Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


Ћттық Ўоттарды құрудың нег≥зг≥ принциптер≥




Ұлттық шоттар жүйес≥ Ц ұлттық деңгейдег≥ макроэкономиканың ұлттың жайлыңқы статисткалық модел≥. Ёкономикалық операци€лар секторлар түр≥нде бер≥лген: қаржылық емес корпораци€лар, қаржылық корпораци€лар, мемлекетт≥к басқару ұйымдары, үй шаруашылығы, коммерци€лық емес ұйымдар, үй шаруашылығына қызмет көрсетуш≥лер, қалған әлем. јлты сектордың ≥ш≥ндег≥ бесеу≥ ≥шк≥ отандық экономиканы сипаттайды және олар Қазақстан –еспубликасының резидент≥ болып табылады. —оңғы алтынша сектор Ц Ђқалған әлемї сыртқы болып есептелед≥ және осы елд≥ң резидент еместер≥н≥ң және резиденттер≥н≥ң арасындағы операци€ларды бейнелейд≥.

Ұлттық Ўоттар өзара байланысты бухгалтерл≥к шотқа ұқсас баланс-кесте түр≥нде құрылады. Әрб≥р шот ек≥ жақты баланс- кесте түр≥нде бер≥лген экономикалық айналымның белг≥л≥ дәрежес≥н анықтайды. Ѕұл кестеде операци€лар ек≥ рет т≥ркелед≥: б≥р≥нш≥ рет ресурстарда, ек≥нш≥ рет пайдаланған кезде кестедег≥ 2-бөл≥мн≥ң операци€ нәтижелер≥ шот ресурстары мен оларды қолдану көрсетк≥штер≥н≥ң айырмасы арқылы анықталатын баланстаушы бап арқылы теңесед≥. Ѕаланстаушы баптан алынған мөлшер келес≥ шоттың ресурсты бөл≥г≥не аударылады. Ѕұлардың нәтижес≥нде шоттардың өзара байланысын және Ұлттық Ўот ∆үйес≥н түрленд≥ру қамтамасыз ет≥лед≥.

Ќег≥зг≥ әд≥снамалық түс≥н≥ктемелер Қазақстан –еспубликасындағы Ұлттық шоттар жүйес≥ ЂҰЎ∆-Ђ1993ж.ї халықаралық стандарты тұжырымдамаларына нег≥зделген. ќл елд≥ң экономикасын ұйымдастыру мен жұмыс ≥стеу≥н≥ң өз≥нд≥к ерекшел≥ктер≥н ескере отырып құрылған.

Қаз≥рг≥ кезде Қазақстан –еспубликасында 1990Ц2008 жылдардағы өнд≥р≥с, табыстардың құрылу, табыстарды бастапқы, қайталама бөлу және заттай табыстарды қайта бөлу, табыстарды пайдалану, капиталмен жасалатын операци€лар, тауарлар мен қызметтер шоттарын және қаржы шотын есептеу жүзеге асырылған.

“ауарлар мен қызметтерд≥ң шоты өз≥нд≥к жиынтық кесте болып табылады. ќл басқа да барлық шоттар си€қты ек≥ бөл≥ктен тұрады: Ђресурстарї бөл≥г≥нде тауарлар мен қызметтерд≥ң шығарылымы және импорты, өн≥мдерге және импортқа салынған салықтар, өн≥мдерге арналған субсиди€лар, ал Ђпайдалануї бөл≥г≥нде Ц тұтынуға (аралық және түпк≥л≥кт≥) арналған тауарлар мен қызметтерд≥ң пайдалану көлем≥, нег≥зг≥ және айналым капиталының қорланымы, экспорт көрсет≥лед≥.

Өнд≥р≥с шоты т≥келей өнд≥ру процес≥не қатысты операци€ларды қамтып көрсетед≥. Ѕұл шотта экономика дамуының жинақтап қорытылған аса маңызды көрсетк≥штер≥н Ц жалпы ≥шк≥ өн≥мд≥ есептеп шығарудың нег≥з≥н құрайтын қосылған құн анықталады.

Ўығарылым есепт≥ кезеңде экономикада өнд≥р≥лген тауарлар мен қызметтерд≥ң жиынтықты құнын көрсетед≥.

