Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


Ќд≥руш≥ теори€сы. Өнд≥р≥с функци€сы




ћақсаты: нарықтағы өнд≥руш≥лерд≥ң м≥нез-құлқын және ≥с-әрекеттер≥н талдай отырып осылардың өнд≥рет≥н өн≥мдер≥н≥ң ти≥мд≥ көлем≥н анықтау және ұсыныс тарапынан болатын өнд≥руш≥лерд≥ң қабылдайтын шеш≥мдер≥н зерттеу арқылы микроэкономикалық талдауды әр≥қарай жалғастыру. ќл үш≥н дәр≥с жоспарында мына сұрақтар қарастырылу қажет.

 

ƒәр≥с сабағының жоспары:

1. Өнд≥р≥с және технологи€. Өнд≥р≥ст≥к функци€. »зокванталар.

2. Қысқа мерз≥мдег≥ өнд≥р≥с. Қайтарымдылықтың кем≥мел≥ заңы.

3. јйнымалы фактордан тәуелд≥ өн≥м қисығы. Ұзақ мерз≥мдег≥ өнд≥р≥ст≥ талдау.

4. Өнд≥р≥с факторларының алмастырылуы. ћасштаб ти≥мд≥л≥г≥.

 

Ќег≥зг≥ ұғымдар: өнд≥р≥с; өнд≥р≥ст≥к функци€; технологи€; өнд≥р≥с факторлары өн≥мд≥л≥г≥н≥ң төмендеу заңы; жалпы өн≥м; орташа өн≥м; шект≥ өн≥м; изокванталар; технологи€лық алмастырудың шект≥ нормасы; масштаб ти≥мд≥л≥г≥ (өнд≥р≥с ауқымы); өнд≥р≥с ауқымының тұрақты қайтарымы; өнд≥р≥с ауқымының өспел≥ қайтарымы; өнд≥р≥с ауқымының кем≥мел≥ қайтарымы; өсу траектори€сы; т.б.

“ақырыптың мазмұны. Ѕұл тақырыпта б≥з ұсыныс қатынастары тарапынан болатын өнд≥руш≥лерд≥ң нарықтағы м≥нез Ц құлықтары мен олардың экономикалық шеш≥м қабылдау заңдылықтарын қарастырамыз. ∆алпы нарықта тұтынушылардың сатып алатын кез келген тауарлары мен қызметтер≥н≥ң саны мен сапасы оларды өнд≥руге жұмсалатын сол өнд≥р≥с үрд≥с≥ндег≥ ресурстардың немесе факторлардың саны мен сапасына және қолданылатын технологи€ға байланысты және тәуелд≥ болып келед≥. —ол себепт≥ өнд≥р≥ст≥к ресурстар мен солар арқылы өнд≥р≥лет≥н тауарлар мен қызметтерд≥ң арасындағы байланысты талдай отырып қана б≥з нарықтағы өнд≥руш≥ субъект≥лерд≥ң дербес әрекеттер≥н түс≥не аламыз.

Өнд≥р≥с деген≥м≥з Ц тауарлар мен қызметтерд≥ өнд≥руге қажетт≥ өнд≥р≥ст≥к ресурстарды ти≥мд≥ пайдалану үрд≥с≥ немесе басқаша сөзбен айтқанда, сол өнд≥р≥ст≥к ресурстарды адамның шекс≥з қажетт≥л≥ктер≥н т≥келей және жанама түрде қанағаттандыруға қажетт≥ иг≥л≥ктерге айналдырудың үрд≥с≥.  ез келген өнд≥р≥ст≥ң түр≥ белг≥л≥ б≥р иг≥л≥ктерд≥ жасау мақсатындағы ≥с-әрекет рет≥нде анықталуы ти≥с. Өнд≥р≥ст≥ жүзеге асыру үш≥н әртүрл≥ ресурстар қолданылады. —ол ресурстар өнд≥р≥ст≥к үрд≥ске тартыла отырып өнд≥р≥с факторлары формасына ие болады. Өнд≥р≥с факторлары әдетте, ≥р≥ленген түр≥нде: 1) еңбек өнд≥р≥ске тартылатын жұмыс күш≥н≥ң жиынтығы рет≥нде; 2) капитал өнд≥р≥с құрал-жабдықтарының жиынтық кешен≥н≥ң материалдық формасы рет≥нде; 3) жер табиғи ресурстардың жиынтығы рет≥нде; 4) кәс≥пкерл≥к қаб≥лет өнд≥р≥ст≥ ұйымдастыру және оған бақылау жасау бойынша шешуш≥ әрекет рет≥нде қарастырылады. ≈нд≥, осы өнд≥р≥стен пайда болған нәтижелер материалдық (тауарлар) және материалдық емес (қызметтер) формаға ие болады.  ез келген өнд≥р≥с үрд≥с≥н≥ң өз≥нд≥к ерекшел≥г≥ болады, €ғни белг≥л≥ б≥р технологи€ арқылы қолданылатын факторлардың сандық және сапалық жағынан ти≥мд≥ әд≥с≥н анықтауға болады. јл технологи€ деген≥м≥з бұл өнд≥р≥сте қолданылатын өнд≥р≥с факторларының өзара ти≥мд≥ және тұрақты үйлес≥мд≥л≥ктер≥. —ол б≥р өн≥мн≥ң түр≥ әртүрл≥ технологи€лық әд≥спен өнд≥р≥ле алады. Өз кезег≥нде технологи€ дамыған сайын өнд≥р≥с факторларын аса ти≥мд≥ түрде қолдануды қамтамасыз етет≥н өнд≥р≥ст≥ ұйымдастыруда жаңа әд≥стерд≥ анықтауға мүмк≥нд≥к туады. Ѕ≥р технологи€лық әд≥ст≥ қолдану а€сында ресурстардың көлем≥ мен шығарылатын өн≥м көлем≥ арасында әрқашанда тұрақты байланыс болады. Ѕұл байланысты өнд≥р≥ст≥к функци€ сипаттайды.

