Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


Ётникалық әлеуметтану




 

1. Ќарықтық экономика жағдайындағы ұлтаралық қатынастар.

2. ∆алпы ұлттық сана және оның қалыптасуы

 

Ќег≥зг≥ ұғымдар: этнос, субэтнос, этногенез, метаэтнос, ру, тайпа, халық, ұлт, этника, этносоциологи€ және т.б.

 

Ётникалылық термин≥н≥ң қалыптасуының өз≥нд≥к тарихы бар, ол этникалылықты әр түрл≥ әлеуметт≥к ғылымдар мен жекелеген ғалымдардың ес≥мдер≥ арнасында қарастырған теори€лар мен көзқарастардың дамуымен байланысты.

Ётникалылық түс≥нудег≥ мазмұнды аспект≥с≥н≥ң рөл≥не қатысты п≥к≥рталастар өткен ғасырдың 70-ш≥ жылдарында басталды. Ѕүг≥нг≥ күнн≥ң өз≥нде анықталмаған, кел≥с≥лмеген сәттер көп кездесед≥.  ейб≥р ұғымдар түс≥н≥кс≥з немесе қаз≥рг≥ жағдайды шынайы көрсете алмайды. ѕ≥к≥рталастардың пайда болуы этникалық проблеманы б≥р≥нш≥ жоспарға шығарған әлемдег≥ этноса€си процестермен байланыстырылады. Ётносоциологи€ның категори€ларын (этнос, ұлт және этникалылық) тыңғылықты теори€лық талдаудан өтк≥зу қажетт≥л≥г≥ туындады.  ең көлемде қолданылуына қарамастан Уэтникалылық аса жаңа түс≥н≥к болып көр≥нед≥Ф, - дейд≥ Ќ.√лейзер мен ƒ.ѕ. ћойнихан. ќлар мынадай факт≥ге назар аударады: бұл терминн≥ң алғашқы түс≥нд≥рмес≥ ағылшын т≥л≥н≥ң ќксфорд сөзд≥г≥нде тек 1972 жылы ғана пайда болды. Ѕұл терминд≥ ғылыми айналымға енг≥зу Ћ.”орнер мен ѕ.Ћунтуға тиес≥л≥, олар бұл ұғымды Уқаз≥рг≥ кездег≥ қауымдардың мәртебел≥к жүйес≥Ф атты жұмыста қолданды.

Ётникалылық - бұл ғылымда кең≥нен қолданылатын, қоғамда мәдени айырмашылығы бар (этникалық) топтар мен б≥рдейл≥ктер бар екен≥н б≥лд≥рет≥н категори€. ќтандық қоғамтануда кез келген жағдайларда, әр түрл≥ тарихи-эволюци€лық типтег≥ (ру, жұрт, ұлт) этникалық қауымдастықтар (халықтар) жайлы сөз болған кездерде УэтносФ термин≥ кең≥нен қолданылады. Ётнос түс≥н≥г≥ гомогенд≥к, функци€лық және статикалық сипаттамалардың бар екен≥н б≥лд≥ред≥, олар топты, сол си€қты сипаттамалар жиынтығына ие басқа топтардан айырылмайды. Ғалымдар арасында да этникалылық феномен≥н анықтауға келгенде б≥рл≥к жоқ, б≥рақ олардың этникалық немесе этникалылықтың бар екен≥ жайында айтуға мүмк≥нд≥к берет≥н қауымдастық үш≥н тән б≥рқатар сипаттамалар ортақ. ћұндай сипаттамаларға: топ мүшелер≥ мойындайтын ортақ аумақ пен тарихи шығу тег≥, ортақ т≥л, материалдық және рухани мәдениетт≥ң ортақ белг≥лер≥ жайында түс≥н≥кт≥ң болуы; отан және ерекше институттар жөн≥нде са€си бек≥т≥лген түс≥н≥ктер, мысалы халық деген түс≥н≥кт≥ң б≥р бөл≥г≥н құрайды деп есептел≥нет≥н мемлекетт≥л≥к си€қты; ерекшел≥к сез≥м≥, €ғни топ мүшелер≥н≥ң соған жатқызылуы және осыған нег≥зделген ынтымақтастықпен б≥р≥г≥п әрекет жасаудың формалары жатады.

Ётникалық қауымдастыққа ћ.¬ебер берген анықтама әл≥ күнге өз мағынасын сақтауда. ќған сәйкес, этникалық қауымдастық - оның мүшелер≥ ортақ шығу тег≥нде ұқсас физикалық бет-п≥ш≥нге және әдет-ғұрыпқа немесе екеу≥не де немесе отарлануы мен көш≥п-қонуы жн≥ндег≥ ортақ жадына байланысты субъективт≥ сен≥мге ие топ.

Ётникалылықты түс≥нуде әлеуметт≥к және мәдени аумақтарда қандай да б≥р топ бар деген түс≥н≥к маңызды рөл атқарады (‘.Ѕарт). Ётникалық қауымдастықтар ең алдымен, мүшелер≥н≥ң өздер≥ үш≥н маңызы бар деп санаған (немесе бұл маңыздылық сырттан таңылған) және ол өз≥нд≥к сана-сез≥мн≥ң нег≥з≥нде жататын сипаттамасымен анықталады. —онымен, этникалылық - мәдени айырмашылықтарды ұйымдастыру формасы. У’алықФ ұғымы этникалық қауымдастық мүшелер≥ б≥р немесе б≥рнеше ортақ атауға және мәдениетт≥ң ортақ элементтер≥ мен шығу тег≥ жайлы ортақ мифке ие және ти≥с≥нше ортақ тарихи жады бар, өздер≥н айрықша географи€лық аумақмен байланыстыра алатын және топтық ынтымақтастық сез≥м≥н көрсете алатын адамдар тобы деп түс≥нд≥р≥лед≥.

