Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


Ќег≥зг≥ ұғымдар:Құс жұмыртқасының дамуы




Құстың жұмыртқа клеткасы сарыуызы кеп телолецитальды жұмыртқа. Ұрықтануы ≥шк≥ ұрықтану, жұмыртқа жолында немесе ‘аллопий түт≥г≥нде жүред≥. ∆ұмыртқа клеткасының өз≥ сарыуыз қабықшасымен қапталған жұмыртқаның сарыуызы деп аталатын жұмыртқаның бөл≥г≥. Ұрықтанған жұмыртқа жолында белок қабығымен кей≥н скорлупа асты жарғақпен және скорлупамен қапталады. Құстарда полисперми€ байқалады, сперматазоидтардың артық саны сарыуызды қортуға себепш≥ болатын мероциттерд≥ (кезеген €дроларды) құрайды.

Құстар жұмыртқасының белшектену≥ жартылай дискалық бөлшектену. ∆ұмыртқаның анимальдық полюс≥ндег≥ ұрықтық диск ғана бөлшектенед≥ (32-сурет).

 

 

Ѕ≥р≥нш≥ үш жылға радиальдық, кей≥н енд≥к және тангенциальдық бағытта етед≥. Ѕөлшектену б≥ркелк≥ жүрмейд≥. ƒисклық бөлшектену дискбластуланың түз≥лу≥не әкел≥п соғады, оның төбес≥ бластодиск, түб≥ бөлшектенбеген сарыуыз. Ѕластодиск клеткаларының және мероциттерд≥ң т≥рш≥л≥к әрекетт≥р≥н≥ң әсер≥нен ұрық диск≥с≥н≥ң астындағы сарыуыз сұйылады да, ұрық асты қуыс пайда болады. Құстың салған ұрықтанған жұмыртқасы жұмыртқа клеткасы емес, бластула немесе гаструла кезең≥ндег≥ кепклеткалық ұрық. Құстарда гаструлалану процес≥ дел€минаци€ тәс≥л≥мен жүред≥. ќған кей≥н иммиграци€ процес≥ қосылады. Құс жұмыртқасы басқанға дей≥н жұмыртқаның ұрықтық диск≥с≥нде орталық ақшыл зона мен оны қоршап тұратын күңг≥рт зонаны байқауға болады. Құстар ұрығының бластодиск≥с≥ үлкей≥п өсед≥, оның ортасында ұрық қалқаншасы пайда болады, бұл клеткалық ұрықтың денес≥н құрайды. √аструлаланудың б≥р≥нш≥ кезең≥нде клеткалардың сыртқы және ≥шк≥ қабаттары оқшауланады, осының салдарынан ұрық ек≥ қабатты болады. јқшыл зонадағы энтодерма ≥шек энтодерма, одан ≥шек түт≥г≥н≥ң эпителий≥ пайда болады.  үңг≥рт зонаның энтодермасы инкубаци€ процес≥ кез≥нде сарыуызды қаптайтын және сарыуыз қапшығының уақытша эпителий≥н құрайтын сарыуыздық,энтодерма болып есептелед≥. Құстарда энто-

дерма дел€минаци€ тәс≥л≥мен пайда болады. Ѕарлық күңг≥рт зонаның және ақшыл зонаның шетк≥ бөл≥ктер≥н≥ң клеткалық материалынан ұрықтан тыс құүрылымдар түз≥лед≥. »нкубаци€ның б≥р≥нш≥ сағаттарының бас кез≥нде жүрет≥н ұрық қалқаншасы аймағындағы клеткалардың белсенд≥ қозғалысының нәтижес≥не ұрық қалқаншасында алғашқы деп аталатын жолақ түз≥лед≥.  леткалар қозғалысының салдарынан алғашқы жолақ тез ұзарады. ќның алдыңғы үшында алғашқы немесе √ензен түй≥н≥ деп аталатын қалыңдау бөл≥м пайда болады.