јралық тұтыну есепт≥ кезеңде өнд≥р≥с процес≥нде түрленет≥н немесе түгелдей тұтынылатын тауарлар мен қызметтер құнына тең. Ќег≥зг≥ капиталды тұтыну аралық тұтыну құрамына к≥рмейд≥.

јралық тұтыну құрамына қаржы делдалдығының (банктерд≥ң) жанама-өлшемд≥ қызмет≥н тұтыну жеке жайғасым болып енед≥.

∆алпы қосылған құн салалар деңгей≥нде тауарлар және қызметтер шығарылымы мен аралық тұтыну арасындағы айырмашылық рет≥нде есептеп шығарылады. Ђ∆алпыї термин≥ өнд≥р≥с процес≥нде тұтынылған нег≥зг≥ капиталдың құны көрсетк≥шке қосылатындығын көрсетед≥.

Өн≥мдерге салынған салықтарға мөлшер≥ өнд≥р≥лген өн≥мдер мен көрсет≥лген қызметтерд≥ң құнына т≥келей байланысты салықтар к≥ред≥.

Өн≥мдерге салынатын салықтарға қосылған құн салығы, акциздер, шетелдерден әкел≥нет≥н тауарлар мен қызметтерге салынатын салықтар және басқалары к≥ред≥.

—убсиди€лар Ц кәс≥порындарға олар тауарлар мен қызметтерд≥ң белг≥л≥ б≥р түрлер≥н өнд≥рген жағдайда мемлекетт≥к бюджеттен бер≥лет≥н ағымдағы өтеус≥з төлемдер.

∆алпы ≥шк≥ өн≥м өнд≥р≥с сатысында жалпы қосылған құнды салалар бойынша жиынтықтау жолымен алынады. ∆алпы ≥шк≥ өн≥м рынок бағасы бойынша есептеп шығарылады, €ғни өз≥не өн≥мдерге және импортқа салынған таза салықтарды қосады. Ђ“азаї термин≥ салықтың ти≥ст≥ субсиди€лардың шегер≥л≥п көрсет≥лгенд≥г≥н б≥лд≥ред≥. Ѕұл елд≥ң экономикалық қызмет≥н≥ң түпк≥л≥кт≥ нәтижес≥н сипаттайтын ұлттық шоттар жүйес≥н≥ң аса маңызды көрсетк≥штер≥н≥ң б≥р≥.

“абыстардың құралу шоты институционалдық б≥рл≥ктерд≥ң Ц тауарлар мен қызметтер өнд≥руге т≥келей қатысатын резиденттерд≥ң бастапқы табыстарын төлеуд≥ көрсетед≥.

»нституционалдық б≥рл≥к, егер елд≥ң аумағында оның экономикалық мүдделер орталығы болса, €ғни ол, әдетте б≥р жылға теңест≥р≥лет≥н ұзақ уақыт кезең≥ ≥ш≥нде экономикалық қызметт≥ң немесе операци€лардың қандай да б≥р түр≥мен айналысса немесе айналысуды ойласа, онда ол елд≥ң резидент≥ болып саналады.

Қызметкерлерд≥ң еңбег≥не ақы төлеу жұмыс беруш≥н≥ң қызметкерлерге олардың есепт≥ кезеңде орындаған жұмысына ақшалай және/немесе заттай нысанда төлеген барлық сыйақыларының сомасымен анықталады. Қызметкерлерд≥ң еңбег≥не ақы төлеу есептелген сома нег≥з≥нде есепке алынады және оған әлеуметт≥к сақтандыруға аударымдар, табысқа салынатын салықтар сомасы мен қызметкерлерд≥ң төлеуге жататын, т≥пт≥ олар шын мән≥с≥нде әк≥мш≥л≥к мүдделер немесе өзге де себептер бойынша ұсталып және қызметкерд≥ң атынан т≥келей әлеуметт≥к сақтандыру органдарына, салық қызметтер≥не және т.б. төленет≥н басқа да төлемдер к≥ред≥.

Өнд≥р≥ске салынатын басқа да салықтар өн≥мге салынатын салықтардан басқа, өнд≥руш≥ б≥рл≥ктерд≥ң өнд≥руге немесе өнд≥ру факторларын пайдалануына байланысты оларға салынатын барлық салықтардан тұрады. ћұндай салықтардың мөлшер≥ өнд≥р≥ст≥ң көлем≥ мен пайдалылығына т≥келей байланысты емес.