Ғылымда және са€сатта кең таралған ұғым УұлтФ болып табылады. ќған әр түрл≥ тарихи әр≥ қаз≥рг≥ заманғы мағыналы мазмұн жатқызылады. ≈ң кең таралғаны осы терминн≥ң көмег≥мен б≥р мемлекет азаматтарының жиынтығын са€си б≥рлест≥к рет≥нде белг≥леу болып табылады.  ейде са€сатта ұлттар деп кәд≥мг≥дей мемлекеттерд≥ атайды (Ѕ≥р≥ккен Ұлттар Ұйымы ұғымы). Ұлттардың басым көпш≥л≥г≥ әр түрл≥ т≥лде сөйлейт≥н және әр түрл≥ д≥нд≥ ұстанатын б≥рнеше, кейде ондаған және жүздеген этникалық қауымдастықтарды қамтиды (американдық, үнд≥, канадалық, қытайлық, швейцари€лық, т.б.). Әдетте мемлекетте ең көп этникалық қауымдастықтың мәдениет≥ үстемд≥кке (ресми) мәртебеге ие болады, ал аз қауымдастықтардың мәдениет≥ ассимил€ци€ мен кемс≥туш≥л≥кке тап болады. —онымен қатар, ұлттар, этникалық қауымдастықтар немесе этникалық ұлттар деген түс≥н≥к (этнос түр≥ рет≥нде) айтарлықтай дәрежеде таралған, тарихи пайда болған және адамдардың ортақ мәдениет≥ мен өз≥нд≥к сана-сез≥м≥ бар тұрақты этноәлеуметт≥к қауымдастығы рет≥нде түс≥нд≥р≥лед≥.  —–ќ-да этникалық ұлт және ұлттық-мемлекетт≥к құрылыс деген түс≥н≥к басшылыққа алынған болатын. Ётникалық қауымдастықтар (халықтар) ұлттар деп аталды, ал ≥с жүз≥нде өм≥р сүрген азаматтық ұлт кеңес халқы деп аталды.

Ұлт ұғымының ғылыми мазмұны, оны талқылауа көптеген ≥р≥ ғалымдар мен публицистерд≥ң қатысуына қарамастан ұзақ және ти≥мд≥л≥г≥ төмен п≥к≥рталастардың тақырыбы болып табылады. (».√ердер, ќ.Ѕауэр,  . аутский, ћ.¬ебер,  .ћаркс, ¬.». Ћенин, ѕ.—орокин, Ќ.ј. Ѕерд€ев, қаз≥рг≥ заманғы қоғамтануда ƒ.јмстронг, Ѕ.јндерсен, Ё.ј. Ѕаграмов, ё.¬. Ѕромлей, ј.√. «дравомыслев, Ё.√еллнер, Ћ.Ќ. √умилев, ”. оннер, Ё.—мит, Ё.’обебаум, ћ.’рох, ѕ.„атарджи). Әлемд≥к ғылымда жалпылама қолданылатын УұлтФ түс≥нд≥рмес≥, әс≥ресе егер сөз оның шекаралары, мүшелер≥ мен статистикалық категори€лары турасында болғанда жоқ. —онда да соңғы уақыттарға дей≥н қоғамтануда ұлтты нақтылы тұтастық, қауымдастық деп түс≥ну үстем болып келд≥ және әл≥ күнге дей≥н өз позици€сын сақтауда. Ѕұл жағдайда ұлт базалық қажетт≥л≥ктер≥, өз≥нд≥к сана-сез≥м≥, ортақ ерк≥ бар б≥рыңғай және мақсатты бағытталған ұжымдық индивид рет≥нде қарастырылады. Ұлтты қаз≥рг≥ заманғы эмоционалдық және са€си заңдылыққа ие болған, б≥рақ ғылыми анықтамасы болмаған және бола алмайтын семантикалық-метафори€лық категори€ рет≥нде қарастыруға болады. Өз кезег≥нде ұлт ұжымдық түрде қуаттауға болатын бейне рет≥нде, ұлтшылдық са€си аумақ рет≥нде (доктрина және тәж≥рибе) нақтылы өм≥р сүрет≥н тұтастық рет≥нде мойындаусыз-ақ өм≥р сүре алады.

—а€си лексикада, көб≥не ғылыми әдебиетте этнос және ұлт түс≥н≥г≥ синоним рет≥нде қолданылады, өйткен≥ УэтносФ УэтникалылықФ ұғымдары этникалық ж≥ктел≥м үш≥н базалық болып табылады, ал УұлтФ ұғымы көб≥не адамдардың этникалық тұтастығының мемлекетт≥к формасы рет≥нде анықталады. —онымен б≥рге, ¬.ћ. ћежуев былай дейд≥: УҰлт этносқа қарағанда мен≥ң туылу факт≥с≥мен бер≥лген нәрсе емес, өз≥мн≥ң күш-ж≥гер≥мн≥ң арқасында және жеке таңдауым бойынша бер≥лген нәрсе. Ётносты мен таңдамаймын, ал ұлтты таңдаймын, таңдай аламын. Ұлт адамның антропологи€лық және этникалық анықтауы емес, ол индивидт≥ң мемлекетт≥к, әлеуметт≥к, мәдени ти≥ст≥л≥г≥Ф. ќның үст≥не жаңарту мен жаһандану жағдайында этникалық б≥рдейл≥к ұлттық ұқсатумен ауыстырылады деген б≥ршама уақыт бұрын таралған сен≥м ≥с жүз≥нде расталмай отыр.

УҰлтФ жөн≥нде айта отырып, тағы б≥р маңызы бар УұлтшылдықФ түс≥н≥г≥н қозғай кеткен жөн. Қоғамдық ғылым дәстүр≥нде кеңест≥к уақыттан бер≥ УұлттықФ пен УұлтшылдықтыФ анықтауда айтарлықтай қатаң айырмашылық қалыптасты. Ѕ≥р≥нш≥с≥н алатын болсақ ол жерде өз этникалық ұлтына табиғи сүй≥спенш≥л≥к сез≥м≥ және жақындығы, иг≥л≥г≥ жайында қамқоры, ана т≥л≥н, мәдениет≥н және дәстүр≥н сақтау және олардың ерк≥н түрде дамуы түс≥нд≥р≥лед≥. УҰлтшылдықФ УұлтқаФ кер≥с≥нше, атап айтқанда өз этносын басқаларға қарсы қою, басқа ұлттардың мүдделер≥ мен сез≥мдер≥н құрметтемеу, менс≥нбеу, т.б. —оңғы уақытта ресейл≥к әдебиеттерде (¬.ј.“ишков), әлемд≥к ғылымға с≥лтеме жасай отырып УұлтФ пен УұлтшылдықтыФ б≥р ұғым рет≥нде түс≥ну ұсынылуда, атап айтқанда УұлтшылдықФ оның нег≥зг≥ көр≥н≥с≥ рет≥нде - этникалық ұлтты айрықша әлеуметт≥к б≥рыңғайлық және ол жерде жеке мемлекетт≥л≥кт≥ құру құқығын мойындалуы ұсынылып отыр. ѕосткеңест≥к ұлтшылдық (дұрысы этноұлтшылдық), ұлтты терең тарихи және басқа да объективт≥ сипаттамалардың нег≥з≥нде мүшел≥кке ие этникалық қауымдастықтың формасы рет≥нде нег≥зделген доктрина және са€си тәж≥рибе деп анықталады.