Өнд≥р≥ст≥к функци€ Ц өнд≥р≥лет≥н өн≥мн≥ң максималды көлем≥ мен бер≥лген технологи€ деңгей≥ндег≥ өнд≥р≥с факторларының физикалық көлем≥ арасындағы тәуелд≥л≥кт≥ сипаттайтын функционалдық өзара байланыс. Өнд≥р≥с көлем≥ қолданылатын ресурстардың көлем≥не байланысты болғандықтан, олардың өзара тәуелд≥л≥г≥н мына функционалдық байланыста жазуға болады:

Q = f (L, K, N, M),

мұндағы Q Ц бер≥лген өнд≥р≥с факторларымен өнд≥р≥лген өн≥мн≥ң максималды көлем≥; L Ц еңбек; K Ц капитал; N Ц жер; M Ц басқа да ресурстар; f Ц функци€.

Ѕер≥лген технологи€ бойынша өнд≥р≥ст≥к функци€ның б≥рқатар қасиеттер≥ болады, олар өнд≥р≥с көлем≥ мен қолданылатын факторлардың саны арасындағы арақатынасты анықтайды. Өнд≥р≥ст≥ң әр түр≥ үш≥н өнд≥р≥ст≥к функци€ да әр түрл≥ болып табылады, б≥рақ оларға тән ортақ жалпы қасиеттер≥ бар. —онымен, өнд≥р≥ст≥к функци€ның нег≥зг≥ қасиеттер≥ мыналар болып табылады:

1. белг≥л≥ б≥р өн≥м көлем≥н шығару үш≥н қолданылатын факторларды б≥р б≥р≥мен алмастыруға және толықтыруға болады, б≥рақ алмастыру мен толықтырудың шег≥ болады;

2. өнд≥р≥сте қолданатын белг≥л≥ б≥р факторлар тұрақты болса, онда басқа б≥р фактордың көлем≥н өзгерту арқылы өн≥м көлем≥н арттырудың шег≥н анықтауға болады;

3. әрб≥р өнд≥р≥ст≥к функци€ белг≥л≥ б≥р технологи€лық өзара тәуелд≥л≥кт≥ сипаттайды, ал технологи€дағы өзгер≥стер өнд≥р≥ст≥к функци€ның да формасын өзгертед≥;

4. өнд≥р≥ст≥к функци€ б≥р өн≥м көлем≥н алу үш≥н өнд≥р≥с факторларын қолданудың ти≥мд≥ балама нұсқаларын сипаттайды;

5. өнд≥р≥ст≥к функци€ факторлардың әрб≥р бер≥лген үйлес≥м≥нде өн≥мн≥ң максималды көлем≥н шығаруды сипаттайды;

6. өнд≥р≥ст≥к функци€ өнд≥р≥с факторларының тек технологи€лық жағынан ти≥мд≥ үйлес≥мд≥л≥ктер≥н ғана сипаттайды.

Өнд≥р≥ст≥к функци€ны өнд≥р≥ст≥к кесте арқылы сипаттауға болады. јл өнд≥р≥ст≥к кесте деген≥м≥з Ц факторлардың әрб≥р үйлес≥м≥нде жүзеге асырылуы мүмк≥н өнд≥р≥лет≥н өн≥мн≥ң барынша үлкен көлем≥н анықтау үш≥н өнд≥р≥ст≥к функци€ны сипаттайтын өнд≥р≥ст≥к тор.  естеде капитал мен еңбек шығындарының (сағатпен есептелген) альтернативт≥ үйлес≥мд≥л≥ктер≥ мен олардың көмег≥мен өнд≥р≥лет≥н өн≥м көлем≥ көрсет≥лед≥ (кесте 4.1).  естен≥ң шет≥нде сағатпен өлшенет≥н машина мен еңбек шығындары, ал оның ≥ш≥нде сол шығындардың көмег≥мен өнд≥руге болатын өн≥м көлем≥ көрсет≥лген. ћысалы, б≥р айда қолданған 400 машина сағатының шығыны мен 100 еңбек сағатының шығынын қолдану 38 дана өн≥м беред≥. ќсы нұсқаны ј деп белг≥леуге болады. 38 дана өн≥мд≥ өнд≥ру үш≥н 200 машина сағатының шығыны мен 200 еңбек сағатының шығынын қолдануға да болады. ќны енд≥ Ә нұсқасы деп белг≥леуге болады. 100 машина сағатының шығыны мен 300 еңбек сағатының шығыны да 38 дана өн≥м көлем≥н бере алады. ќны б≥з Ѕ нұсқасы деп белг≥лейм≥з. ќсы өнд≥р≥с кестес≥не сәйкес, оның ≥ш≥нен б≥рдей өн≥м көлем≥н берет≥н әртүрл≥ өнд≥р≥с факторларының үйлес≥мд≥л≥ктер≥н табуға болады.

 есте 4.1 Өнд≥р≥с факторларының үйлес≥мд≥л≥ктер≥ (өнд≥р≥с кестес≥)

Ѕ≥р айдағы еңбек сағаты (K) Ѕ≥р айдағы машина сағаты (L)
       
         
         
         
         

 

ќсы кестедег≥ мәл≥меттерд≥ қолдана отырып, өнд≥р≥ст≥к функци€ны график арқылы да көрсетуге болады. яғни, өнд≥р≥ст≥к функци€ның графикт≥к көр≥н≥с≥н изокванта қисығы сипаттайды (—урет 4.1).

»зокванта (латын т≥л≥нен iso Ц тең және quant Ц көлем, €ғни, тең көлемд≥ өн≥мдер қисығы дегенд≥ б≥лд≥ред≥) деген≥м≥з Ц б≥рдей көлемдег≥ өн≥м шығаруды қамтамасыз етет≥н ресурс шығындарының әртүрл≥ комбинаци€ларын көрсетет≥н қисық. Ѕұл жерде тек ек≥ факторлы өнд≥р≥ст≥ және өнд≥р≥ст≥к функци€ны ғана қарастырамыз: Q = f (K, L). “өмендег≥ суретте 38 дана өн≥мн≥ң изоквантасы бер≥лген.