ќлар сол си€қты институционалдық б≥рл≥ктер алатын пайдаға немесе өзге де табыстарға салынатын кез келген салықтарды қоспайды. Өнд≥р≥ске салынатын басқа да салықтарға жататындар: табиғат ресурстарын пайдаланғаны үш≥н салықтар (экологи€лық салық), жер үш≥н төлем (жер салығы), патенттер үш≥н төлем, мемлекетт≥к баж және алымдар, кәс≥порындар мен ұйымдардан алынатын жылжымайтын мүл≥кке салынатын салық.

Ёкономиканың жалпы (таза) пайдасы қосылған құнның қызметкерлер еңбег≥не ақы төлеуге және өнд≥р≥ске салынатын салықтарды төлеуге байланысты шығыстарды шегергеннен кей≥н өнд≥руш≥лерде қалатын бөл≥г≥. Ђ∆алпыї немесе Ђтазаї термин≥ бұл жағдайда осы көрсетк≥ш өнд≥р≥с процес≥нде нег≥зг≥ капиталды тұтынуды қоса ма немесе қоспай ма соны көрсетед≥.

Үй шаруашылықтарының менш≥г≥нде тұрған кәс≥порындардың өнд≥р≥ст≥к қызмет≥н≥ң нәтижес≥нде құралатын пайда жалпы аралас табыс деп аталады, өйткен≥ ол кәс≥порынның менш≥к иес≥ орындаған жұмысқа ақы төлеуд≥ де, сол си€қты кәс≥пкерл≥ктен түскен пайданы да көрсетед≥.

Ќег≥зг≥ капиталды тұтыну нег≥зг≥ капитал құнының есепт≥ кезең ≥ш≥нде оның табиғи тозуы мен сапалық тозуының және кездейсоқ бүл≥ну≥н≥ң нәтижес≥нде азаюын көрсетед≥.

Ѕастапқы табыстарды бөлу шоты резиденттер арасындағы (институционалдық б≥рл≥ктер немесе секторлар) өнд≥р≥ст≥к қызмет пен менш≥ктен алынған бастапқы табысты бөлуд≥ сипаттайды.

ћенш≥ктен түскен табыстарға институционалдық б≥рл≥ктерд≥ң қаржы активтер≥н, жерд≥ және басқа қаржыға жатпайтын активтерд≥ (жер қойнауы және басқа табиғи активтер, патенттер, лицензи€лар және т.б.) пайдалануға беру≥не байланысты алатын немесе төленет≥н табыстары к≥ред≥.

Ѕастапқы табыстар сальдосы институционалдық б≥рл≥ктерд≥ң Ц резиденттерд≥ң менш≥ктен және өнд≥р≥ске қатысуының нәтижес≥нде құралатын табыстарды сипаттайды. ќлар б≥рл≥ктер-резиденттер алған және төлеген барлық бастапқы табыстардың арасындағы айырма рет≥нде анықталады. ∆алпы нег≥зде анықталған, €ғни нег≥зг≥ капиталды тұтынуды шегергенге дей≥нг≥ бастапқы табыстар сальдосы тұтастай экономика деңгей≥нде жалпы ұлттық табысқа тең. “аза нег≥зде анықталған, €ғни нег≥зг≥ капиталды тұтынуды шегергендег≥ бастапқы табыстар сальдосы таза ұлттық табысқа тең.

“абыстарды қайталама бөлу шоты ағымдағы трансферттерд≥ң түсу≥ және табысталуы нәтижес≥нде секторлардың бастапқы табыс сальдосының олардың қолдағы табысына айналуын көрсетед≥.

“рансферт б≥р институционалдық б≥рл≥кт≥ң ек≥нш≥ б≥рл≥кке орнына тауар, қызмет немесе актив түр≥ндег≥ өтем алмай-ақ, тауар, қызмет немесе актив (қаржылық немесе қаржыға жатпайтын) беру операци€сы.

“рансферт ағымдағы және күрдел≥ деп бөл≥нед≥. ќлар ақшалай және заттай нысанда жүрг≥з≥лу≥ мүмк≥н.

