Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


÷итоплазманың хими€лық құрамы, құрылысы және қызмет≥




÷итоплазма Ц плазматикалық мембранамен шектелген гиалоплазма және оргоноидтар. ќл гиалоплазма мен органоидтардан тұрады.’ими€лық құрамы: 1) Ѕейорганикалық қосылыстар: су 70-80%,минералды тұздар 1-1,5%2) ќрганикалық қосылыстар: белоктар 10-20%, көм≥рсулар 0,2-2,0%, майлар 1-5%, нуклеин қышқылдары 0,1-2,0%, ј“‘, тұздар, т.б. заттар 0,1-0,5%.

јтқаратын қызметтер≥не карай цитоплазманың әрб≥р бөл≥мдер≥ өздер≥н≥ң агрегатты күй≥н өзгерт≥п отырады. ћысалы, кейб≥р жағдайларда тубулин-белоктарының молекулалары цитоплазмада шашырап, ал белг≥л≥ б≥р мезг≥лде жинақталып, микротүт≥кшелер түзед≥. ћикротүт≥кшелерд≥ң өзд≥г≥нен жиналуыЧ қайтымды процесс. ≈гер де клетканың өм≥р сүру жағдайын өзгертсек (қысымды көбейтсек немесе клетка мембранасының өзгерг≥шт≥г≥н өзгертсек), онда микротүт≥кшелер тубулин молекулаларына дей≥н ыдырап кетед≥..—онымен гиалоплазмада белок молекулаларының кешен≥ пайда болып және ыдырап отырады.

 