K

 


400 ј

 

200 Ә

Ѕ

100 Q = 38


0 100 200 300 L

—урет 4.1 »зокванта (тең көлемд≥ өн≥мдер қисығы)

Өнд≥р≥ст≥к кестедег≥ 64 дана өн≥мд≥ берет≥н капитал мен еңбект≥ң үйлес≥м≥н алатын болсақ, ол 38 дана өн≥мд≥ көрсетет≥н изоквантаның сыртында орналасады. јл 30 дана өн≥м берет≥н ек≥ фактор үйлес≥м≥н≥ң изоквантасы 38 дана өн≥мд≥ көрсетет≥н изоквантаның төменг≥ жағында координаттардың басына жақындайды. яғни, ек≥ өлшемд≥ графиктег≥ жазықтықтың ≥ш≥н б≥р б≥р≥мен қатар орналасқан изокванталар қисығымен толтыруға болады. ќны изокванталар картасы деп атайды (—урет 4.2). яғни, изокванталар картасы деген≥м≥з Ц өнд≥р≥ст≥ жүзеге асырудың барлық қол жет≥мд≥ нұсқаларын көрсетет≥н мүмк≥н болатын изокванталардың жиынтығы.

K

 

 


Q = 64

 

Q = 38

 

Q = 30

L

—урет 4.2 »зокванталар картасы

»зокванталар өнд≥р≥ст≥к функци€ны сипаттаудың графикалық формасы бола отырып, сол өнд≥р≥ст≥к функци€ си€қты б≥рнеше қасиеттерге ие болады:

1. изокванта факторлардың әрб≥р жеке үйлес≥м≥ үш≥н өн≥м өнд≥руд≥ң максималды көлем≥н көрсетед≥;

2. изокванталар тер≥с көлбеул≥ болады, себеб≥ факторлар әртүрл≥ бағытта өзгер≥п отырады: өн≥м көлем≥н өзгертпей (мысалы, 38 дана күй≥нде) б≥р фактордың (K) санын белг≥л≥ б≥р мөлшерге арттыру ек≥нш≥ б≥р фактордың (L) санын сол мөлшерге азайтуды талап етед≥;

3. изокванталар қисығы жоғарыдан төменге қарай еңк≥ш болып келед≥;

4. изокванталар координаттардың басынан алыстаған сайын олардың бойында жатқан ресурстар үйлес≥мдер≥н≥ң берет≥н өн≥м көлем≥ көп болады;

5. изокванталар қисықтары б≥р б≥р≥мен қиылыспайды.

“ехнологи€лық үрд≥с кез≥нде факторларды өзара алмастырудың шект≥ нормасын (MRTS) изоквантаның көлбеу≥мен анықтайды. јлмастырудың технологи€лық шект≥ нормасы (MRTS) Ц бұл өнд≥р≥с көлем≥н өзгертпей отырып, б≥р фактор (K) санының өзгеру≥н≥ң ек≥нш≥ б≥р фактор (L) санының өзгеру≥не деген қатынасы, €ғни б≥зд≥ң мысалымызға сәйкес, капиталды еңбекпен алмастырудың технологи€лық шект≥ нормасы өзгер≥сс≥з өн≥м көлем≥ кез≥нде әрб≥р еңбек б≥рл≥г≥мен алмастыруға болатын капиталдың санын көрсетед≥.

“өмендег≥ суретте 200 дана өн≥м көлем≥н≥ң изоквантасы көрсет≥лген. ≈ңбек шығынымен алмастырылатын капиталдың шығыны б≥рт≥ндеп төмендейд≥. ћысалы, ј нүктес≥нен ¬ нүктес≥не ауысқанда 100 сағатқа тең еңбек шығыны 100 сағатқа тең капитал шығынын алмастырады. ¬ нүктес≥нен — нүктес≥не ауысқанда 100 сағатқа тең еңбек шығыны 60 сағатқа тең капитал шығынын алмастырады, ал келес≥ 100 сағатқа тең еңбек шығыны тек 40 сағатқа ғана тең капитал шығынын алмастырады (сурет 4.3).

K

 

A

 

∆K=100 B

 

∆K=60 C

 

∆K=40 D


Q = 200


L

—урет 4.3 јлмастырудың технологи€лық шект≥ нормасы

—онымен, еңбект≥ң шығыны 100 сағатқа өскен сайын, оны алмастыратын капитал шығынының аза€ берет≥н≥н байқауға болады. Ѕұл капиталды еңбекпен алмастырудың технологи€лық шект≥ нормасының төмендейт≥нд≥г≥н көрсетед≥:

MRTSKL = - ∆K / ∆L.

јл еңбект≥ капиталмен алмастырудың технологи€лық шект≥ нормасы капиталдың алмастыратын еңбек санымен анықталынады:

MRTSLK = - ∆L / ∆K.

≈ңбект≥ капиталмен алмастырғанда өнд≥р≥с көлем≥н өзгертпей, еңбект≥ң саны азайған сайын капиталдың санын көбейтуге тура келед≥. ќны да 4.3 сурет≥ндег≥ изокванта қисығының бойындағы D нүктес≥нен — нүктес≥не, — нүктес≥нен ¬ нүктес≥не қарай қозғалу арқылы көруге болады.

Өнд≥р≥с факторларын алмастырудың технологи€лық шект≥ нормасын талдағанда еңбек пен капитал б≥р≥н-б≥р≥ толық алмастыра алмайтынын есте сақтау қажет. Өнд≥р≥с факторлары б≥р-б≥р≥н толықтырады. —ондықтан, оларды алмастырудың технологи€лық шект≥ нормасы төмендейд≥. »зоквантаның көлбеул≥г≥ тұрақты өнд≥р≥с көлем≥ шеңбер≥нде факторларды алмастырудың шег≥ бар екен≥н және алмастыру барысында әр түрл≥ қиындықтардың кездесет≥н≥н көрсетед≥.

Өнд≥р≥с факторларының өзара алмастырылу мүмк≥нд≥ктер≥ өнд≥р≥ст≥к технологи€ның ерекшел≥ктер≥мен анықталады. —әйкес≥нше, изокванталар да ресурстардың өзара алмастырылу дәрежес≥не байланысты б≥рнеше түрлерге (формаларға) ие бола алады. »зокванталардың формаларын анықтау үш≥н мына жағдайларды қарастыруға болады.