ћатериалдардың қозғалысы алғашқы жолақ пен √ензен түй≥н≥ түз≥лгеннен кей≥н де тоқталмайды. ∆олақтың клеткалары ұрықтың ≥ш≥не ауысады, соның нәтижес≥нде алғашқы жылға деп аталатын ойынды түз≥лед≥. ќның алдыңғы бөл≥м≥нде √ензен түй≥н≥ аймағында алғашқы шұңқыр пайда болады (33-сурет).

јлғашқы жолақ үш жапырақшаға тарайтын ж≥ктелмеген клеткалық материалдан тұрады. јлғашкы жолақтан сыртқы, ≥шк≥ және ортаңғы жапырақшалар басталады.

√ензен түй≥н≥ пайда болғаннан кей≥н б≥рден жота органдарының комплекс≥ (б≥л≥кт≥к органдар) түз≥ле бастайды. √ензен түй≥н≥нен хорда бастамасы болып есептелет≥н хордалық ес≥нд≥ дамиды (34-сурет). јлғашқы жолақтың алдыңғы бөл≥ктер≥ңде орналасқан мезодермалық материал өс≥нд≥лерд≥ң участоктер≥ алға қарай ығысып хордалық өс≥нд≥н≥ң ек≥ жанына орналасып сомиттерд≥ түзед≥. јлғашқы жолақтын артқы бөл≥ктер≥нде жатқан мезодермалық материал алға қарай жылжып бүй≥р пластинкаларының құрамына к≥ред≥.

’орданың маңында орналасқан мезодермалық қанаттар сомиттерге, нефротомдар сабақшаларына және спланхнотомдарға ж≥ктелед≥.

√ензен түй≥н≥н≥ң алдында жатқан хорданың үст≥ндег≥ эктодермалық қабаттың бөл≥г≥нен нерв пластинкасы пайда болады (35-сурет), ал эктодермалық ұрықтық қалканшаның қалған бөл≥г≥ тер≥ эпителий≥н құрайды. Ќерв пластинкасы алдымен науашыққа, кей≥н нерв түт≥г≥не айналып эктодерманың астына өтед≥. Ќерв түт≥г≥н≥ң

қалыптасуымен б≥рге мезодерма ж≥ктеле бастайды. јрқа мезодермасы сомиттерге бөл≥нед≥ (36-сурет). Ѕүй≥р пластинкалары висцеральдық және париетальдық жапырақшаларға ыдырайды. ќсы ек≥ жапырақшаның арасындағы қуыс целомның бастамасы (36, 6-сурет). Ќерв түт≥г≥н≥ң қалыптасу және мезодерманың ж≥ктелу процестер≥мен қатар энтодермалық пластинка ұрықтың ≥ш≥не қарай ауысады. ’ордалылар тип≥н сипаттайтын жота органдар комплекс≥ (б≥л≥кт≥к органдардың) бастамаларының түз≥лу≥ б≥ршама өзгер≥сс≥з жүред≥. Құстарда сарыуыз қапшығы қалыптасады. ’ордалыларда сарыуыз қапшығы алғаш рет балықтарда пайда болады. —арыуызды қаптауға барлық ұрықтық қабаттар қатысады. —арыуыз қапшығының қабырғасы сарыуыздық энтодерма мен мезодерманың весцеральдық жапырақшасынан түз≥лед≥. Ёктодерма мен париетальдық мезодерма серозалық қабықшаның немесе хорионның құрамына к≥р≥п кетед≥. —арыуыз қапшығы мультифункци€лы уақытша орган: сарыуыздың қортылуы мен с≥ң≥у≥н қамтамасыз етед≥, сонымен б≥рге ұрықтың қан жасаушы органы және эмбрионның тыныс алу органы. Ұрықтың өз≥нде кей≥н қан жасаушы ор-гандар Ч бауыр, көк бауыр, сүйек майы пайда болады.


 

 

∆оғары сатыдағы омыртқалыларда сарыуыз қапшығынан басқа тағы да ұрықтық қабықшалар деп аталатын үш уақытша органдар пайда болады. ќлар Ч амнион, сероза және аллантоис. Ѕұлардың пайда болуы, дамудың құрғақшылықта жүру≥не байланысты. ќсы қабықшалар түз≥лген кезде ұрықтың денес≥ сарыуыздан бөл≥не бастайды. јмнионның болу-болмауына байланысты хордалыларды јnamnia және јmniota деп ек≥ топқа бөлед≥. јnamniaға балықтар мен амфибийлер, амниоттарға барлық рептилийлер, құстар мен сүтқорект≥лер жатады.