јғымдағы трансфертт≥ң мынадай нег≥зг≥ түрлер≥ бар: табысқа, байлыққа және т.б. салынатын ағымдағы салықтар, әлеуметт≥к сақтандыруға аударым, әлеуметт≥к жәрдемақылар, капиталдық сипаты жоқ ер≥кт≥ жарналар мен сыйлықтар, айыппұлдар және т.б.

»нституционалдық б≥рл≥кт≥ң түпк≥л≥кт≥ тұтыну және жинақтау үш≥н қолда бар табысы қолдағы табыс болып саналады. ќл бастапқы табыстан минус ағымдағы трансферт рет≥нде бер≥лген табыс, плюс алынған ағымдағы трансфертт≥ң сальдосына тең. Ѕарлық институционалдық б≥рл≥к-резиденттерд≥ң қолдағы табыстарының сомасы жалпы ұлттық қолдағы табысқа тең.

ѕайдалану сатысындағы жалпы ≥шк≥ өн≥м тауарлар мен қызметт≥ түпк≥л≥кт≥ пайдалану, жалпы қорлану және таза (импортты шегергендег≥) экспорт сомасы рет≥нде есептеп шығарылады.

Қолдағы табысты пайдалану шоты үй шаруашылықтарына қызмет көрсетет≥н үй шаруашылықтары, мемлекетт≥к мекемелер және коммерци€лық емес ұйымдар (ҮЎҚ ≈Ұ) өздер≥н≥ң қолда бар табысын түпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалған шығыстар мен жинақтау арасына қалай бөлет≥нд≥г≥н көрсетед≥.

“үпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстар үй шаруашылықтарының түпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстарынан, мемлекетт≥к мекемелерд≥ң дербес тауарлар мен қызметтерге және ұжымдық қызметтерге түпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстарынан, сондай-ақ үй шаруашылықтарына қызмет көрсетет≥н коммерци€лық емес ұйымдардың түпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстарынан құралады.

Ѕұндай топтастыру түпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстарды к≥мн≥ң қаржыландыратынын көрсетед≥.

Үй шаруашылықтарының түпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстарына үй шаруашылықтарының барлық сауда кәс≥порындарынан, қала базарларынан және ұйымдаспаған (көшедег≥) сауда арқылы, тұрмыстық қызмет көрсету кәс≥порындарынан, көл≥к, байланыс кәс≥порындарынан, қонақ үй, ақылы мәдениет, денсаулық сақтау, б≥л≥м беру мекемелер≥нен тұтыну тауарлары мен қызметтерд≥ сатып алуға, сондай-ақ өз≥ үш≥н өнд≥р≥лген (жекеше қосалқы шаруашылығының ауыл шаруашылық өн≥мдер≥, жеке менш≥к үй≥нде тұруы бойынша шартты есептелген қызметтер) және еңбекақы рет≥нде заттай нысанда алынған тауарлар мен қызметтерд≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстар жатады.

ћемлекетт≥к мекемелерд≥ң дербес тауарлар мен қызметтерге түпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстары мемлекетт≥к мекемелерд≥ң жеке тұтынуға арналған тұтыну тауарлары мен қызметтерге жұмсалатын шығыстарынан тұрады. ћұндай шығыстар мемлекетт≥к бюджет пен бюджеттен тыс қорлар есеб≥нен қаржыландырылады.

ћемлекетт≥к мекемелерд≥ң ұжымдық қажетт≥л≥ктерд≥ қанағаттандыратын түпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстарына жекелеген үй шаруашылықтарының емес, тұтастай қоғамның немесе халықтың жекелеген топтарының қажетт≥л≥ктер≥н қанағаттандыратын, мемлекетт≥к бюджет есеб≥нен қызмет көрсетет≥н кәс≥порындар мен ұйымдар қызмет≥ к≥ред≥. Ѕұл көрсетк≥шке қорғанысқа, жалпы мемлекетт≥к басқаруға, сондай-ақ рыноктық емес ғылымға, коммуналдық шаруашылыққа, ауыл шаруашылығына қызмет көрсетет≥н ұйымдар қызмет≥не жұмсалатын шығыстар қосылады.