Ѕ≥р≥нш≥ден, ресурстар абсолютт≥ өзара алмастырылу қасиет≥не ие бола алады. Ѕұл өн≥мн≥ң белг≥л≥ б≥р көлем≥ кез келген ек≥ ресурстың б≥реу≥н қолдану жолымен немесе олардың екеу≥н≥ң өзара үйлес≥мдер≥ арқылы қамтамасыз ет≥лед≥ дегенд≥ б≥лд≥ред≥. Ѕұл жағдайда изокванта түзу сызықты түрге ие болады (сурет 4.4 a), ал алмастырудың технологи€лық шект≥ нормасы (MRTS) тұрақты шамада болады. ћысалы, мұнай мен газ энерги€ көз≥н алу үш≥н қажетт≥ шик≥зат рет≥нде абсолютт≥ өзара алмастырылатын ресурстар болып табылады. —онымен, бұл жағдайда, түзу сызықты изокванталар деген≥м≥з Ц ек≥ фактордың б≥реу≥ ек≥нш≥с≥мен толық алмастырылатын қасиетке ие болатын жағдайда сипатталатын өнд≥р≥ст≥к функци€ және өнд≥р≥ст≥к технологи€ қисықтарының б≥р түр≥, өнд≥р≥с бұл жерде б≥р фактордың көмег≥мен де жүзеге асырыла алады. “ағы да б≥р мысал рет≥нде, сусындарды сатушы арқылы да және автомат арқылы да сатуға болатынын қарастыруға болады.

 

K K

 

а) ә)

       
   


Q3 Q3


Q2 Q2

Q1 Q1


L L

K K ј

б) в)


Q3 ¬

— Q3

Q2 Q2

Q1 Q1

 

L L

—урет 4.4 »зокванталардың түрлер≥: а) түзу сызықты изокванталар; ә) т≥к бұрышты (қатаң) изокванталар; б) жұмсақ еңк≥ш (сызықтық емес) изокванталар; в) сынған сызықты изокванталар

≈к≥нш≥ден, ресурстар абсолютт≥ өзара толықтырылу қасиет≥не ие бола алады (факторлар өзара алмастырыла алмайды). Ѕұл бер≥лген өн≥м түр≥н өнд≥ру үш≥н қолданылатын ек≥ ресурс б≥р ғана пропорци€ға ие болады дегенд≥ б≥лд≥ред≥. яғни, бер≥лген өнд≥р≥ст≥к функци€ ресурстардың жалғыз ғана мүмк≥н бола алатын үйлес≥мд≥г≥н≥ң бар болуын қарастырады. Ѕұл жағдайда изокванта т≥к бұрышты формаға ие болады (сурет 4.4 ә), ал алмастырудың технологи€лық шект≥ нормасы (MRTS) 0-ге тең болады. јса жоғары изоквантаның түр≥не (мысалы, Q3-ке) өтуд≥ң м≥ндетт≥ шарты болып ресурстарды қолдану кез≥ндег≥ бер≥лген дұрыс үйлес≥мд≥л≥кт≥ сақтап отыру табылады. ≈гер б≥р ресурстың санын өзгертпей ек≥нш≥ б≥р ресурстың санын көбейтсек, онда изоквантаның басқа түр≥не өтуге мүмк≥нд≥к болмайды. Өн≥м көлем≥н өзгерт≥п басқа изоквантаға өту мүмк≥нд≥г≥н қамтамасыз ету үш≥н қажетт≥ ек≥ фактордың қалай өзгеру керект≥г≥н өнд≥р≥ст≥к технологи€лық бағыт (пунктирл≥ сызық) сипаттайды, ал ол ек≥ фактордың бер≥лген қатаң б≥р ғана үйлес≥мд≥л≥кпен қолданылуын қарастырады. ћұндай өнд≥р≥ст≥к функци€ның мысалы рет≥нде, тұрғын үй-коммуналдық қызметтер көрсетет≥н фирманы келт≥руге болады. ќл көше тазалау үш≥н 1 аула сыпырушыны 1 сыпырғышпен жабдықтай отырып жалдай алады. 20 аула сыпырушы мен 1 сыпырғыш үйлес≥м≥ экономикалық жағынан ақылға сыйымсыз және кер≥с≥нше, 1 аула сыпырушы мен 20 дана сыпырғыштың үйлес≥м≥ де солай болар ед≥. —ондықтан да, бұл жағдайда аса жоғары изоквантаға өту үш≥н 1:1 үйлес≥м≥н өзгер≥сс≥з қалдыру керек, €ғни 2 аула сыпырушыға 2 дана сыпығыштан, 3 аула сыпырушыға 3 дана сыпырғыштан дегендей және т.с.с. —онымен, бұл жағдайда, т≥к бұрышты (қатаң) изокванталар деген≥м≥з Ц өнд≥р≥с факторларының тұрақты және қатаң үйлес≥мд≥л≥ктер≥н (пропорци€ларын) сақтау арқылы бер≥лген өн≥м көлем≥н өнд≥руд≥ң заңдылықтарын сипаттайтын өнд≥р≥ст≥к функци€ қисығының б≥р түр≥.