Ұрықты "ұрықтан тыс құрылымдардан" бөлет≥н ұрық денес≥н≥ң маңында ұрықтан тыс эктодерма мен ұрықтан тыс мезодерманың спланхнотомасының париетальдық жапырақшасынан тұратын тұлға қатпары түз≥лед≥ (37-сурет).

Ѕқл процесс қрықтың бас бөл≥м≥нен басталып, бүй≥р және ққйрық бөл≥м≥не қарай тарайды. “қлға қатпарымен б≥р мезг≥лде қрық маңында жоғары қарай өсет≥н мезодерманың париетальдық жапырақшасы мен эктодермадан тұратын тағы да б≥р қатпар пайда болады. ќсы ек≥нш≥ қатпарды амниоңдық катпар деп атайды. Ѕұл қатпар ұрықтың бар бел≥м≥нде пайда болып, тұлғаға қарай тарайды. Ѕ≥р жағының амниоттық қатпары, ұрықтың үст≥нде ек≥нш≥ жағының амниоттық қатпарымен қосылады. ќсы кезде "эктодерма эктодермамен, мезодерма мезодермамен б≥р≥гед≥ (38-сурет). ќсының нәтижес≥нде ұрықтың арқа бөл≥г≥ ек≥ (≥шк≥ және сыртқы) қабықшамен қапталады. ≤шк≥ қабықшаны амнион деп атайды, ал сыртқы қабықшаны серозалық қабықша немесе сероза дейд≥.

јмнион бастапқы кезде ұрық денес≥не жабысып тұрады, кей≥н оның қуысы белокт≥к сұйыққа толып көлем≥ артады.

јмниондық сұйық ұрықты механикалық зақымдаудардан, соққыдан, кеу≥п қалмаудан сақтайды. —ерозалық қабықша эволюци€ процес≥нде ек≥ маңызды функци€ға ие болған: тыныс алу және трофикалық.

јллантоис артқы ≥шект≥ң вентральдық қабырғасынан шұжық тәр≥зд≥ өс≥нд≥ рет≥нде пайда болады. јртқы ≥шект≥ң эпителий≥ мен оны сырт жағынан жауып тұратын висцеральдық мезодермадан тұрады. јллантоис өз≥н≥ң тамырларымен б≥рге тыныс алу мен трофикалық функци€ларға қатысады, б≥рақ та оның құстардағы нег≥зг≥ функци€сы ұрық қуығының рөл≥н атқару. јзоттық алмасу өн≥мдер≥н ұрық сыртқы ортаға шығармайды, аллантоиста жиналады. Ёмбриондық дамудың соңында амнион, сероза және аллантоис жойылып кеу≥п қалады, балапан жұмыртқадағы ауамен дем ала бастайды. “ұмсығымен скорлупаны тес≥п сыртқа шығады.

ƒәр≥с

“ақырыбы: —үтқорект≥лерд≥ң дамуы

∆оспар:

1. —үтқорект≥лерд≥ң ұрықтануы

2. Ѕөлшектену≥

3. √аструл€ци€

4. нейрул€ци€

Ќег≥зг≥ ұғымдар: —үтқорект≥ жануарлардың дамуы

 