12.ѕлазматикалық мембрананың клеткааралық байланыстары және маманданған құрылымы.  өп клеткалы организмде клеткалар клеткааралық байланыстар арқылы б≥р б≥р≥мен б≥р≥г≥п, топтасып тұрады. Ұрықтық ұлпаларда әс≥ресе дамудың ерте кезең≥нде клеткалар беттер≥н≥ң б≥р б≥р≥не жабысу арқылы байланысып тұрады. Ѕұл қасиет адгези€ деп аталады. јдгези€ның механизм≥ әл≥ толық зерттелмеген, б≥рақ ол мембраның липопротеидтер≥ мен гликокаликс арасындағы болатын құбылыс.  өптеген клеткааралық байланыстарды үш топқа бөлуге болады: 1) жабыстыратын; 2) айыратын; 3) қатынастыратын.  леткаларды жабыстыратын байланыстардың үш түр≥ бар: a)жай; б)құлып; в)десмосом. а) ∆ай байланыс өте жи≥ кездесед≥. ≈к≥ көрш≥лес клеткалардың плазмалеммалары б≥р б≥р≥нен 15-20нм қашықтығында орналасады.  ейде көрш≥лес клеткалардың арасы 20 нмЦден де алшақтап кету≥ мүмк≥н, б≥рақ клеткалар 10нм Цден жақын орналаспайды. ≈к≥ клетканың арасындағы зат Цклетка бет≥нде болатын заттар: көм≥рсулар, белоктар. б) “≥ст≥ байланыс (құлып).  өрш≥лес клеткалардың беттер≥ тег≥с емес, б≥р б≥р≥не иректел≥п к≥р≥п тұрады. ќсындай байланыс мезотелий қабатында кездесед≥. ∆ай байланысқа қарағанда, құлып бер≥к болады. в) ƒесмосом жабынды эпителийде, жүрек бұлшық еттер≥нде кездесед≥. ƒесмосом п≥ш≥н≥ ек≥ көрш≥лес мембраналарда орналасқан түймелерге ұқсайды. ≈к≥ көрш≥лес мембрананың арасында кадгерин-десмоглеиндерден тұратын тығыз зат орналасады. Ѕелок-десмоплакиннен тұратын әр түйме тәр≥зд≥ құрылыстардан цитоплазмаға ж≥ң≥шке ж≥пшелер таралады. ∆≥пшелер цитоқаңқаның филаменттер≥мен байланысып жатады. Ѕелбеул≥ десмосом (аралық байланыс) ≥шек, бүйрек эпители≥нде және жүрек, жазық бұлшық еттерде кездесед≥. Ѕұл байланыстар клетканың сыртындағы белбеуге ұқсайды.  өрш≥лес клеткалардың мембраналары белбеу аймақтарында (25-30 нм қашықтықта) орналасады. “ығыз байланыс (айыратын). ≈к≥ көрш≥лес клеткалардың мембраналары өте жақын орналасады және кейб≥р жерлерде б≥р б≥р≥мен қосылып кетед≥. ћембрананың ≥шк≥ жағынан көптеген фибрилдер (диаметр≥ 7 нм) шығады. ћембраналар қосылған жер≥нде түй≥рш≥ктер орналасады. “ығыз байланыстар ≥шек эпители≥нде кездесед≥. ћұндай байланыстар өте бер≥к болады және клеткааралық байланыстарды жауып тастайды. —ондықтан бұл аймақтардан молекулар мен иондар өте алмайды. ћысалы, ≥шек қуысындағы заттар организмн≥ң ≥шк≥ ортасына өте алмайды. Қатынастыратын саңылаулы байланыс- клеткааралық қатынастарды реттеу, атап айтқанда, хими€лықзаттардың алмасуын молекулардың б≥р клеткадан ек≥нш≥ клеткаға өту≥н ретте. ≈к≥ көрш≥лес клеткалардың мембраналары б≥р б≥р≥не 2-3 нм қашықтықта орналасады. Ѕ≥рақ арнайы бо€улармен бо€ғанда ек≥ мембрананың арасында диаметр≥ 3 нм болатын саңылау бар. Ѕасқа зерттеулерд≥ң нәтижес≥нде ек≥ көрш≥лес мембраналар көптеген тес≥к арқылы б≥р б≥р≥мен байланысып тұратындығы дәлелденд≥. ƒиаметр≥ 2 нм тес≥ктерд≥ң айналасында диаметр≥ 7-8 нм түй≥рш≥ктер орналасқан. —инапс байланысы. —инапс-ек≥ нейронның немесе нейрон мен эффектордың байланысатын жер≥.