Үш≥нш≥ден, ресурстар б≥рт≥ндеп (шекс≥з түрде) өзара алмастырылу қасиет≥не ие бола алады. Ѕұл жерде өнд≥р≥с үрд≥с≥н жүзеге асыру м≥ндетт≥ түрде ек≥ факторды (мысалы, капитал мен еңбект≥) қолданумен мүмк≥н болады. Ѕ≥рақ, бер≥лген өнд≥р≥ст≥к функци€ға сәйкес олардың үйлес≥мд≥л≥ктер≥ әр түрл≥ болып табылады. Ѕұл жағдайдағы изоквантаның формасы жұмсақ еңк≥ш (сызықтық емес) болып келед≥ (сурет 4.4 б). »зоквантаның бұл түр≥ жи≥ кездесет≥нд≥ктен оны стандартты изокванталар деп те атайды. јлмастырудың технологи€лық шект≥ нормасы факторлардың шект≥ өн≥мдер≥н≥ң арақатынастарымен анықталады (MRTSLK = ћPL / ћPK) және изоквантаның бойымен қозғалу бойынша факторлар өзара алмастырылудың кем≥мел≥ дәрежел≥г≥мен сипатталады. Ѕ≥рақ мұндай сипаттағы изокванталар өнд≥р≥лет≥н өн≥м мен өнд≥р≥с факторлары б≥ртект≥ (стандартты) және шекс≥з бөл≥нет≥н қасиетке ие болған жағдайда факторлардың өзара алмастырылуының үзд≥кс≥зд≥г≥н сипаттай алады. —онымен, жұмсақ еңк≥ш (сызықтық емес) изокванталар Ц бер≥лген өн≥м көлем≥н өнд≥ру үш≥н қолданылатын м≥ндетт≥ ек≥ фактордың өзара алмастырылуының әр түрл≥ (б≥рт≥ндеп немесе үзд≥кс≥з) үйлес≥мд≥л≥ктер≥н орындаудың заңдылықтарын сипаттайтын өнд≥р≥ст≥к функци€ қисығының б≥р түр≥.

“өрт≥нш≥ден, ресурстар шектеул≥ түрде өзара алмастырылу қасиет≥не ие бола алады. Ѕұл жағдайда, өнд≥р≥ст≥ жүзеге асырудың әд≥стер≥ және үйлес≥мд≥л≥ктер≥ шектеул≥ мөлшерде (б≥зд≥ң мысалымызда, ол 4.4 в сурет≥ндег≥ ј, ¬, және — әд≥стер≥) болатындығын сипаттайтын өнд≥р≥ст≥к функци€ның және өнд≥р≥ст≥к үрд≥стерд≥ң графикалық көр≥н≥с≥ндег≥ изокванталар Ц сынған сызықты изокванталар деп аталады. яғни, тәж≥рибе жүз≥нде нақты өнд≥р≥сте осындай изокванталар көптеп кездесет≥н≥н атап өткен жөн. ќлар өнд≥р≥ст≥ң әрб≥р жеке факторын қолданудың интенсивт≥л≥г≥ дәрежес≥мен ерекшеленед≥. ј әд≥с≥ үш≥н капитал факторын аса интенсивт≥ түрде қолдану сипаты тән (өнд≥р≥сте капиталды еңбекке қарағанда салыстырмалы түрде аса көб≥рек қолдану), ал — әд≥с≥ үш≥н кер≥с≥нше, еңбект≥ капиталға қарағанда аса көб≥рек пайдалану сипаты тән. ¬ өнд≥р≥ст≥к әд≥с≥нде капитал мен еңбек тең түрде интенсивт≥ пайдаланылады. ‘акторларды үйлест≥руд≥ң аралық нұсқалары (ј¬ немесе ¬— арасындағы аралықтар) технологи€лық жағынан жүзеге асырыла алмайды, өйткен≥ пунктирл≥ сызықпен бер≥лген технологи€лық бағыттар ј, ¬ немесе — нұсқаларының жүзеге асырылуын ғана қалайды.

≈нд≥, б≥з фирманың өнд≥р≥с туралы қысқа мерз≥мдег≥ шеш≥мдер≥н қарастыратын болсақ, онда қысқа мерз≥мд≥ кезеңде ең болмағанда б≥р өнд≥р≥с факторы тұрақты болады. Ѕ≥з өз мысалымызда, капиталды (K) Ц тұрақты фактор, ал еңбект≥ (L) Ц айнымалы фактор деп болжаймыз. Ѕ≥р фактор айнымалы (өзгермел≥) болғанда төмендег≥дей ұғымдар пайдаланылады:

- еңбект≥ң жалпы өн≥м≥ (TPL);

- еңбект≥ң орташа өн≥м≥ (јPL): јPL = TPL / L;

- еңбект≥ң шект≥ өн≥м≥ (ћPL): ћPL = ∆TPL / ∆L;

- егер, ћPL > јPL, онда јPL өсед≥;

- егер, ћPL < јPL, онда јPL кемид≥;

- егер, ћPL = јPL, онда јPL = max.

Қысқа мерз≥мдег≥ өнд≥р≥ст≥ 3 сатыға бөлуге болады:

1-саты Ц 0-ден L2-ге дей≥н, мұнда јPL = max;

2-саты Ц L2-ден L3-ке дей≥н, мұнда ћPL = 0;

3-саты Ц L3-тен әр≥қарай, мұнда ћPL-д≥ң мән≥ тер≥с сан болады.

1 және 3-сатылар фирма үш≥н қалаусыз, себеб≥ 1-сатыда Ц еңбекпен салыстырғанда капиталдың артықшылығы, ал 3-сатыда Ц капиталға қарағанда еңбект≥ң артықшылығы орын алады.

 ем≥мел≥ қайтарымдылық заңы (өнд≥р≥с факторлары шект≥ өн≥мд≥л≥г≥н≥ң төмендеу заңы) Ц бұл басқа ресурстың саны тұрақты болып, ал белг≥л≥ б≥р ресурсты пайдаланудың санын көбейткенде бұл жағдай белг≥л≥ б≥р кезеңнен бастап айнымалы фактордың шект≥ өн≥м≥н≥ң (ћPL) азаюына әкелед≥.

Ѕұл құбылыстың орын алуын төмендег≥дей суреттен байқауға болады (—урет 4.5).

 


TP 3

 


2 TPL

 

 

 

 

L1 L2 L3 L

AP 1

MP

 


APL

 

 

3

MPL L

 

—урет 4.4 ∆алпы өн≥мн≥ң, орташа және шект≥

өн≥мн≥ң өзара байланысы

 

Ұзақ мерз≥мд≥ кезеңде фирманың қызмет≥нде пайдаланылатын факторлардың барлығы өзгермел≥ болып табылады. —ондықтанда, фирманың ұзақ мерз≥мдег≥ стратеги€сы ек≥ тұрғыдан қарастырылады:

1. K және L б≥р мезг≥лде, б≥рақ әртүрл≥ бағытта өзгеред≥, бұл изокванта арқылы көрсет≥лед≥. MTRS Ц шығарылатын өн≥м көлем≥ тұрақты болғанда (Q - const) еңбект≥ң әрб≥р б≥рл≥г≥ ауыстыра алатын капитал шамасын анықтайды.