УҰлтФ, УұлттықФ, УұлтшылдықФ түс≥н≥ктер≥ б≥ртекс≥з түс≥нд≥р≥лу≥не ие және ек≥ аспект≥де пайдаланылады - этникалық (этномәдениетт≥к) және мемлекетт≥к (са€си). Ётникалық және мемлекетт≥к қауымдастықтардың объективт≥ айырмашылығы осыдан. ќларды б≥р-б≥р≥не қарсы қою әрекеттер≥ мен б≥реу≥н дұрыс деп мойындау, әс≥ресе көпұлтты мәдени, тарихи ортада қажет емес этноұлттық бедерс≥зд≥кке м≥ндетт≥ түрде алып келед≥.

ё.¬. јрутюн€н, Ћ.ћ. ƒробижевалар тарапынан этносоциологи€ның ғылым рет≥нде қалыптасуына талдау жасалынды. ѕ≥к≥рталастардың арқасында этносоциологи€ның нег≥зг≥ категори€ларының табиғатын әрқалай түс≥нуш≥, зерттеуд≥ң ек≥ нег≥зг≥ бағыты қалыптасты: примордиализм және конструктивизм. јлайда бұл ек≥ бағыттан басқа б≥рқатар авторлар (ё.¬. јрутюн€н, Ћ.ћ. ƒробижева) үш≥нш≥ бағыт - инструментализмд≥ көрсетед≥.

Ётникалылық феномен≥ этнос және ұлт категори€ларының мазмұнын анықтайды. ѕримордиалистер этносты, адамдардың өз халқына деген санасыз, аффективт≥ түрде байланып қалуы бар, тек тарихи-биологи€лық феномен деп анықтайды. Ұлт болса Удамыған таптық қоғам үш≥н тән этностың түр≥Ф деп анықталады.  өб≥не ғылыми дәстүрде УэтносФ және УұлтФ категори€ларының айырмашылығы тек лингвистикалық сипатта ғана болады.

—онымен, примордиализм этникалылықтық қандай да б≥р объективт≥ шындық рет≥нде және не тарихи дамумен, не биологи€лық эволюци€мен байланыстырылған индивидт≥ң субъективт≥ктен жоғары тұратын сипаттамасы рет≥нде қарастырылады.

ѕримордиализмн≥ң мәдени нұсқасы ең алдымен этникалылықты топ мүшелер≥н≥ң ти≥ст≥л≥г≥н≥ң объективт≥ сипаттамалары бар ортақтық рет≥нде қарастырады: аумақ, т≥л, экономика, нәс≥лд≥к тип, д≥н, дүниетаным және т≥пт≥ психикалық құрылысы. Ѕ≥рқатар ғалымдар этникалық ортақтық әлеуметт≥к архетип рет≥нде алғашқы мәнге ие және оны социологи€да, са€сатта елемеу адасқандық болып табылады дейд≥ (Ќ.√лейзер, ƒ.ћойнихан, –есейл≥к авторлардың көпш≥л≥г≥). Ётникалылық - ол адамның сабақтас ти≥ст≥л≥г≥не ие болу қажетт≥л≥г≥не нег≥зделет≥н топтық бей≥лд≥л≥кт≥ әлеуметт≥к формасы мен экзистенционалды мағынасы (∆.ƒе ¬ос, Ћ.–омануччи-–ос). УЁтникалық тамырларФ нег≥з≥нде қаз≥рг≥ заманғы ұлттардың тұтас шеж≥рес≥ жасалады (Ё.—мит). “оптық этникалық категори€ға бөлу үш≥н тарихи-лингвистикалық ж≥ктел≥мдер (Ё.—епир, ƒж.√ринберг), тарихи-археологи€лық және физикалық-антропологи€лық қайта қалпына келт≥рулер кең≥нен қолданылады. ќлар этникалық топтардың қаз≥рг≥ заманғы номенклатурасы мен тарихи-кең≥ст≥кт≥к картографи€лауға сүйенед≥ (—.ј.јртюнов, ¬.ѕ.јлексеев).

Ѕұл дәстүр шеңбер≥ндег≥ соңғы тұрғылар, кез келген топтық әлеуметт≥к ұқсатудың формалары си€қты этникалылықтың субъективт≥ формаларын мойындайды, б≥рақ ол тек өткен кезеңге бағытталған және мәдени-т≥лд≥к сипаттамалары арқылы қаз≥рг≥ кездег≥ күй≥нде бек≥т≥лген. ѕримордиализм шеңбер≥нде этникалылықтың мәдени-т≥лд≥к немесе психо-мәдени түр≥нде талдануы да этникалық ұқсатуды УћенФ-н≥ң ажырамас психологи€лық бөл≥г≥ деп қарастырады, ал оның өзгеру≥ табиғи емес және адамға зорлап бер≥лген си€қты қарастырылады. Ётникалылыққа мұндай көзқарастар этномәдени айырмашылықтарға ерекше мән бер≥лет≥н мемлекет оны ресми т≥ркейт≥н және этникалық нег≥зде мемлекететт≥л≥к құруға дей≥н баратын қоғамдарда кең≥нен таралған. Ѕұл тұрғы шеңбер≥нде сонымен қатар социологи€лық талдау әд≥с≥ нег≥з≥нде ресей этнографи€сында нег≥зг≥ еңбектер жазылды (ё.¬.јртун€н, ћ.Ќ.√лубогло, Ћ.ћƒробижева). ќлардың шетелд≥к ғылымда да беделд≥ жақтастары бар (”. оннер, ƒ.ћиллер, –.—тавенхаген).