Үй шаруашылықтарына қызмет көрсетет≥н коммерци€лық емес ұйымдардың түпк≥л≥кт≥ тұтынуға жұмсалатын шығыстары Ц қоғамдық ұйымдардың үй шаруашылықтарына тег≥н ұсынылатын тұтыну тауарлары мен қызметтерге жұмсалатын шығыстары. Ѕұған тағы да б≥л≥м беру, денсаулық сақтау, мәдениет саласындағы кәс≥порындар мен ұйымдардың өз қызметкерлер≥не тег≥н көрсетет≥н қызметтер≥ қосылады.

 апиталмен жасалатын операци€лар шотының нег≥зг≥ рөл≥ - операци€ барысында институционалдық б≥рл≥ктер-резиденттер сатып алатын немесе өтк≥зет≥н қаржылық емес активтерд≥ң құнын, сондай-ақ жинақтау және күрдел≥ трансферттерге байланысты капиталдың таза құнының өзгеру≥н көрсету.

Ќег≥зг≥ капиталдың жалпы қорланымы резидентт≥к б≥рл≥ктерд≥ң нег≥зг≥ капитал объект≥лер≥не оларды өнд≥р≥сте пайдалану жолымен болашақта жаңа табыс құру үш≥н қаражат жұмсауы болып табылады.

ћатериалдық айналым құрал-жабдықтары қорының өзгеру≥не өнд≥р≥ст≥к қордың, а€қталмаған құрылыстың, алып-сату үш≥н дайын өн≥мдер мен тауарлардың өзгеру≥ к≥ред≥.

Ѕер≥лген кезең ≥ш≥ндег≥ қор құнының өзгеру≥ баға ықпалын жою үш≥н қаралып отырған кезеңдег≥ орташа рынокт≥к бағаларда бағаланған кезеңн≥ң басы мен а€ғындағы босалқы қорлар құнының арасындағы айырмашылық рет≥нде есептеп шығарылады.

Қаржы шоты Ц бұл институционалдық б≥рл≥ктер мен басқа елдер арасында жасалатын қаржы активтер≥ мен пассивтер≥н≥ң операци€лары т≥ркелет≥н шот. Ўоттың сол жағында қаржы активтер≥н сатып алу минус шығуы, ал оң жағында Ц м≥ндеттемелерд≥ қабылдау минус өтеу көрсет≥лед≥.

ћонетарлық алтын Ц ақша-кредитт≥ реттеу органдарына немесе басқа б≥рл≥ктерге жататын, оған бұл органдар нақты бақылауды жүзеге асырады және қаржы актив≥ немесе валюталық резервт≥ң бөл≥г≥ болып табылатын алтын.

—ƒ– (SDR) (јрнаулы өзара қарыз құқықтары) Ц ’¬Қ-да құралатын және оның мүшелер≥ арасында қолдағы резервт≥к активтерге қосымша таратылатын халықаралық резервт≥к активтер болып табылады. —ƒ–-мен операци€лар ақша-кредитт≥ реттеу органдарының және басқа елдерд≥ң қаржылық шоты бойынша жүрг≥з≥лед≥. —ƒ– әрб≥р иеленуш≥н≥ң басқа да резервт≥к активтерд≥, атап айтқанда, шетел валютасын алуға деген кеп≥лд≥кт≥ және сөзс≥з құқығы болып саналады.

Ѕағалы қағаздар санатына, олардан акци€лар алынып тасталатын, вексельдер, облигаци€лар, депозит сертификаттары, коммерци€лық қағаздар, қамтамасыз ет≥лмеген борыштық м≥ндеттемелер, айналыстағы туынды қаржы құралдары және соған ұқсас құралдар жатады, оларды сатып алу-сату әдетте қаржы рыноктарында жүзеге асырылады.

јкци€ларға және капиталға қатысудың басқа нысандарына корпораци€ның қалдық құнына қойылған талаптарды растайтын (барлық кредиторлардың талаптары қанағаттандырылғаннан кей≥н) барлық құралдар мен есепт≥к құжаттар жатады.

 апиталға қатысуды қамтамасыз етет≥н бағалы қағаздар корпораци€ны тарату кез≥нде алдын-ала белг≥ленген табыс немесе т≥ркелген сома алуға құқық бермейд≥. ћенш≥к құқығы, әдетте, акци€лармен, жарналармен, қатысу сертификатымен немесе соған ұқсас құжаттармен расталған. Ѕұл санатқа артықшылықты акци€лар к≥ред≥, олар да сол си€қты корпораци€лық кәс≥порынды тарату кез≥нде қалдық құнды бөлуге қатысуды қамтамасыз етед≥.

