режим≥;

- базалық макроэкономикалық көрсетк≥штер және елд≥ң болашақтағы даму тұрақтылығына инвесторлардың сен≥мд≥л≥г≥;

Ќесиел≥к тәуекел өз≥н≥ң қызмет≥н қаржыландыру үш≥н сыртқы қарызды пайдалану нәтижес≥нде фирманың инвестор алдыңдағы қаржылық жауапкерш≥л≥ктер≥н орындамау мүмк≥нд≥г≥. Ќесиел≥к тәуекел кәс≥порынның өз≥н≥ң несие беруш≥лер≥мен ≥скерл≥к, әр≥птест≥к процес≥нде пайда болады:

- банкпен және басқа да қаржылық мекемелермен;

- контрагенттер, жетк≥зуш≥лер және делдалдармен;

- акционерлермен.

Ќесиел≥к операци€лардың әртүрл≥л≥г≥ несиел≥к тәуекелд≥ң ерекшел≥ктер≥ және пайда болу себептер≥н анықтайды:

- несие алған қарызгерд≥ң адал ниет≥;

- комерци€лық немесе банкт≥к несие алған нақты фирма бәсекел≥к орнының нашарлауы;

- экономикалық коньюнктураның қолайсыздығы;

- фирма басшылығының б≥л≥кс≥зд≥г≥ және т.б.

»нвестици€лық тәуекел фирманың әртүрл≥ жобалары ақшалай қаражаттар жұмсау ерекшел≥ктер≥мен байланысты. ќтандық экономикалық әдебиеттерде көб≥несе инвестици€лық тәуекел рет≥нде қаражаттарды бағалы қағаздарға жұмсаумен байланысты тәуекелдер танылады.

»нноваци€лық тәуекел Ц рынокта күт≥лет≥н сұранысқа ие болмауы мүмк≥н, жаңа тауарлар және қызметтер өнд≥руд≥ фирманың қаражат жұмсау кез≥нде пайда болатын залал ықтималдығы.

»нноваци€лық тәуекел келес≥ жағдайларда пайда болады:

- “ауарлар немесе қызметтерд≥ өнд≥ру әд≥с≥н≥ң қолданылып отырғанымен салыстырғанда өнд≥руд≥ң арзандау әд≥с≥н енг≥згенде. Ѕер≥лген технологи€ның жалғыз иес≥ болғанға дей≥н, мұндай инвестици€лар фирмаға уақытша үстеме пайда әкелед≥. Ѕұл жағдайда фирма тәуекелд≥ң тек б≥р түр≥не кез болады Ц ол өнд≥р≥лет≥н тауарға сұранысты бағалау қател≥г≥н≥ң мүмк≥нд≥г≥.

- ∆аңа тауарлар немесе қызметтерд≥ еск≥ жабдықтармен жасау кез≥нде.

Ѕер≥лген жағдайда инноваци€лық тәуекелге мыналар к≥ред≥:

- жаңа тауар немесе қызметт≥ң сатып алушыны таба алмау мүмк≥нд≥г≥н≥ң тәуекел≥;

- жаңа тауар немесе қызмет өнд≥рулер қажетт≥ талаптардың жаңа жабдықтар және технологи€ларға сәйкес болмауының тәуекел≥;

- құрылған жабдықты сату мүмк≥нс≥зд≥г≥н≥ң тәуекел≥, өйткен≥ ол басқа өн≥мд≥ өнд≥руге жарамайды.

Әдебиет: 11 нег. [100-126], 18 қос. [45-64]

Ѕақылау сұрақтары:

1. “әуекел және сақтандыру арасындағы байланыс немен анықталады?

2. “әуекелд≥ң нег≥зг≥ факторларын атаңыз?

3. “әуекелд≥ бағалауда қандай әд≥стер қолданылады?

4. “әуекелдер қандай критерийлер бойынша ж≥ктелед≥?

5. “әуекелдерд≥ң нег≥зг≥ түрлер≥н сипаттаңыз?

6. Қаржылық тәуекелдерге нелер жатады?

7. »новаци€лық тәуекел деген≥м≥з не?

8. Ёкономикалық тәуекелдер нен≥ сипаттайды?

 





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-11-20; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 1784 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

—тудент всегда отча€нный романтик! ’оть может сдать на двойку романтизм. © Ёдуард ј. јсадов
==> читать все изречени€...

743 - | 566 -


© 2015-2023 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.043 с.