Ётносоциологи€да примордиалист≥к бағыт Ёрнест √еллнерд≥ң УҰлттар және ұлтшылдықФ деген к≥табы жарыққа шыққанға дей≥н үстем болды.  онструктивизмн≥ң кең таралуы √еллнерд≥ң атымен байланыстырылуда. Ё.√еллнерұлт пен ұлтшылдықтың б≥регей тұжырымдамасын жасадым деп мәл≥мдеп, этникалылыққа өз көзқарастарын ұлтшылдық са€сатын түс≥нд≥румен байланыстырады. Ұлттар иде€сын √еллнер өз≥ ұсынған ек≥ ережес≥нде ≥ске асырады. ќларға сәйкес ек≥ адамның б≥р ұлтқа жатуы, иде€лар, шартты белг≥лер, байланыстар, жүр≥с-тұрыс пен т≥лдесу амалының жүйес≥ рет≥нде түс≥н≥лет≥н б≥р мәдениет б≥р≥кт≥рет≥н болса, сонымен қатар олар б≥р≥н-б≥р≥ сол ұлтқа жатуын мойындаған жағдайда ғана ≥ске асады. Ё.√еллнерден басқа батыстық дәстүрде конструктивизм бағытында еңбек етуш≥лер рет≥нде Ѕ.јндерсен, Ё.’осбаум, саналады, ресейл≥к ғалымдар ≥ш≥нен ¬.ј.“ишковты айтуға болады.

 онструктивистер ұлттар мен мемелекет арасындағы тығыз байланысты қарастырды. Ұлт - индивидтерд≥ң б≥рлест≥г≥, оларды жоғарыда аталған ортақ мәдениет пен өзара қолдаумен қатар, ортақ азаматтық та б≥р≥кт≥ред≥. јзаматтық түс≥нд≥ру ұлттың этникалық түс≥нд≥рмес≥ оны этнот≥лд≥к және этномәдени категори€ рет≥нде түс≥нд≥рет≥н примордиалистерге қарағанда ұлтты са€си-құқықтық категори€ рет≥нде түс≥н≥ктемелейд≥. —онымен ұлт конструктивизм тарапынан көб≥несе са€си категори€ рет≥нде қарастырылады. Ѕ.јндерсонның анықтамасына сәйкес ұлт - бұл елестет≥лет≥н са€си, сонымен б≥рге қажетт≥ шектелген және тәуелс≥з рет≥ндег≥ елестет≥лет≥н қауымдастық. ќның басқа қауымдастықтардан ерекшел≥г≥ осында. Ұлт шектел≥нген си€қты елестет≥лед≥, өйткен≥ адамзат тарапынан өз≥не тең келет≥н елестеуш≥ ұлт жоқ. Ұлт тәуелс≥з рет≥нде елестет≥лед≥, өйткен≥ ұлттар ерк≥нд≥к жайында армандайды. Ѕұл ерк≥нд≥кт≥ң көлем≥ мен символы - тәуелс≥з мемлекет. Ұлт ортақтық рет≥нде елестейд≥, өйткен≥ УұлтФ түс≥н≥г≥н≥ң өз≥ терең Укөлденең қауымдастықФ жөн≥ндег≥ ойды қамтиды.

∆алпы айтқанда, конструктивизмн≥ң мән≥, оның жақтастырының көзқарастырына сәйкес, этнос өзге нәрсе емес, элитаның интеллектуалдық конструкт дегенге са€ды (суретш≥лер, жазушылар, ғалымдар мен са€саткерлер). Ѕұл конструкт этнос өк≥лдер≥не, қоғам мүшелер≥н≥ң санасына, былайша айтқанда Уэтникалық кәс≥пкерлерФ тарапынан әсер ету құралдарының көмег≥мен таратушы, жетк≥зуш≥ этникалылықтың нақ өз≥. Өз мақсаттарына жету үш≥н этникалылықты пайдаланатын адамдарды осылайша атайды.

»нструменталист≥к түс≥нд≥рмелерде этникалылық дегенде ең алдымен, бил≥к үш≥н күресте элита тарапынан бұқараны алдап-арбау және мүдделер≥не қол жетк≥зу үш≥н шығарылған идеологи€ түс≥нд≥р≥лед≥. ћұндай тұрғыдан қарау этносаралық қатынастарды са€саттану тұрғысынан зерттеуге, €ғни бил≥к социологи€сы мен са€си антропологи€ға тән. Ётникалық қауымның өм≥р сүру≥ социологи€лық функционализм тұрғысынан түс≥нд≥р≥лед≥. Ётникалық топтар өм≥р сүргенд≥ктен олар белг≥л≥ б≥р мақсаттарға қызмет еткенд≥ және нақтылы мүдделерге сәйкес келед≥.

»нструменталист≥к теори€лар арасынан ассимил€ци€лық тұжырымдамалардың б≥р тобын атап көрсетуге болады. ≈ң көп тарағаны Убалқыту қазаныФ теори€сы болып табылады. ќл теори€ға сәйкес јҚЎ-тың барлық этникалық аз топтары б≥рыңғай халыққа балқытылуы қажет. јл этникалық УтартылысФ пен мәдени жақындықтың арқасында пайда болатын белг≥л≥ б≥р мүдделер үш≥н са€си күрестег≥ топаралық б≥рлест≥ктер болса, олар жаңартылған ұлттық мемлекет жолындағы уақытша кедерг≥лер ғана. јлайда, 1970-ш≥ жылдардың ортасында-ақ Убалқыту қазаныныңФ идеологтары јҚЎ ≥ш≥ндег≥ ұлттық қозғалыс феномен≥мен кез≥кеннен кей≥н Ужаңа этникалылықтыФ түс≥нд≥ру үш≥н ассимил€ци€ теори€сының жарамсыз екенд≥г≥н мойындауға мәжбүр болды. ќсыдан кей≥н ассимил€ционизмн≥ң теоретиктер≥ этникалық топты мүдделермен б≥р≥гет≥н топ рет≥нде, ал этникалылықты топтық мүдделерге қол жетк≥зу құралы және топтың са€си күресте белг≥л≥ ресурсы рет≥нде анықтай бастады.

∆алпы, ј.ј.«наменский американдық ғалымдардың зерттеу≠лер≥мен танысу қоғамтанушыларға қолда бар тұжырымдамаларды өз зерттеулер≥мен толықтырып, тексеру үш≥н назарды шоғырландыруға жақсы мүмк≥нд≥к беред≥ деп санайды.