—ақтандырудың техникалық резервтер≥ өм≥рд≥ сақтандыру жөн≥ндег≥ резервтердег≥ және зейнетақы қорларындағы үй шаруашылықтары қаражатының таза құнына, сыйлықақының алдын ала жарнасына және реттелмеген наразылықтарды жабуға арналған резервтерге бөл≥нед≥. Ѕ≥р≥нш≥ санатқа сақтандырылған тәуекелдерд≥ жабуға арналған резервтер, пайдаға қатысуымен сақтандыру бойынша резервтер және зейнетақы қорларының резервтер≥ к≥ред≥. ≈к≥нш≥ санатқа сыйлықақының алдын ала жарнасы және сақтандыру кәс≥порындарының өтемд≥ жабуға арналған резервтер≥ (автокөл≥к құралдарын сақтандыруды, медициналық сақтандыруды, өм≥рд≥ белг≥л≥ б≥р мерз≥мге сақтандыруды, жазатайым оқиғалардан/жарақаттан сақтандыруды, табыс деңгей≥н сақтандыруды және басқа да сақтандыру түрлер≥н қоса, өм≥рд≥ сақтандырудан басқа) жатады.

 оммерци€лық кредиттер мен аванстар санатына: корпораци€ларға, мемлекетт≥к басқару органдарына, коммерци€лық емес ұйымдарға, үй шаруашылықтарына және басқа елдерге т≥келей табыс ет≥лет≥н тауарлар мен көрсет≥лет≥н қызметтерге арналған коммерци€лық кредит; а€қталмаған өнд≥р≥с сатысында тұрған (егер олар материалдық айналым құрал-жабдықтарының қоры бабы бойынша осылайша сыныпталатын болса) немесе алдағы уақытта к≥р≥сет≥н жұмыстарға арналған аванстар жатады.

 үрдел≥ трансферттер активтерге (қолма-қол ақша және материалдық айналым қаражатынан басқа) менш≥к құқығын немесе оларды б≥р институционалдық б≥рл≥ктен ек≥нш≥с≥не сатып алу үш≥н қаражатты өтеус≥з беру болып табылады.  үрдел≥ трансферттер әдетте операци€ға қатысушылардың активтерд≥ сатып алуымен немесе шығуымен байланысты б≥р жолғы жә не шамасы жағынан елеул≥ операци€лар болып табылады. ќлар капиталға салынатын салықтарды, инвестици€лық субсиди€ларды, өзге де күрдел≥ трансферттерд≥ қосады.

“аза кредит беру (+) немесе таза қарыз алу (-) қаржыға жатпайтын активтерд≥ таза сатып алуға жұмсалған шығыстармен салыстырғанда қаржыландыру көздер≥н≥ң асып түсу≥ немесе тапшылығы болып табылады. “ұтастай экономика деңгей≥нде таза кредит беру немесе таза қарыз алу елд≥ң Ђбасқа елдерд≥ңї иелену≥не берет≥н немесе Ђбасқа елдерд≥ңї елге берет≥н ресурстар санын көрсетед≥.

“аза экспорт экспорт пен импорт арасындағы айырма рет≥нде есептеп шығарылады және оған Қазақстанның шет елдермен, “ћƒ елдер≥н қоса, сауда айналымы к≥ред≥.

Ѕағалау принцип≥. ∆үйеде ағымдағы бағадағы бағалау нег≥з≥нен операци€ларда пайдаланылатын бағалар бойынша жүзеге асырылады.

∆≤Ө-н≥ өнд≥ру және пайдалану өн≥мд≥ өнд≥ру немесе пайдалану жататын кезеңде басым болған ағымдағы рынок бағаларында бағаланады.

Ђћатериалдық айналым құрал-жабдықтары қорының өзгеру≥ї мен Ђнег≥зг≥ капиталды тұтынуї көрсетк≥штер≥ қаралып отырған кезеңдег≥ орташа бағаларда есептелед≥.