MTRS өнд≥р≥с факторларының (K және L) шект≥ өн≥мдер≥не тәуелд≥. ≈ңбект≥ң шект≥ өн≥м≥ неғұрлым көп болған сайын, оның капиталды ауыстыруға қажетт≥ саны соғұрлым аз болады, €ғни MTRS пен өнд≥р≥с факторларының шект≥ өн≥мдер≥н≥ң арасында кер≥ тәуелд≥л≥к бар: ∆K / ∆L = ћPL / ћPK.

2. K және L б≥р мезг≥лде және б≥р бағытта өзгеред≥. Өнд≥р≥с факторларының көбею≥ мен өн≥м шығару көлемдер≥н≥ң арасындағы байланыс масштаб өсу≥н≥ң ти≥мд≥л≥г≥мен сипатталады.

‘ирма ұзақ мерз≥мд≥ кезеңде өз қызмет≥не қажетт≥ өнд≥р≥с масштабының өсу ти≥мд≥л≥г≥н таңдау және анықтау мәселес≥н шеше алады. јл масштаб ти≥мд≥л≥г≥ (өнд≥р≥с ауқымының өсу≥) деген≥м≥з Ц өнд≥р≥с факторлары шығындарын арттыру мен өнд≥р≥с көлем≥н≥ң өзгеру≥ арасындағы арақатынастың сипатын көрсетет≥н өнд≥р≥ст≥к үрд≥ст≥ң маңызды қасиет≥. ќсы арақатынастың сипатына байланысты масштаб ти≥мд≥л≥г≥н≥ң мынадай үш түр≥н бөл≥п көрсетуге болады:

1) масштаб өсу≥н≥ң (өнд≥р≥с ауқымының) оң ти≥мд≥л≥г≥ Ц өн≥м шығару көлем≥ ресурстар шығынынан гөр≥ көб≥рек дәрежеде өскенде орын алады;

2) масштаб өсу≥н≥ң (өнд≥р≥с ауқымының) тұрақты ти≥мд≥л≥г≥ Ц өн≥м шығару көлем≥ ресурстар шығындарымен б≥рдей пропорци€да өсед≥;

3) масштаб өсу≥н≥ң (өнд≥р≥с ауқымының) тер≥с ти≥мд≥л≥г≥ Ц өн≥м шығару көлем≥ ресурстар шығынынан гөр≥ көб≥рек дәрежеде өскенде орын алады.

ћасштаб ти≥мд≥л≥г≥н (өнд≥р≥с ауқымын) график түр≥нде де көрсете аламыз. 4.6 a) сурет≥нде өнд≥р≥с ауқымының оң ти≥мд≥л≥г≥ бер≥лген. Ѕ≥р айда қолданылатын еңбек пен капитал шығындарының санын ек≥ есеге өс≥ру (100-ден 200-ге) өн≥м көлем≥н ек≥ еседен артық (20-дан 85-ке) өс≥р≥п отыр. Өнд≥р≥с ауқымы өсу≥н≥ң оң ти≥мд≥л≥г≥не қол жетк≥зу үш≥н мамандану және еңбек бөл≥н≥с≥н≥ң нәтижелер≥н кең қолдану арқылы өнд≥р≥с факторларының өн≥мд≥л≥г≥н өс≥ру қажет. ≈гер жұмысшылар б≥р нақты өн≥м өнд≥руге немесе өнд≥р≥ст≥к операци€ларды орындауға маманданса, олардың еңбектер≥н≥ң орташа өн≥мдер≥ өсед≥ және өнд≥р≥с шығындары қысқарады.

 

K

 

 


200

Q=80

150

Q=40

100

Q=20

0

100 150 200 L

—урет 4.6 а) ћасштаб өсу≥н≥ң (өнд≥р≥с ауқымының) оң ти≥мд≥л≥г≥

∆ұмысшылар мен менеджерлерд≥ң мамандануы тек ≥р≥ фирмалардың шеңбер≥нде ғана жүзеге асады. “ек қана ≥р≥ фирмаларда күрдел≥ өнд≥р≥с құралдары мен озық технологи€ қолданылады. ќсы себептер өнд≥р≥с ауқымы өсу≥н≥ң оң әсер≥н≥ң мысалы рет≥нде машина жасау өнеркәс≥б≥ндег≥ зауыттарды айтуға болады. Өнд≥р≥с ауқымының оң әсер≥ шығыны төмен ≥р≥ фирмалардың пайда болу бағытын туғызады. ≈гер экономикалық жүйеде осындай бағыт пайда болса, онда мемлекет тарапынан реттеуд≥ және бақылауды қажет етед≥.

4.6 ә) сурет≥нде өнд≥р≥с ауқымының тұрақты ти≥мд≥л≥г≥ көрсет≥лген. Өнд≥р≥с факторларының шығындары ек≥ есеге (500-ден 1000-ға) өскенде өн≥м көлем≥ ек≥ есеге (300-ден 600-ге) б≥рдей пропорци€да өсет≥н≥н байқаймыз. Өнд≥р≥с ауқымы өсу≥н≥ң ти≥мд≥л≥г≥ тұрақты болғанда қолданылып отырған факторлардың өн≥мд≥л≥г≥ өнд≥р≥ст≥ң көлем≥не байланысты болмайды.

 

K

 

1000

Q=600

 

 

500

Q=300

0

500 1000 L

—урет 4.6 ә) ћасштаб өсу≥н≥ң (өнд≥р≥с ауқымының) тұрақты ти≥мд≥л≥г≥

јл 4.6 б) сурет≥нде өнд≥р≥с ауқымының тер≥с ти≥мд≥л≥г≥ көрсет≥лген. Өнд≥р≥с факторлары шығындарының 100-ге өсу≥, өн≥м көлем≥н тек 60-қа ғана өс≥р≥п отыр. Өн≥м көлем≥н ек≥ есеге (200-ге) өс≥ру үш≥н өнд≥р≥с факторларының шығындарын ек≥ еседен артық (100-ден 280-ге) дәрежеге өс≥руге тура келед≥. Өнд≥р≥с ауқымы өскен сайын фирманың қызмет≥н басқару үрд≥с≥ күрделене беред≥, фирма кәс≥порындарының арасындағы байланыстарды бағыттауда қиындықтар туындайды, әр түрл≥ ақпараттар дер кез≥нде төменг≥ басқару жүйелер≥не жетпей қалуы мүмк≥н. ќсындай себептерд≥ң әсер≥нен өнд≥р≥с ауқымы өсу≥н≥ң тер≥с ти≥мд≥л≥г≥ пайда болады.