Ѕ≥рқатар жылдар көлем≥нде УэтникалылықФ социологи€ мен антропологи€ның маңызды түс≥н≥г≥ болып келд≥, б≥рақ сонда да ол басқа түс≥н≥ктермен қатар оның мән≥, қоданылуы мен арақатынасы әз≥рге түс≥н≥кс≥з болып көр≥нед≥ деген этникалылық феномен≥не қатысты айтылған п≥к≥р антрополог ћ.Ѕэнкске тиес≥л≥. Ѕұл проблеманы қозғаған кез келген зерттеуш≥ этникалылыққа өз түс≥нд≥рмес≥н беруге тырысады.

Ётникалылықты түс≥нудег≥ барлық тұрғылар м≥ндетт≥ түрде өзара б≥р≥н-б≥р≥ жоққа шығарушы болып табылмайды. Ётникалылықтың ең маңызды аспект≥лер≥н контекст≥ге сез≥мталдығы бар конструктивист≥к нег≥зде б≥р≥кт≥руд≥ң келешег≥ орасан зор. Ётникалылықты түрл≥ деңгейлердег≥ әлеуметт≥к диспозици€ мен жағдайға тәуелд≥л≥к жүйес≥нде және контекст≥л≥к көкжиег≥нде қарастыруға болады. ќлар: әлемд≥к жүйелерд≥ң трансұлттық деңгей≥нде (”.’аннерц, ».¬аллерштайн), У≥шк≥ отарлаушылықФ мемлекет-ұлттары шеңбер≥нде (ћ.’еттер) немесе Уқұрылымдық зорлауФ (».√олтунг), мәдени шекаралар теори€сы контекс≥нде, топаралық деңгейде (‘.Ѕарт) және психологи€лық теори€ шеңбер≥ндег≥ топ≥ш≥л≥к деңгейде көр≥нед≥.

Ётникалылыққа тұрғыны Удәстүрл≥ мәдени типтерденФ тыс жасау өн≥мд≥ болып табылады. Ѕұл тұрғы адамды этникалылықта емес (этнофора), этникалылықтағы адам деп қарастыруға мүмк≥нд≥к беред≥, ол УшынайылықтыФ көб≥рек сез≥мталдықпен және бара-бар қабылдауға және этникалылыққа қоғамдық басқару мағынасында көб≥рек конструктивт≥ ықпал етуге түбегейл≥ жақындата түсед≥.

«.¬. —инкевич этникалылық феномен≥не қатысты қолда бар тұрғыларға талдау жасап, этникалылыққа мынадай анықтама беред≥: Уэтникалылықты б≥з қарқындылығы жағынан әр түрл≥ болса да ерекше тұрақты шаманы, әуел бастан биоегенетикалық және биоәлеуметт≥к б≥рыңғайлық нег≥з≥нде қалыптасушы және этноәлеуметт≥к кең≥ст≥кте топ аралық әрекеттесу барысында Уб≥зд≥Ф Уб≥зде емесФ деген салыстырма түр≥нде көр≥нуш≥ топтық ұқсастық пен ынтымақтастық жайында қайғыру деп түс≥нем≥зФ.

Ѕұл автордың ойынша этникалылық бес маңызды қызмет атқарады, оның үшеу≥ өз≥н≥ң мазмұны бойынша шектел≥нген, қалған екеу≥ тұрақты емес және жағдайға байланысты сипаты бар. «.¬. —инкевич этникалылықтың органикалық қызметтер≥не мыналарды жатқызады: реттеуш≥ (этникалық тұлғааралық және топтық қатынастарды дәстүрлер, әдет-ғұрыптар, құндылықтар нег≥з≥нде реттейд≥); ақпараттық (этникалық ақпаратты мәдени құндылықтар мен иде€лар тұрғысынан ретке келт≥ред≥, жүйелейд≥, УтазартыладыФ); психологи€лық немесе қорғау (этникалылықтың кертартпалығы адамның тұрақтылыққа және айқындылыққа деген қажетт≥л≥г≥н қанағаттандыруға жол ашады. Ётникалылықтың жағдайлық қызметтер≥ - жұмылдырушылық және дәлдемел≥к. Ѕ≥р≥нш≥с≥н≥ң арқасында этникалық белг≥л≥ б≥р жағдайларда са€си, экономикалық және өзге де мақсаттарға қол жетк≥зу үш≥н ти≥мд≥ құрал болады. ƒәлелдемел≥к қызмет жұмылдыру сатысында топтық және жеке даралық-тұлғалық деңгейде жүр≥с-тұрыс пен сана-сез≥мн≥ң қандай да б≥р бағытын дәлелдеп отыруға мүмк≥нд≥к беред≥.

ћұндай УэтникалылықФ си€қты күрдел≥ феноменд≥ анықтау мен ғылыми түс≥нд≥руд≥ң жоқ дегенде үш нег≥зг≥ аспект≥с≥н бөл≥п қарастыруға болады: интеракци€лық, онда этникалылық топаралық әрекеттесу түр≥ рет≥нде талданады; атрибуттық, онда этникалылық ең алдымен этникалық б≥рдейл≥к рет≥нде қарастырылады.

Қаз≥рг≥ ғылымда этникалық ұқсатушылық синонимдер≥ рет≥нде этникалық өз≥нд≥к сана-сез≥м, ұлттық сана-сез≥м, ұлттық сәйкестенд≥ру, т.б. категори€лар қолданылуда.  еңест≥к ғылымда Уөз≥нд≥к сана-сез≥мФ түс≥н≥г≥н қолдану қабылданған ед≥, ал батыстық және американдық дәстүрлерде бұл құбылыс көб≥несе Уэтникалық б≥рдейл≥кФ деп аталып келд≥.