≈к≥ мембрананың арасында синапс саңылауы болады(20-30нм). Ѕ≥р≥нш≥ клетканың мембранасын пресинаптикалық,ал ек≥нш≥с≥н постсинаптикалық деп атайды. ѕресинаптикалық мембрананың алдында көптеген синапс көп≥рш≥кер≥ болады. —инапс көп≥рш≥ктер≥н≥ң құрамында медиатор деген хими€лық зат бар. —ол медиатордың көмег≥мен нерв қозуы б≥р клеткадан ек≥нш≥ клеткаға өтед≥. ѕлазмодесмалар. ћұндай байланыстар өс≥мд≥к клеткаларында кездесед≥. ≈к≥ көрш≥лес клеткаларды б≥р≥кт≥р≥п тұратын ж≥ң≥шке (40-50 нм) цитоплазмалық каналшалар болады. —ондықтан кейб≥р өс≥мд≥ктерде клеткалар б≥р б≥р≥мен сондай дәнекерл≥к арқылы қосылып тұрады.  леткалар бөл≥нгенде түгел ажырамағандықтан ондай құрылымды синтиций деп те атайды. ѕлазмодесманың маңызы өте зор.  леткаарлық сұйықтықтардың алмасуы, қорект≥к заттардың, майлардың б≥р клеткадан басқа клеткаларға ауысуы сол плазмодесмалар арқылы болады. ѕлазмалемма (грект≥ң lemma-қабықша) деп аталатын клетканың сыртқы мембранасы белоктармен жалғасқан липидтерд≥ң ек≥ қабатынан тұрады. —онымен б≥рге плазмалемманың сыртқы қабатының құрамында белоктармен байланысқан гликопротеидтер мен гликолипидтерден тұратын гликокаликс к≥ред≥. ѕлазмалемма-клетканы қоршап тұрғандықтан ортамен т≥келей байланысты, сондықтан бұл мембрананың клетка т≥рш≥л≥г≥ндег≥ рөл≥ өте зор. ѕлазмалемманың қалыңдығы 10 нм шамасындай, басқа мембраналарға қарағанда қалыңдау, өйткен≥ оның сыртқы бет≥ көм≥рсулардан, ≥шк≥ жағы қалың белок молекулаларынан тұрады. ћембрананың нег≥зг≥ хими€лық компоненттер≥ Цбелоктар 60%, майлар 40% және көм≥рсулар 10%.  летканың ≥шк≥ мембраналарына қарағанда плазмалемма холестеринге бай. ѕлазмалемманың сыртқы гликокаликс қабатының қалыңдығы 3-4 нм-дей болады. ѕлазматикалық мембрана:1. ћембрана құрылысының нег≥з≥-ек≥ қабат құрайтын липидтер. 2. Ћипид қабаттарының жазықтығында белок молекулалары орналасқан. 3. Ѕелоктар мен липидтер мембранада симметри€сыз орналасады. 4. Ѕелоктар мен липидтерд≥ң мембрана жазықтығында қозғалатын қасиет≥ бар. 5. ћембрана қызмет≥не қарай өзгер≥п тұрады. 6. ћембрана цитоплазмадағы белоктармен, микротүт≥кшелермен, микрофиламенттермен арнайы белоктар арқылы байланысып тұрады. 7.ћембрана бет≥н≥ң ауданы жаңа дайын мембрана көп≥рш≥ктер≥н≥ң сол мембрана құрамына қосылуы нәтижес≥нде өсед≥. ѕлазматикалық мембрананың нег≥з≥ ек≥ қабат липидтерден тұрады. Ћипид молекуласының зар€дталған басы және зар€ды жоқ құйрығы болады. Ћипидтерд≥ң қабатында молекуланың бас жағы сыртқа қарайды да, құйрықтары б≥р б≥р≥не қарап тұрады. Ѕелоктар липид молекулаларының арасында орналасады.30% белоктар зар€дталған липид бастарымен байланысып тұрса, 70% бос орналасқан. —ондықтан липид көл≥нде белоктар қозғалып қалқып жүред≥.