K

 

280

Q=200

200

Q=160

 

 

100

Q=100

0

100 200 280 L

—урет 4.6 б) ћасштаб өсу≥н≥ң (өнд≥р≥с ауқымының) тер≥с ти≥мд≥л≥г≥

Ѕатыс экономистер≥н≥ң айтуынша, қаз≥рг≥ уақытта көптеген фирмалар өздер≥н≥ң өнд≥р≥ст≥к қызметтер≥н жүзеге асыруда масштаб өсу≥н≥ң (өнд≥р≥с ауқымының) тұрақты ти≥мд≥л≥г≥н ұстап тұруды қалайды. Өйткен≥, экономиканың көптеген салаларында өнд≥р≥с ауқымының өспел≥ (оң) ти≥мд≥л≥г≥н≥ң болғаны аса маңызды болғанымен, ол уақыт өткеннен кей≥н кез келген жағдайға байланысты кем≥мел≥ (тер≥с) ти≥мд≥л≥кке ауысуы мүмк≥н. јл ол болса, аса ≥р≥ фирмалардың пайда болуына (б≥рақ, қажетт≥ өнд≥р≥с технологи€сы осындай фирмалардың пайда болуын ынталандырғанымен), оларды басқарудың және бақылаудың қиындығына байланысты орын алып отырады.

Өнд≥р≥с ауқымы өсу≥нен туындайтын әсерлерд≥ анықтау үш≥н әр түрл≥ өнд≥р≥с салаларындағы кәс≥порындардың өнд≥р≥с үрд≥стер≥н статистикалық әд≥спен зерттеу қажет. —татистикалық талдау өнд≥р≥с теори€сының немесе өнд≥р≥с функци€сының нег≥з≥нде жүрг≥з≥лед≥.  өб≥несе  обба-ƒуглас функци€сы қолданылады:

Y = AKα Lβ,

мұндағы Y Ц өн≥м көлем≥, K Ц капиталдың көлем≥, L Ц еңбект≥ң көлем≥, A Ц функци€ коэффициенттер≥, α, β Ц дәреже көрсетк≥штер≥. ƒәреже көрсетк≥штер≥н≥ң әрқайсысы 1-ден к≥ш≥ болады, себеб≥ олардың қосындысы 1-ге тең болады. ≈гер, α + β > 1 болса, онда оң әсер, егер α + β < 1 болса, тер≥с әсер, ал α + β = 1 болса, өнд≥р≥с ауқымы өсу≥н≥ң тұрақты әсер≥ болғаны.

 

ќрытынды

1. Өнд≥р≥с теори€сының маңызды мақсаты болып өнд≥р≥ст≥ң ти≥мд≥ әд≥стер≥н ұйымдастырудың принциптер≥н қалыптастыру табылады, €ғни ресурстардың бер≥лген мөлшер≥нде өн≥м шығарудың максималды көлем≥н қамтамасыз етет≥н өнд≥р≥с факторларының ти≥мд≥ үйлес≥мд≥л≥ктер≥н және өнд≥р≥ст≥ң ауқымын таңдау болып табылады.

2. Өнд≥р≥с Ц бұл ресурстарды адамдардың қажетт≥л≥ктер≥н т≥келей және жанама қанағаттандыратын иг≥л≥ктерге айналдыру үрд≥с≥. Өнд≥р≥с факторлардың тұрақты үйлес≥м≥н көрсетет≥н белг≥л≥ б≥р технологи€ арқылы жүзеге асады. “ехнологи€ны жет≥лд≥ру өнд≥р≥ст≥ң ти≥мд≥л≥г≥н арттыруға мүмк≥нд≥к беред≥.

3. ∆екелеген технологи€ шеңбер≥нде қолданылатын ресурстардың шамасы мен шығарылатын өн≥м көлем≥ арасында тұрақты функционалдық байланыс болады, оны өнд≥р≥ст≥к функци€ анықтайды, ал ол болса өнд≥р≥с факторларының әрб≥р жеке үйлес≥м≥нде шығарылатын өн≥мн≥ң максималды көлем≥н сипаттайды.

4. Өнд≥р≥с үрд≥с≥н талдау кез≥нде өнд≥р≥с факторларының саны мен құрылымын өзгертуд≥ң мүмк≥нд≥ктер≥не байланысты қысқа мерз≥мд≥ (бұл мерз≥мде ең болмағанда б≥р ғана фактор тұрақты болып қалады) және ұзақ мерз≥мд≥ (бұл мерз≥мде өнд≥р≥ст≥ң барлық факторлары өзгермел≥ болып табылады) кезеңдерд≥ бөл≥п көрсетуге болады.

5. Өзгермел≥ фактордың өн≥мд≥л≥г≥н≥ң өзгеру заңдылықтарын анықтау қысқа мерз≥мдег≥ өнд≥р≥ст≥ талдау арқылы жүзеге асырылады, сол үш≥н де қолданылатын фактор көлем≥н≥ң және шығарылатын өн≥м көлем≥н≥ң өзгеру≥ арасындағы байланысты байқауға болады.

6. Өзгермел≥ фактордың өн≥мд≥л≥г≥н≥ң өзгеру≥ өзгермел≥ фактордың жалпы, орташа және шект≥ өн≥мдер≥мен сипатталады.