—.’антингтон атап көрсеткендей, қаз≥рг≥ кезде әлемде мәдени б≥рдейл≥ктер (этникалық, ұлттық, д≥ни, өркениетт≥к) үлкен маңызға ие. —онымен қатар этникалық б≥рдейл≥ктер көптеген адамдар үш≥н, әс≥ресе қоғамдық дағдарыс кез≥нде ең тұрақты және маңызды болып табылады. ∆еке адам үш≥н өз≥н≥ң тобы өз≥нен артық және үлкен болып көр≥нед≥. Өз этносын осылайша табиғи түрде қабылдауы адамның оған таңдамайтынымен байланысты. Ётникалық б≥рдейл≥к миллиондаған адамдар үш≥н ешқандай күмәнс≥з табиғи шындық си€қты, бұл арқылы олар өздер≥н жете түс≥нед≥ және соның арқасында өз≥не-өз≥ Ућен к≥мм≥н және мен к≥ммен б≥ргем≥н?Ф деген сұраққа жауап алады. Ётникалық б≥рдейл≥к тұлғаның әлеуметтенд≥ру≥ барысында өзд≥г≥нен қалыптасады және сонымен қатарласа белг≥л≥ б≥р этникалық қауымдастыққа жатқызылуын жете түс≥ну адамның әлеуметт≥к табиғатының көр≥ну≥н≥ң б≥р≥не айналады.

Ѕ≥рқатар авторлар тарапынан этникалық б≥рдейл≥к көп деңгейл≥ құрылым рет≥нде қарастырылады. Ѕ≥р≥нш≥ деңгейд≥ ¬.ј.јчкасов, былай дейд≥ - бұл Уб≥з-оларФ деген оппозици€ үш≥н нег≥з болатын ж≥ктел≥м және б≥рдейл≥к. ≈к≥нш≥ деңгейд≥ Убейнелерд≥ қалыптастыруФ құрайды, €ғни этникалық қауымдарға белг≥л≥ б≥р мәдени, мәртебел≥к және сол тәр≥зд≥ сипаттамаларды жатқызу. Үш≥нш≥ деңгей этникалық идеологи€, бұл жерде Уөз тобының басқа этникалық топтарға қатысты өткен≥не, қаз≥рг≥ кез≥не және келешег≥не байланысты Уазды-көпт≥ болса даФ қисынды көзқарас керек.

¬.ё. ’отинец этникалық өз≥н-өз≥ сәйкестенд≥ру және этникалық өз≥нд≥к сана-сез≥м б≥р тәрт≥птег≥, б≥рақ ұқсас емес түс≥н≥ктер дейд≥. Ётникалық өз≥н-өз≥ сәйкестенд≥ру қауымдастықтың тарихи-мәдени даму барысында құрылатын этногенезд≥ң белг≥л≥ б≥р өлшемдер≥: нәс≥лд≥к-биологи€лық (шығу тег≥), климаттық-географи€лық (өз халқының тарихы, мәдениетт≥ң және д≥нн≥ң т.б. этникалық символдары) бойынша қайсы б≥р этникалық қауымға жатқызылу сез≥м≥ болып табылады.

Ётникалық сана-сез≥м өзект≥ ұқсатудың этникалық және басқа формаларын қамтитын кең көлемд≥ идентификаци€ның нәтижес≥ болып табылады (аумақтық, мәдени, т≥лд≥к, д≥ни, әдет-ғұрыптық, нәс≥лд≥к, антропологи€лық, психологи€лық, т.б.). Ѕұл жерде адам өз қауымына қатыстылығын ғана сез≥п қоймай, сонымен қоса эникалық нақтылықтың объективт≥ өм≥р сүру құрамдас бөл≥ктер≥не субъективт≥ әлеуметт≥к психологи€лық байлағанын ұғынады, этникалық әлемде өз орнын анықтайды. Ётникалық өз≥н-өз≥ ұқсату жайлы этникалық субъект, этникалық сананың пайда болуының б≥р деңгей≥ рет≥ндег≥ ойдың қалыптасуының факторы болып табылады.

Ётникалылықты әр түрл≥ әд≥стемел≥к бағыт-бағдарлардың социологи€лық тұжырымдамаларында түс≥н≥ктемелеу алуан түрл≥ және көп жағдайда әлеуметт≥к шындықтың өз≥не байланысты болады.

Ётникалылықты түс≥н≥ктемелеуш≥ социологи€лық тұжырымдамалар арасынан Уобъективт≥ социологи€ғаФ (неомарксизм, ресурстық бәселест≥к теори€лары), сондай-ақ Усубъективт≥ социологи€ғаФ (символикалық интеракционизм, рационалды таңдау теори€лары) тоқталған жөн.

Ќеомарксизмн≥ң нег≥зг≥ методологи€лық ерекшел≥г≥ мынада, оның тұжырымдамалары нәс≥лд≥к және этникалық қатынастар экономикалық факторлармен қоса алғанда, сипаты мен динамикасы алдын ала анықталған дейд≥. —онымен қоса, этникалық және нәс≥лд≥к жанжалды терең, таптық жанжалдың көр≥ну формалары деп санайды. јталған бағыттағы ең маңызды зерттеулер ќ. окст≥ң, ћ.–айхтың, –.ћайлстың, ƒж —оломастың ес≥мдер≥мен байланысты.

 лассикалық және қаз≥рг≥ кездег≥ әлеуметт≥к теори€ларда нег≥зг≥ орындардың б≥р≥ тұлғааралық және топаралық қатынастар бәселест≥ктер түс≥н≥г≥не тиес≥л≥. Қаз≥рг≥ кезде табиғи, экономикалық, әлеуметт≥к, са€си ресурстар үш≥н бәсекелест≥к күресте ең күшт≥ фактор этникалылық болып отыр. Ётникалылық феномен≥не қатысты ресурстық бәсекелест≥к теори€сының төрт нег≥зг≥ жағдайы бөл≥н≥п қарастырылуда: этникалық жұмылдыру урбанизаци€мен күшейе түсуде; оның қарқындылығы экономика бағыттарының кеңею≥ есеб≥нен жоғарылауда, бұл жұмыс орындары үш≥н бәсекелест≥кт≥ күшейту ед≥; этникалық жұмылдырудың жоғарылауына шетк≥, алыс аудандардың дамуы мен этникалық топтардың орын тепкен жер≥нде табиғи ресурстардың ашылуы әсер етед≥ және соңғысы этникалық жұмылдыру мемлекетт≥к құрылым процестер≥мен қоса жүред≥. Ётникалылықтық бәсекелест≥ң ең басты себептер≥н≥ң б≥р≥ - миграци€лық жылжулар. Ётникалық қатынастарға ресурстық бәсекелес жайындағы ойларды қолдану Умангестерл≥к мектепт≥ңФ антропологтары ‘.ћаерд≥ң, ј. оэнн≥ң,  .ћитгелд≥ң жұмыстарында көр≥н≥с беред≥.

