Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


“аҚырып бойынша студентт≥Ң Өз≥ Өз≥ тексеру≥не арналҒан тест сҰраҚтары




 

1. ∆ұтылу спектр≥ депЕЕЕЕ

1) жарық толқын ұзындығын мен оның жи≥л≥г≥ арасындағы байланысты атаймыз және ол мына түрде жазылады....

2) жарық жылдамдығы мен ортаның оптикалық тызығдығы арасындағы байланысты айтамыз және ол мына түрде жазылады....

3) ортаның оптикалық тығыздығының жұтылған жарық толқын ұзындығына тәуелд≥л≥г≥н айтамыз және ол мына түрде жазылады....

A) l = f(n)

B) V=(D),

C) D=f(l)

2) Ѕугер-Ћамберт-Ѕер заңы текЕ.

ј) жұтылу көрсетк≥ш≥ айнымалы болып келген монохроматты сәулелер үш≥н ғана орындалады.

¬) жұтылу көрсетк≥ш≥ тұрақты болып келген монохроматты емес сәулелер үш≥н ғана орындалады.

—) жұтылу көрсетк≥ш≥ тайнымалы болып келген когерентт≥ сәулелер үш≥н ғана орындалады.

ƒ) жұтылу көрсетк≥ш≥ тұрақты болып келген монохроматты сәулелер үш≥н ғана орындалады.

≈) жұтылу көрсетк≥ш≥ тұрақты болып келген когерентт≥ сәулелер үш≥н ғана орындалады.

3. ћонохроматты жарық деп...

ј. толқын ұзындығы б≥рдей жарық ағынын атаймыз.

¬. интенсивт≥л≥г≥ б≥рдей толқындар ағынын атаймыз.

—. толқын ұзындығы б≥рдей, б≥рақ жи≥л≥г≥ әр түрл≥ жарық ағынын атаймыз.

ƒ. кәд≥мг≥ жарық ағыны атаймыз.

4) D=Ig (1/T) қатынасымен анықталатын шаманы

ј) жұтылу коэффициент≥ деп аталады.

¬) жұтылу көрсетк≥ш≥ деп аталады

—) ер≥т≥нд≥н≥ң тығыздығы деп аталады

ƒ) ер≥т≥нд≥н≥ң концентраци€сы деп аталады

≈) ер≥т≥нд≥н≥ң оптикалық тығыздығы деп аталады.

5) ∆арықтың жұтылуы деп.........

ј) ортаның сындыру көрсетк≥ш≥н≥ң жарық жи≥л≥г≥ немесе толқын ұзындығына тәуелд≥л≥г≥н айтады және ол.....

¬) орта арқылы тараған жарық интенсивт≥л≥г≥н≥ң кему≥н айтады және ол........

—) ортада таралған жарық шоғыныңбарлық бағытта таралуынайтады және ол......

ƒ) электрондар эмисси€,ортаның электрл≥к өтк≥зг≥шт≥г≥н≥ң өзгеру≥н немесе Ё.Қ. . пайда болуы сиақты құбылыстар жиынтығын айтады және ол.......

1. n=f(L) өрнег≥мен сипатталынады

2. I=Ioe-k*l*c өрнег≥мен сипатталады.

3. I=1/L4 өрнег≥мен сипатталады.

4. hv=A+m2/2 өрнег≥мен сипатталады

6. ‘отоколориметр  ‘ -2 құралы

1. толқын ұзындығы 315-980 нм аралығында жататын.....

2. толқын ұзындығы 380-760 нм аралығында жататын......

ј. монохроматты сәулелер көмег≥мен...

¬. күрдел≥ сәулелер көмег≥мен...

I. денелерд≥ң жұтылу спектр≥н алуға арналған

II. денелерд≥ң шығару спектр≥н алуға арналған.

7. ∆арық зат арқылы өткен кезде,ол.......

ј) тор ≥ш≥ндег≥ ерк≥н электрондарды тербел≥ске түс≥ред≥.

¬) тор түй≥ндер≥ндег≥ тер≥с иондарды тербел≥ске түс≥ред≥.

—) оң иондарды тепе-теңд≥к күйд≥ң маңында өтет≥н тербел≥ске түс≥ред≥

ƒ) атомдардағы электрондарды тербел≥ске түс≥ред≥.

≈) атомдардағы молекулаларда тербел≥ске түс≥ред≥.