–ынокт≥к емес тауарлар мен қызметтер рынокта өтк≥з≥лет≥н осындай тауарлар мен қызметтерд≥ң рынокт≥к бағасын пайдаланып, егер оны белг≥леу мүмк≥н болса, немесе рынокт≥к баға жоқ болған жағдайда өнд≥руге жұмсалған шығындар бойынша бағаланады (атап айтқанда, мемлекетт≥к мекемелер мен коммерци€лық емес ұйымдардың қызмет≥ де осылай бағаланады).

ЂЎығарылымї, Ђаралық тұтынуї, және Ђматериалдық айналым құралдарының өсу≥ї көрсетк≥штер≥ холдинг пайдасынсыз (залалынсыз) есептелед≥, ол өн≥мн≥ң қорда тұрған кезең≥нде оған бағаның өзгеру≥ нәтижес≥нде құралған өн≥м құнының шамасын көрсетед≥.

Ёкономиканың әртүрл≥ салаларында өнд≥р≥с құрылымы мен табыстың құралуына салықтар мен субсиди€лардың түрл≥ ставкаларының ықпалын жою үш≥н салалық көрсетк≥штер нег≥зг≥ бағалар бойынша бағалауда келт≥р≥лед≥.

Ќег≥зг≥ баға Ц өнд≥руш≥н≥ң тауар мен қызметт≥ң б≥рл≥г≥не алатын, өн≥мге және импортқа салынатын кез келген салықтар қосылмаған, б≥рақ өн≥мге және импортқа бер≥лет≥н субсиди€лар есептелген бағасы.

—алыстырма (өткен жылғы) бағаларға қайта бағалау ек≥ әд≥ст≥ пайдалану арқылы жүрг≥з≥лед≥:

есепт≥ кезеңдег≥ деректерд≥ ти≥ст≥ баға индекстер≥мен ағымдағы бағаларда дефл€торлау;

базист≥к жылдағы деректерд≥ нақты көлем индекстер≥мен немесе заттай индикаторлармен ағымдағы бағаларда экстрапол€ци€лау.

∆≤Ө-н≥ пайдалану көрсетк≥штер≥н салыстырма бағаларға қайта бағалау үш≥н ти≥ст≥ баға индекстер≥ (тұтыну бағаларының индекс≥, күрдел≥ қаржы жұмсалымы бағаларының индекс≥ және т.б.) және заттай индикаторлар қолданылады.

∆≤Ө индекс-дефл€торы Ц ағымдағы бағаларда есептелген ∆≤Ө-н≥ң, өткен кезеңн≥ң салыстырмалы бағаларында есептелген ∆≤Ө-н≥ң көлем≥не қатынасы. ∆≤Ө дефл€торының тауарлар мен қызметтер бағасының индекс≥нен айырмашылығы, ол баға өзгеру≥н≥ң нәтижес≥нде еңбекақының, пайданың (аралас табыстарды қоса) және нег≥зг≥ капиталды тұтынудың, сондай-ақ таза салықтардың атаулы жиынының өзгеру≥н сипаттайды.

Ұлттық шоттар жүйес≥н≥ң баланстаушы бап т≥з≥м≥:

 

Ўот аты Ўоттың баланстаушы бабы
1.Өнд≥р≥с шоты ∆алпы ≥шк≥ өн≥м рынок бағаларында
2.“абыстардың құрылу шоты ∆алпы пайда, жалпы аралас табыс
3. Ѕастапқы табыстарды бөлу шоты ∆алпы ұлттық табыс
4. “абыстарды қайталама бөлу шоты ∆алпы қолдағы табыс
5. Қолдағы табысты пайдалану шоты ∆алпы жинақтау
7.  апиталмен жасалатын операци€лар шоты “аза кредит беру(+), таза қарыз алу(-)

Ұлттық шоттар жүйес≥ндег≥ баланстаушы бап таза және жалпы көлем нег≥з≥нде анықталады. ≈гер нег≥зг≥ тұтыну капиталының мәл≥меттер≥ бар болса, онда баланстаушы бап жалпы көлем деп аталады. ≈гер осы мәл≥меттер жоқ болса, онда баланстаушы бап таза көлем деп аталады.

 





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-12-05; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 1204 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

—тудент может не знать в двух случа€х: не знал, или забыл. © Ќеизвестно
==> читать все изречени€...

1043 - | 675 -


© 2015-2023 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.051 с.