∆ануарлардың судан құрлыққа шығуына байланысты оларды қоршаған орта жағдайы өзгер≥п, ұрықтарынын дамуы құстар мен рептилийдег≥ си€қты жұмыртқа ≥ш≥нде немесе сүтқорект≥лерд≥ң көпш≥л≥гшде арнаулы орган Ч жатырда өтет≥н болған. Ѕ≥р≥нш≥ жағдайда дамуға қажетт≥ қорект≥к заттарды жұмыртқадағы сарыуыз бен белоктан, ал ек≥нш≥ жағдайда ұрықтың қорег≥ ана организм≥нен алынады. —үтқорект≥лерд≥ң көпш≥л≥г≥н≥ң жұмыртқасы эволюци€ процес≥н≥ң нәтижес≥нде сарыуызын жойғандықтан ланцетникт≥ң жұмыртқа клеткасы си€қты өте к≥ш≥ болып келед≥. —онымен б≥рге толық бөлшектенуге көшкен, б≥рақ та сүтқорект≥лерд≥ң дамуы меробластық типпен жүред≥. Қаз≥рг≥ сүтқорект≥лерд≥ң ең жабайысы Ч ехидна мен үйрек тұмсық. Ѕұлар рептилийлерд≥ң көпш≥л≥г≥не тән көбею және даму тәс≥л≥н сақтаған. Ѕұл жануарлардың жұмыртқа клеткасы өте ≥р≥ болады (сарыуызының диаметр≥ 0,5 см-дей). ≈хидна денес≥н≥ң бауыр бет≥нде болатын қалтаға көб≥несе б≥р жүмыртқа салады. Үйрек тұмсықта қалта болмайды, ≥нге салған жұмыртқаларын басып жет≥лд≥ред≥. Ѕөлшектену≥ дискалык, гаструлануы рептилийлерд≥к≥ндей жүред≥.

 

 

∆ұмыртқадан шыққан балалары анасының тер≥ без≥н≥н сүтке ұқсас секрет≥мен қоректенед≥. Ѕарлық сүтқорект≥лер балаларын т≥р≥ туады. Құрсақтық даму кезең≥ түрл≥ сүтқорект≥лерде түрл≥ше және ұрықтың ана организм≥мен байланысының түр≥ де б≥рдей болмайды. Қалталылар кластармағының құрсақтық даму кезең≥ өте қысқа және ұрықтың жатыр к≥легей қабықшасымен байланысы жабайы келед≥. Қалталылардың кейб≥р түрлер≥н≥н (бандикут немесе қалталы борсық) төл қабының кабырғасы жатырдың к≥легей қабықшасының ойындысына к≥р≥п тұратын өс≥нд≥лер қүрайды. —ондықтан қалталылар балаларын шала туады. ћысалы, ересек үлкен кенгурудың еркектер≥н≥ң үлкенд≥г≥ адамның бойындай болғанмен, балаларынын үлкенд≥г≥ лоби€ дән≥нен болар-болмас қана үлкен.  ейб≥р қалталылар өздер≥н≥ң балаларын қалтасында жет≥лд≥ред≥, кейде кенгуру баласы, анасының қалтасында жүр≥п өз≥ көбей≥п балалы болады. Ѕұл жануарлардын жұмыртқасында сарыуыз көп болмайды.

 

2-ш≥ птаның соңы

 

2-ш≥ птаның соңы

3-ш≥ аптаның басы

 

 

∆үкт≥л≥кт≥ң 2 жартысы

 

ј-әртүрл≥ даму сатысындағы хорин бүрлер≥н≥ң құрылысы. Ѕ-бүрлер≥н≥ң көлденең кес≥нд≥с≥. I жүкт≥л≥кт≥ң б≥р≥нш≥ жартысы. II-ек≥нш≥ жартысы. 1-хорион қуысы; 2-хорионды пластинка; 3-хориольды платинканың дәнекер түр≥; 4-хориольды пластинкадағы дәнекер т≥н≥; 5-цитотрофопласт; 6-синцитиотрофобласт; 7-эндометридег≥ қан тамырлары; 8- қан лакуналары; 9-эндометрий; 10-цитотрофобастың үст≥ңг≥ қабаты, 11-бүрдүн дәнекер т≥нд≥ нег≥з≥; 12-бүрлердег≥ копил€рлар; 13-гофбауэр жасушалары

 