—имволикалық интеракционизмн≥ң теори€лық тұрғысы өткен ғасырдың 20 - 30-жылдары „икаго мектеб≥н≥ң өк≥лдер≥ тарапынан этнонәс≥лд≥к проблемаларды зерттеу үш≥н қолданылды (–.ѕарк, Ћ.¬ирт және басқалар). Ётникалылықты осы парадигма шеңбер≥ндег≥ қаз≥рг≥ заманғы зерттеулерге, этникалық қатынастарды индивидтерд≥ң өзара Уұжымдық анықтауФ процес≥ндег≥ әлеуметт≥к байланыс рет≥нде түс≥ну тән. —имволикалық интеракционизм этникалық топтардың қатынастарына тән жасырын дуализмд≥ көрсетед≥: ол ≥шк≥ ынтымақтасуды күшейте отырып, бағынышты топтар көп деңгейде өз≥н≥ң УқайталанбастығынФ дәлелдеуге тырысатын жағдайларын анық түрде қисынға келт≥р≥п бере алмады немесе ортақ мәртебемен ықпалды арттыру мақсатында басқа да қауымдастықтармен өзара ұқсастыққа жету≥ мүмк≥н. Ётносаралық қатынастардағы ұжымдық анықтау мен дуализм проблемасын талқылау, символикалық интеракционизм жақтаушыларын Уэтникалық парадоксФ деген атау алған құбылысты қарастыруға алып келед≥ (Ѕ.Ћал), оның мән≥ этникалық институттар топтық ұқсатуларды айқындаумен қатар этнотоптар үш≥н б≥р≥нш≥ кезекте үстем этникалық қауымдастыққа тиес≥л≥ экономикалық, са€си, әлеуметт≥к өм≥рге және ресурстарды бөл≥п беруге айтарлықтай толық күйде қатысуды қамтамасыз етет≥н стратеги€лық механизмдер қызмет≥н атқаруында.

 өр≥п отырғанымыздай, этникалылық б≥р-б≥р≥нен қандай да б≥р мәдени сипаттамаларымен ерекшеленет≥н топтар немесе қауымдастықтардың институттанған қатынастарын б≥лд≥ред≥. јлайда ең бастысы ол мәдени ерекшел≥ктерд≥ топтастыру формасы бола тұра, ең алдымен өз≥не объективт≥ және субъективт≥н≥ң б≥рл≥г≥н қамтитын, көб≥несе нақтылы топтық мақсаттарға қол жетк≥зу құралы рет≥нде көр≥нет≥н әлеуметт≥к феномен болып табылады. ћ≥не, осы мағынада этникалылық социологи€ үш≥н үлкен қызығушылық тудырады. —ондықтан этникалылық факторының қаз≥рг≥ қоғам өм≥р≥ндег≥ орнын, рөл≥ мен мағынасын зерттеу өм≥р тәж≥рибес≥ көрсет≥п отырғандай, теори€лық қана емес, тәж≥рибел≥к тұрғыдан да маңызды болып отыр.

Қаз≥рг≥ кездег≥ әлеуметт≥к ғылымдарда этностар динамикалық жүйелер, процестер рет≥нде қарастырылады. јлғашқы кезде этникалық процестерге адамдардың этникалық ти≥ст≥л≥г≥н≥ң ауысуына алып келет≥н этностардың өзгер≥с≥ жатқызылды. Ѕ≥рақ 60-шы жылдардың соңында-ақ бұл түс≥н≥к бойынша Уэтникалық процестерФ ұғымының а€сы тарылып барады дел≥нген ед≥ (Ћ.¬. ’омиг). “и≥с≥нше бұл процестерд≥ адамдардың этникалық ти≥ст≥л≥г≥н≥ң өзгеру≥н б≥лд≥рет≥н этнотрансформаци€лық және адамдардың этникалық ти≥ст≥л≥г≥ сол күй≥нде қалатын этностардың өзгеру≥н б≥лд≥рет≥н этноэволюци€лық деп бөлу жөн≥нде п≥к≥р айтылған ед≥ (ё.¬. Ѕромлей).

—онымен қатар, этникалық процестер мен этноәлеуметт≥к қауымдастықтардың өзгеру≥н айырып көрсету ұсынылды (ё.¬. Ѕромлей). јл, этникалық процестер өз кезег≥нде б≥р≥кт≥руш≥ және ажыратушы болып бөл≥нед≥.

Ётноб≥р≥кт≥руш≥ процестерге консолидаци€ (¬. .√ардаков, ≈.ќ.ƒолгих, “.ј.∆данко), ассимил€ци€ (¬.». озлов, ».—.√урвич), этносаралық миксаци€ жатады.  онсалидаци€ның өз≥н ≥шк≥ этникалық және этносаралық деп бөлу ұсынылды (ё.¬.Ѕромлей). Ётносаралық консалидаци€ деп т≥л≥ мен мәдениет≥ бойынша бұрын дербес, б≥рақ туыстас болған б≥рнеше халықтардың ортақ жаңа ≥р≥ этносқа б≥р≥гу түс≥нд≥р≥лед≥. ≤шк≥ этникалық консалидаци€ - бұл этностың барлық айырамашылықтарды жұмсарту арқылы жұмылдырылуы. јссимил€ци€ деп дербес өм≥р сүрет≥н этностың немесе оның қандай да б≥р бөл≥г≥н≥ң басқа б≥реуге, әдетте ≥р≥ халықтың ортасында с≥ң≥п кету≥ түс≥нд≥р≥лед≥. Ётносаралық интеграци€ - б≥р-б≥р≥нен т≥л≥ және мәдениет≥ бойынша айтарлықтай ерекшеленет≥н этностардың өзара әрекеттесу≥ (әдетте мемлекет ≥ш≥нде), бұл нәрсе оларда б≥рқатар ортақ белг≥лерд≥ң және ортақ сана-сез≥м элементтер≥н≥ң, басқаша айтқанда метаэтникалық қауымдастықтың пайда болуына алып келед≥. Ётносаралық миксаци€ - туыстық бойынша байланыспаған халықтардың өзара әрекетке түсу≥, оның барысында жаңа этнос пайда болады.