 

13. Ёндоплазматикалық тор (гранул€рлы және агранул€рлы) және оның клетка т≥рш≥л≥г≥нде маңызы.  .ѕортер ашқан. “үй≥рш≥кт≥ ж.е жазық болып келед≥. “үй≥рш≥кт≥ ұзынша келген каналдар мен қуыстардан тұрады. ќның мембранасының гиаплазмаға қараған бет≥нде тығызтүй≥рш≥ктер орн.басқаларынан айырмашылығы да осыда,ол белок сиетездейт≥н кл.да жақсы жат≥лген, өйткен≥ рибосомдар белок синт.не қатысады. “үй≥рш≥кт≥ эндопл.тор кейб≥р кл.да шашыраңқы мембрана түр≥нде де кездесед≥, нег≥знде белок синтез≥ жүрет≥н нег≥зг≥ орталық болып табылады. Ёндоплазм.тордың мембрансында рибосомның көп болуы синтетикалық процест≥ң күшт≥ жүрет≥н≥н көрсетед≥. ∆азық эндопл.тор түй≥рш≥кт≥ге қарағанда б≥р айырмашылығы оның мембранасында рибосомдар орналаспайды,клек.ң атқаратын қызмет≥не байланысты цитоплазмада әр түрл≥ орналасады. ћай мен көм≥рсу сиетездеуге қатысады, сиетезделген заттарды тасымалдауда мембран.ң құрамына енет≥н липидтерд≥ синтездеуде, ион тасымалдауда, зат алмасу процес≥нде пайда болған зи€нды заттарды кл.дан шығаруда зор қызмет атқарады. ∆азық эндоплазм.тор стереоидты гормондарды сиетездеп, н.е мембранл.ң құрамына к≥рмейт≥н липидтерд≥ң метоболизм≥н реттеп отырады. Ёндоплазмалық торда синтезделген заттар оның қуыстарымен ж.е каналдарымен тасымалданып, аппаратқа барып түскен бетте толық синтезделген заттар гольджи аппарытының көп≥рш≥г≥ арқ.кл.дан сыртқа шығарылады. √ранул€рлық эндоплазмалық тор Қызмет-≥ мен құрылысы.≈рекшел≥ктер≥ Ѕұл энд-қ тор-ғы граналарды ѕаладэ ашты.оны рибосомалар деп атады.–ибосома белок пен р–ЌҚдан құралған. леткада рибосомалар бос және Ё“ға бек≥нген боп бөл≥нед≥.Ѕелоктар клеткаға керект≥ белоктар және бұл секреторлы белоктар,мембраналық б-р,мем-қ липид-р,көм≥рсулар синтезделед≥.–ибосоманың Ё“ға бек≥ну≥ үш≥нарнаулы белокт≥к бөлшектер керек.ќлар SPP дел≥нед≥.Ѕелок мембранаға канал арқ. өтед≥.ѕолисома б≥р а–ЌҚдағы б≥рнеше рибосомалар кешен≥. “үй≥рш≥кт≥ Ё“да белоктардың модификаци€сы басталады.√ликолиздеу кез≥нде белоктарға 2молекула энатцитилглюкозаамил 9 манноза және 3глюкоза молекуласы қосылады. ћембрана Ё“да пайда болад. “үй≥рш≥кт≥ Ё“-н везикуладағы қор заттары √ј-н плазмолеммаға келед≥ .јгранул€рлық эндоплазмалық тор. Қызметтер≥ және құрылысы. ≈рекшел≥ктер≥. Ѕұл мембраналы ретикул€рлы жүйе. √ранул€рлы Ёѕ“-дан ерекшел≥г≥ мембранасында рибосомалар болмайды. Ѕ≥р-б≥р≥мен байланысқан цистерналардан және каналдардан құралған. “ег≥с Ёѕ“ топтанып зоналар түзед≥. ћысалы, ≥шек эпители≥нде тег≥с Ёѕ“ клеткалардың апикальды полюс≥нде орналасқан. Ѕауырда тег≥с Ёѕ“ гликоген қорлары бар жерде орналасқан. “ег≥с және гранул€рлы Ёѕ“ б≥р-б≥р≥не өту≥ байқалған. “үй≥рш≥кт≥ Ёѕ“ бет≥ндег≥ рибосомалардан айырылап тег≥ске айналады. ћұндай бөл≥мд≥ ауыспалы деп атайды. —ебеб≥, осы жерде √ј баратын жаңа синтезделген белоктар мен липидтерд≥таситын транспорттық көп≥рш≥ктер пайда болады. “ег≥с Ёѕ“ ек≥нш≥ ретт≥к болып саналады, себеб≥ ол түй≥рш≥кт≥ Ёѕ“-дан пайда болады. ≈к≥ Ёѕ“ б≥р-б≥р≥нен қызмет≥ жағынан ажыратылады. “ег≥с Ёѕ“-да рибосомалардың болмауы оның белоктың синтезына қатыспайтынын б≥лд≥ред≥. “ег≥с Ёѕ“ көп мөлшерде стероидты синтездейт≥н клеткаларда кездесед≥.  өб≥несе бүйрекүст≥ без≥н≥ң қыртысты затында кездесед≥. Қызмет≥: 1- стероидты гормондардың синтез≥. 2- органикалық молекулалардың детоксикаци€сы. 3- гликогенн≥ң жинақталуы. 4- —а жинақталуы.