7. Өзгермел≥ фактордың өн≥мд≥л≥г≥н талдау кез≥нде ең болмағанда б≥р өнд≥р≥с факторының өзгер≥сс≥з қалуы жағдайында өзгермел≥ факторды арттырудың әрқашанда шег≥ болады, осыдан бастап өзгермел≥ фактордың өн≥мд≥л≥г≥ төмендей беред≥. ћұндай заңдылықты кем≥мел≥ өн≥мд≥л≥к заңы деп атайды, ал оның қысқа мерз≥мде орын алуы өн≥м шығаруды арттыру мүмк≥нд≥г≥н≥ң шектеул≥ екенд≥г≥не көз жетк≥зед≥.

8. Өзгермел≥ фактор өн≥мд≥л≥г≥н≥ң төмендеу≥ салдарынан өнд≥р≥сте қолданылатын факторлардың арасындағы пропорци€лар бұзылады, онда бұл мәселен≥ факторларды өзара алмастыру арқылы сандық арақатынасты оңтайландыруға байланысты шешуге болады.

9. Өнд≥р≥с факторларын өзара алмастыру мәселес≥ ұзақ мерз≥мд≥ шеңберде талданады, €ғни бұл кезеңде барлық факторлар өзгермел≥ болып табылады. Ѕұл жерде өнд≥р≥ст≥к мүмк≥нд≥ктер өн≥мн≥ң б≥рдей көлем≥н шығаруды қамтамасыз етет≥н факторларды қолданудың барлық мүмк≥н комбинаци€ларын көрсетет≥н қисықтың Ц изоквантаның көмег≥мен сипатталады. »зокванта - өнд≥р≥ст≥к функци€ны көрсетуд≥ң графикалық формасы.

10. »зокванталар факторлардың өзара алмастырылуын көрсетет≥н тер≥с көлбеуге ие болып келед≥, ал изоквантаның бойындағы нақты нүктеде осы көлбеуд≥ң шамасы факторларды алмастырудың технологи€лық шект≥ нормасын (MRTS) сипаттайды, јл MRTS өн≥м шығарудың көлем≥н өзгертпей, б≥р фактордың санын ек≥нш≥ б≥р факторды б≥р б≥рл≥кке өзгерту үш≥н қаншаға өзгерту керект≥г≥н көрсетед≥.

11. ‘акторларды технологи€лық алмастырудың шект≥ нормасы осы факторлардың шект≥ өн≥мдер≥н≥ң (өн≥мд≥л≥ктер≥н≥ң) кер≥ қатынастарына тең, €ғни ол өнд≥р≥с факторларының ти≥мд≥ үйлес≥мд≥л≥г≥н анықтау үш≥н қажетт≥ ереже болып табылады.

12. Өнд≥р≥с факторларын өзара алмастырудың мүмк≥нд≥ктер≥ технологи€ның ерекшел≥ктер≥мен анықталады, ол ерекшел≥ктер изокванталар формасында және алмастырудың технологи€лық шект≥ нормасының мәндер≥нде көр≥н≥с табады. ќсыған байланысты өнд≥р≥ст≥к функци€лардың б≥рнеше түр≥н бөл≥п көрсетуге болады:

- абсолютт≥ икемд≥л≥кпен алмастырылатын функци€лар, олар үш≥н MRTS тұрақты, ал изокванталар т≥к сызықты түрге ие болады;

-  обба-ƒуглас функци€лары, олар үш≥н MRTS факторлардың шект≥ өн≥мдер≥н≥ң кер≥ қатынастарына тең, ал изокванталар жұмсақ еңк≥ш қисықты түрге ие болады;

- тұрақты икемд≥л≥кпен алмастырылатын функци€лар, олар үш≥н MRTS белг≥л≥ б≥р тұрақты коэффициентке тең, ал изокванталар көп бұрышты түрге ие болады;

- абсолютт≥ икемс≥зд≥кпен алмастырылатын функци€лар, олар үш≥н MRTS нөлге тең, ал изокванталар т≥к бұрышты түрге ие болады.

13. Ўығарылатын өн≥м көлем≥н арттыру өнд≥р≥ст≥ң барлық факторларының санын ұлғайту есеб≥нен, €ғни өнд≥р≥с ауқымын өс≥ру есеб≥нен жүзеге асады.

14. ‘акторлардың өзара алмастырылу үйлес≥мд≥л≥ктер≥н өзгертпей, факторлардың шығындарын арттырудың және өн≥м шығарудың көлем≥н арттырудың арасындағы тәуелд≥л≥кт≥ң сипатын масштаб ти≥мд≥л≥г≥ деп атайды. ‘акторлардың санын салыстырмалы өзгерту мен өн≥м көлем≥н салыстырмалы өзгертуд≥ң арасындағы қатынасқа байланысты масштаб ти≥мд≥л≥г≥н≥ң мынадай түрлер≥н бөл≥п көрсетуге болады:

- масштабтың оң (өспел≥) ти≥мд≥л≥г≥, бұл өн≥м көлем≥ факторлардың шығындарын арттырудан гөр≥ көб≥рек шамаға өскенде орындалады;

- масштабтың тұрақты ти≥мд≥л≥г≥, бұл өн≥м көлем≥н≥ң де, факторлар шығындарының да б≥рдей шамаға өзгерген≥нде орындалады;

- масштабтың тер≥с (кем≥мел≥) ти≥мд≥л≥г≥, бұл өн≥м көлем≥ факторлардың шығындарын арттырудан гөр≥ азырақ шамаға өскенде орындалады.

15. ‘ирма өз өнд≥р≥с көлем≥н≥ң ауқымын масштабтың кем≥мел≥ ти≥мд≥л≥г≥ басталғанша дей≥н арттыра беру≥ қызмет≥н экономикалық жағынан ти≥мд≥, әр≥ ақылға сыйымды деп санауға болады.

16. Өнд≥р≥с ауқымының көлем≥н арттыруда маңызды рөлд≥ техникалық прогресс ойнайды, оның еңбекқарқынды, капиталқарқынды және бейтарапты деген типтер≥н өнд≥р≥сте қолдануға болады.





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-11-05; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 4370 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

ƒва самых важных дн€ в твоей жизни: день, когда ты по€вилс€ на свет, и день, когда пон€л, зачем. © ћарк “вен
==> читать все изречени€...

1186 - | 1103 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.161 с.