Ётноажыратушы процестерде парциаци€, сепараци€ (ѕ.». ѕучков) және дисперсизаци€ (ё.¬. Ѕромлей) бөл≥н≥п шығады. Ётникалық парциаци€ кез≥нде бұрын б≥ртұтас болған этнос б≥рнеше азды-көпт≥ бөл≥ктерге бөл≥н≥п кетед≥ және ол бөл≥ктерд≥ң ешқайсысы өз≥н толығымен еск≥ этноспен теңест≥рмейд≥. Ётникалық сепараци€ға қандай да б≥р үлкен емес халықтан уақыт өте дербес этносқа айналатын б≥р бөл≥г≥н≥ң бөл≥ну (әдетте салыстырмалы түрде к≥шкентай бөл≥г≥) жағдайы ұғынылады. ≈гер этникалық парциаци€да бастапқы этнос шындығына келгенде өм≥р сүру≥н тоқтатса, этникалық сепараци€да ол сақталады. ѕарциаци€ сепараци€ға қарағанда этникалық дисперсизаци€да бұрынғы этностан жаңа этносқа айналатын бөл≥ктер≥ емес, тек этникалық топтар құратын бөл≥г≥ бөл≥н≥п шығады.

Қаз≥рг≥ уақытта этнос және этникалық процестер теори€ларының жасалынуы әр≥ қарай жалғасуда.

Ётносоциологи€ әлеуметт≥к және этникалық процестерд≥ зерттеп, олардың өзара байланысын аша отырып, аса үлкен проблемаларды қамтиды.

Ётносоциологи€ның қалыптасуының б≥р≥нш≥ кезең≥ - Уұлттардың дамуы мен жақындасуыФ процестер≥н зерттеу. Ѕұл кезеңде қаз≥рг≥ ұлттардың жаңарту процестер≥н ой елег≥нен өтк≥зу аса маңызды. ќның мән≥ этнож≥ктелуш≥ белг≥лерд≥ң мәдениет, тұрмыс және тұрмыс қалпынан көб≥несе ұлттық сана-сез≥м саласына ауысудан тұрады. јдамдар ұқсас өм≥р сүре бастайды, б≥рақ ұлтаралық (интернационалдық) мүдделер б≥рл≥г≥н сезбейд≥. Ѕұл құбылысты ё.¬.Ѕромлей этникалық парадокс деп атаған.

ё.¬. јртюн€н, Ћ.ћ. ƒробижева этносоциологи€ның қалыптасуын талдауды қорытындылай отырып, жақын болашақтағы ғылымның даму жолдарын немесе Ужаңа көкжиектер≥нФ анықтады. —оңғы он жыл көлем≥нде этносаралық қатынастарға қатысты көптеген зерттеулер өт≥к≥з≥лд≥. ќндағы жаңадан қосылған объект - зерттеуш≥лер дәстүрл≥ орыс этносы мен басым ұлттарға зерттеул≥шер диаспораларда болып жатқан процестерд≥ зерттеуд≥ қосты. ћазмұндық тұрғыдан алғанда топаралық қатынастардың са€си факторларына көң≥л бөлу жоғарылады. «ерттеуд≥ң теори€лық деңгей≥не шығудың жаңа жолына ұлтшылдық, ұлтшылдық пен демократи€ның арақатынасы, көп құрамды қоғамдардағы этноұлттық проблемаларды шешуд≥ң ти≥мд≥л≥г≥, адам құқығы мен халық құқығының басымдығы, еск≥ және жаңа қорқыныштар және басқалардың себеб≥н ≥здеу си€қты проблемалар ие болды. Ѕұл проблемаларды шешу арнайы зерттеулерд≥ талап етед≥, өйткен≥ олар социологи€ның, этнологи€ның, са€саттануның, психологи€ның пәнд≥к салаларының қиылысында пайда болады. Ѕұл пәндер этносаралық әрекеттесу саласында мүдделерд≥ң жақындасуын көрсетуде.

Қазақстанда ұлттар мен олардың өзара қатынастарының даму проблемаларын зерттеу өз≥н≥ң қалыптасқан ғылыми дәстүр≥не ие екен≥н айта кеткен жөн. ќның нег≥з≥ Ќ.ƒ. ∆анд≥лдин, ћ.—. ∆үн≥сов, ќ.»смағұлов, “.—әрсенбаев, ћ.ћ. —ужиков, √.≈. —апарғалиев және т.б. тарапынан қаланған. ќлардың еңбектер≥нде ұлтаралық қатынас проблемалары қозғалды, олардың даму тенденци€лары байқалды. Ќақтылы социологи€лық зерттеу материалдарында ұлтаралық қатынас мәдениет≥н≥ң қалыптасуындағы түрл≥ факторлардың өзара әрекеттесу≥ талданып, ұлтаралық қатынастарды реттеуде мемлекетт≥ң рөл≥ қарастырылды.

Қазақстандық ғалымдардың соңғы жылдардағы еңбектер≥ (–.Ѕ. Әбсаттаров, Ћ.ј. Ѕайдильдинов, Ќ.∆. Ѕайтенова, —. .  алмыков, Ә.Қалмырзаев, ј.ѕ.  оновалов, ¬.ƒ.  урганска€,  .≈.  өшербаев, √.¬. ћалинин,  .ћ. ћарданов, Ә.Ќ. Ќысанбаев, Ќ.¬. –оманова, —.“. —ейдуманов,  .Ћ. —ыроежкин, ћ.Ѕ. “атимов, —. . ”тешов, «. . Ўаукенова және басқалар) ұлттық са€сатты, ұлттық қатынастарды ғылыми басқарудың мән≥н ашады, этноса€сатқа теори€лық нег≥здеме жасайды, этносаралық интеграци€ны ұзақ мерз≥мд≥ және қарама-қайшы процесс рет≥нде қарастырады, т≥лд≥ң п≥к≥рталас проблемаларын, жанжалдардың потенциалды мүмк≥нд≥ктер≥н, қаз≥рг≥ қазақстандық қоғамдағы ұлтаралық қатынастар мен ұлтаралық қарым-қатынастардың өзгеру ерекшел≥г≥н талқылайды.





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-11-05; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 1611 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

Ћибо вы управл€ете вашим днем, либо день управл€ет вами. © ƒжим –он
==> читать все изречени€...

1333 - | 1142 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.047 с.