14.ћитохондри€ құрылысы және қызмет≥. ћитохондри€лар (грекше mitos- ж≥п, chondrion-дән, soma-денеш≥к) барлық эукариот клеткаларының құрамында болады. Әртүрл≥ клеткаларда олардың п≥ш≥н≥ әртүрл≥ болады.  леткадағы митохондри€лардың жиынтығын хондриом деп атайды. Әдетте клеткаларда хондриом көптеген бөлек митохондри€лардан тұрса, кейб≥р клеткаларда б≥р ғана тармақталған күрдел≥ құрылысты митохондри€ болады. ћұндай клеткадағы хондриомды митохондри€лық ретикулум деп атайды.Ѕұлшық ет талшығында митохондри€лық ретикулум бөлек жатқан ұзын митохондри€лармен митохондри€ аралық байланыстарды жасайды. ќсындай күрдел≥ митохондри€лық ретикулум бұлшық ет талшықтарының б≥р мезг≥лде синхронды түрде жиырылуын қамтамасыз етед≥. ћитохондри€ның құрамында клетканың тыныс алуына қажетт≥ фермент т≥збектер≥ болады. ћитохондри€да органикалық субстраттардың тотығуы және јƒ‘ фосфорлануы нәтижес≥нде ј“‘ синтезделед≥, сондықтан да митохондри€ны клетканың күш берет≥н станци€сы деп атайды. Ѕұл проуцесс тотығу фосфорлану процес≥ деп аталады. ћитохондри€ ек≥ мембранамен қоршалған. ћитохондри€ның сыртқы және ≥шк≥ қуысы болады. —ыртқы қуысы ек≥ мембрананың арасындағы қуыс. ≤шк≥ қуысында матрикс деген зат болады. —ыртқы мембрана заттардың митохондри€ның ≥ш≥не ену≥н және шығуын реттейд≥. ≤шк≥ мембрана күрдел≥ өс≥нд≥лер кристалдарды жасайды. Әртүрл≥ клеткаларда кристалдардың орналасуы мен құрылысы әртүрл≥ болуы мүмк≥н. ћитохондри€ның ≥шк≥ бет≥нде өте ұсақ саңырауқұлақ тәр≥зд≥ денеш≥ктер орналасады. ƒенеш≥ктерд≥ң құрамында тотығу және фосфорлану процес≥не қатысатын ј“‘-аза фермент≥ болады. ћитохондри€ның сыртқы қуысында киназа ферменттер және май қышқылдарының алмасуын реттейт≥н ферменттер орналасады. ћитохондри€ның матрикс≥нде ƒЌҚ, –ЌҚ, рибосомдар, нуклеотидтер, аминоқышқылдар, ферменттер т.б заттар бар. ћитохондри€ның ƒЌҚ-сы бактери€лардың ƒЌҚ-на ұқсас. –ибосомдар да солай, бактери€ның 70S рибосомдарындай болады. –ибосомдарда белок синтез≥ жүред≥. Ѕ≥рақта митохондри€ның көптеген белоктары цитоплазмада синтездел≥п, митохондри€ның мембраналары арқылы ≥ш≥не өтед≥. —ондықтан да митохондри€ны жартылай автономи€сы бар органоид деп атайды.

 

15. леткалық: белокты, көм≥ртект≥, майлы және пигментт≥ к≥р≥нд≥лер. «ат алмасу процес≥нде клеткада жаңадан пайда болып және жойылып отыратын уақытша құрылыстарды клетка қосындылары деп атаймыз. Өз≥н≥ң құрылысы және хими€лық құрамы жағынан клетка қосындылары әртүрл≥ болып келед≥.  летка қосындылары келес≥ типтерге ж≥ктелед≥: 1. Қорект≥к (көм≥рсулар, белок, майлар); 2. —екретт≥к; 3. ѕигментт≥ (меланин, липофусцин). Қорект≥к қосындыларда жиналатын қорект≥к заттарды клетка өз физиологи€лық қалпына қарай пайдаланып отырады. √ликоген- бауырда және аз мөлшерде бұлшық етте жинақталады. Ѕелоктар бауыр клеткаларында, дәнн≥ң эндосперм≥нде және амфиби€ бластомер≥н≥ң сарыуызында жинақталады. ћайлар май ұлпасының адипоцит клеткаларында және кейб≥р бауыр клеткаларында жиналады. —екретт≥к қосындылар бездерде көп болады. ћысалы, ұйқы бездег≥ зимоген түй≥рш≥ктер≥. «имоген түй≥рш≥ктер≥н≥ң құрамында: трипсиноген, химотрипсиноген ј, рибонуклеаза, амилаза, химотрипсиноген ¬, прокарбоксипептидаза ¬, ј, дезоксикарбоксилаза бар. ѕигментт≥ қосындыларға меланин мен липофусцин жатады. ћеланин қара-қоңыр пигмент, тер≥де жиналады. јфрикандықтарда көп болады.  өз бен шаш түс≥ де сол пигментке байланысты. Ћипофусцин- сары-қоңыр пигмент, құрамында липид бар. ∆үрект≥ң бұлшық ет≥нде, нерв және бауыр клеткаларында жиналады. Ћипофусцинды кейде қартаю процес≥мен байланыстырады, себеб≥, клеткада жиналған липофусцин клеткамен толық ыдыратылмайды да, сыртқа шықпайды. —ондықтан кәр≥ клеткаларда жинақталады.





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-11-05; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 5635 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

ѕобеда - это еще не все, все - это посто€нное желание побеждать. © ¬инс Ћомбарди
==> читать все изречени€...

1259 - | 1206 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.012 с.