∆оғары сатыдағы сүтқорект≥лерд≥н жұмыртқасында сарыуыз к≥р≥нд≥лер≥ жоқ деуге болады және онда дамудың бастапқы кезең≥не жетк≥л≥кт≥ не органикалық, не бейорганикалық заттар болмайды. Ұрық өз≥н≥н дамуына қажетт≥ң бәр≥н ана организм≥нен алады. ѕлацетт≥лерд≥н жұмыртқа клеткалары өте к≥шкентай (диаметр≥ 100Ч200 мкм) але-цитальд≥ немесе изолецитальд≥ типке жатады. “олық бөлшектенед≥. Ѕластомерлерд≥ң үлкенд≥г≥ б≥рдей болмайды және олардың санының көбею≥нде геометри€лық прогресси€ байқалмайды, ≈к≥ бластомерл≥к кезеңнен кей≥н бластомерлер саны 3, 4, 5, 7, 9, 11 т. т. болып көбейед≥. —үтқорект≥лерд≥ң көпш≥л≥г≥нде бөлшектенуд≥ң нәтижес≥нде морула пайда болады.

Ѕөлшектенуд≥ң б≥р≥нш≥ бөл≥нулер≥нен бастап бластомерлерд≥ң ек≥ түр≥ байқалады; ұсақ ақшыл және ≥р≥ күңг≥рт бластомерлер.  үңг≥рт бластомерлерд≥ ақшыл бластомерлер қаптап өсед≥.

 

 

≤шк≥ күңг≥рт бластомерлерден эмбриобласт қалыптасады (39-сурет).

Ѕұнан ұрықтың денес≥, амнион мен сарыуыз қапшығы түз≥лед≥. Ѕет≥ндег≥ ақшыл бластомерлерд≥ трофобласт (қоректенд≥руш≥ бастама) деп атайды. Ѕұл клеткалар жатырдың к≥легей қабықшась≥мен т≥келей байлзнысып, ұрықтың қоректену≥н камтамасыз етед≥.

—үтқорект≥лерд≥ң моруласы б≥рнеше рет бөлшектенгеннен кей≥н бластоциск≥ге-бластодермалық немесе ұрықтық көп≥рш≥кке айналады. Ѕластоцистының қабырғасы клеткалардың б≥р қабатынан тұрады. Қуысы сұйыққа толады. Ѕластоцист кабырғасының б≥р участог≥не эмбриобластының клеткалары жабысып ұрықтық түй≥нд≥ құрайды (40-сурет).  ей≥н ол ұрық қалқаншасына айналады.

 

 

Ёмбриобласт жаңасатын трофобластының участог≥н –аубер қабаты деп атайды. √аструланудың б≥р≥нш≥ фазасы басталады: б≥р қабатты ұрық қалқаншасы дел€минаци€ арқылы ек≥ қабатты болады. Ұрық түй≥н≥ экто және эвдобластдан тұратын ұрық қалқаншасына айналады. Ұрық қалқаншасында алғашқы жолақ √ензен түй≥н≥ қалыптасады, €ғни ұрық денес≥ түз≥лед≥.  елешек эмбрионның клеткалары биохими€лық жағынан трофобластының клеткаларынан өзге болады. —онымен плаценталы сүтқорект≥лерд≥ң гаструлануының б≥р≥нш≥ және ек≥нш≥ кезең≥ құстард≥кше ұқсас жүред≥. √аструлаланудын соңында үш қабатты ұрық пайда болады және жота органдарының комплекс≥ қалыптасады. Ќег≥зг≥ эмбриондық бастамалардын (нерв түт≥г≥н≥ң пайда болуы, мезодерманың ж≥ктелу≥ мен сегменттерге бөл≥ну т. т.) оқшаулану процестер≥ нег≥з≥нде басқа омыртқалылардағыдай жүред≥.

√аструлалану кез≥нде ұрық жатыр қабырғасына бекид≥. Ѕұл өте күрдел≥ морфологи€лық және физиологи€лық процесс. Ұрық жатырдың к≥легей қабықшасына толықтай немесе трофобластының өс≥ңд≥лер≥мен енед≥. “рофобластының өс≥нд≥лер≥н алғашқы бүрлер деп атайды.  ей≥н ол дәнекер ұлпасы мен тамырлары бар ек≥нш≥ бүрлерге айналады. ’о-рион осылай пайда болады. —үткорект≥лерд≥ң жүмыртқа клеткасында сарыуыз болмағанмен қүстар мен рептилийлердег≥дей сүтқорект≥лерде де амниот, аллантоис пен сарыуыз қапшығы қалыптасады (41 -сурет). Ёмбрион ана организм≥нен ерекше орган Ч плацента арқылы байланысады. ѕлацента трофикалық, экскретт≥к және қорғау функци€ларын атқарады. —онымен б≥рге иммунобиологи€лық қорғау органы және эндокринд≥к орган болып таесептелед≥. Құрылысына қарай плацентаны б≥рнеше типке ажыратады:

эпителийхориондық, десмахориондық, эндогелий-хориондық және гемахориондық. Ёпителийхориондық плацента кейб≥р қалталыларға (бандикутке) шошқаларға, жылқыға, бегемотқа, түйеге, тапирге, кит тәр≥зд≥лерге және басқа сүтқорект≥лерге тән.

Ѕайланыстың бұл түр≥нде ұрық хорионы жатырдың к≥легей қабықшасының эпителий≥не жасасып қана тұрады. ’орион бүрлер≥ к≥легей қабықшасының ойықтарына ұлпаларын зақымдап к≥р≥п тұрады. —ондықтан қорект≥к заттар мен оттег≥ ұрықтың қанына ана қанынан т≥келей бармайды, жатырдың к≥легей қабықшасы бездер≥н≥ң секрет≥ Ч жатыр сүт≥нен барады. “уу кез≥нде бүрлер жатырды бүлд≥рмей өз ойықтарынан шығады. “ууы ауыртпалықсыз және қан кетус≥з орындалады.

ƒесмахариондық плацента немесе дәнекер ұлпалық хориондық плацента (грекше с≥еstоs Ч байланыс, дәнекер ұлпасы деген мағынада) күй≥ск≥лерге тән. Ұрық хорионының бүрлер≥ жатырдың қабырғасына ен≥п, оның к≥легей қабықшасының эпителий≥н зақымдайды, ұрық ұлпалары жатыр қабырғасынын дәнекер ұлпасымен қатынасқа түсед≥. —өйт≥п, ұрық хорионының бүрлер≥ жатыр қан арнасына жақын орналасады, б≥рақ та ұрық ана организм≥мен тығыз байланыспайды. “уудан кей≥н жатыр қабырғасында эпителий≥нен айырылған участоктер қалады. –егенераци€ тез жүр≥п қалпына келед≥.

Ёндотелийхориондық немесе вазахориондық плацента жыртқыштарға тән. ѕлацентаның бұл түр≥нде жатыр эпителий≥н≥ң к≥легейл≥ қабықшасы ғана емес, оның астындагы дәнекер ұлпасы да зақымдалады: хорион бүрлер≥н≥ң трофбластысы тамырлардың эндотелий≥мен т≥келей байланысады, хорион бүрлер≥н жатыр тамырларындағы қан ағысынан эндотелийл≥к клеткалардың жұқа қабаты бөл≥п тұрады. “уу кез≥нде жатырдың к≥легей кабықшасы ұлпаларының бөл≥г≥ ыдырап аздаған қан ағады, ал к≥легей қабықшаның зақымдалған жер≥ тез қалпына келед≥. √емахориондық (грекше һа≥та Ч кан) плацента кейб≥р насеком жеуш≥лерге, жарқанаттарға, кем≥руш≥лерге, маймылдарға және адамға тән. ѕлацентаның бұл тип≥нде хорион жатыр к≥легей қабықшасының эпителий≥ мен дәнекер ұлпасын ыдыратып қоймайды. —онымен б≥рге оның тамырында зақымдайды, трофобласт анабатытұрады.“уукез≥нде көп қан ағады, жатыр эпителий≥н≥ң к≥легей қабықшасы бөл≥н≥п түсед≥. –егенераци€ процес≥ ұзаққа созылады.

ƒәр≥с

“ақырыбы: јдам ұрығының дамуы

∆оспар

1.јдамның жұмыртқа клеткасы

2.Ѕөлшектену≥

3.∆атырдағы дамуы





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-11-23; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 2466 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

Ќаука Ч это организованные знани€, мудрость Ч это организованна€ жизнь. © »ммануил  ант
==> читать все изречени€...

526 - | 452 -


© 2015-2023 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.036 с.