8. ∆арықтың жұтылуы деп кез-келген заттар арқылы өткенд≥г≥

ј) энерги€сының артуын айтады

¬) тербел≥с жи≥л≥г≥н≥ң артуын айтады.

—) интенсивт≥л≥г≥н≥ң кему≥н айтады.

ƒ) заттардың тығыздығына әсер≥н айтады.

≈) заттардың электрл≥к кедерг≥лер≥н≥ң кему≥н айтады

9. Ћаборатори€лық жағдайда Ѕугер-Ѕер ЦЋамберт заңы мына түрде жазылады...

A. D = lg(I/I0), мұндағы D,C,I0...

B. D = e ∙—∙l, мұндағы D,C, l......

C. C = D× —/l, мұндағы D,C, l......

D. lg(I/I0) = e ∙—/D,мұндағы D,C,I0......

E. D = e2 ∙C/∙l, мұндағы D,C,I0......

1. D ерт≥нд≥н≥ң оптикалық тығыздығы, — ер≥т≥нд≥ концентраци€сы, l ерт≥нд≥ң≥ң қалыңдығы.

2. D ер≥т≥нд≥ концентраци€сы, —, ерт≥нд≥н≥ң оптикалық тығыздығы I0 түскен жарық интенсивт≥л≥г≥.

3. D ерт≥нд≥н≥ң оптикалық тығыздығы, — түскен жарық интенсивт≥л≥г≥, I0 ер≥т≥нд≥ концентраци€сы.

10. Ћюминесценци€ деп...

1. температурсы 103-104 болатын дене шығаратын жарықты атайды, оның пайда болуы.....

2. қызған дене шығаратын жарықты атайды, оның пайда болуы...

3. жарық шығаруы жылуға байланысссыз болатын денен≥ң жарқырауын атаймыз,оның пайда болуы...

ј. дене молекулаларының ультракүлг≥н, рентген т.б. сәулелерд≥ң әсер≥нен қозуынан.

¬. дене атамдарының жылу әсер≥нен қозуынан.

—. денен≥ң өте жоғары температура әсер≥нен.

11. “өменде көрсет≥лген жұтылу спектрлер≥нен сирет≥лген б≥р атомды газдың немесе будың жұтылу спектрын тап және оның түр≥н ата (сызықты, жолақ тұтас):

 

 
 

 

 


ј ¬ √

12. “өменде көрсет≥лген жұтылу спектрлер≥нен көп атомды газдың жұтылу спектрын тап және оның түр≥н ата (сызықты, жолақ тұтас):

 
 

 

 


ј ¬ √

 

15. “өменде көрсет≥лген жұтылу спектрлер≥нен қатты дене, сұйық немесе тығыз газдың жұтылу спектрын тап және оның түр≥н ата (сызықты, жолақ тұтас):

 
 

 


ј ¬ √

 

 

7 дәр≥с. ЁЋ≈ “–Ћ≤  ‘ј “ќ–Ћј–ƒџҢ јҒ«јҒј Ә—≈–≤ ∆ӘЌ≈ ќЋј–ƒџ ћ≈ƒ»÷»ЌјЋџҚ ҚҰ–јЋƒј–ƒј ҚќЋƒјЌ”

 

Ћекци€ жоспары:

1. “ұрақты токтың биологи€лық объект≥ге әсер≥.

2. √альванизаци€ және электрофорез аппараты.

3. јйнымалы токтың биологи€лық объект≥ге әсер≥.

4. ∆оғары жи≥л≥кт≥(∆∆), ультра жоғары жи≥л≥кт≥ (”∆∆), аса

жоғары жи≥л≥кт≥(ј∆∆) токтардың биологи€лық объект≥ге әсер≥.

5. ∆∆ токтың жылулық және жылулық емес әсер≥.

6. ∆∆,”∆∆, ј∆∆- терапи€ түрлер≥.

7.Ёлектрохирурги€.

 

Ћекци€ мақсаты: түрл≥ физикалық факторлардың сипаттамаларымен, олардың ағзаға әсер≥ және медициналық құралдарда қолдануды қарастыру.

 

Ћекци€ны тұрақты ток туралы түс≥н≥ктен бастайық. ћектеп физика курсынан белг≥л≥ тұрақты ток деп электр өр≥с≥ әсер≥нен зар€дталған бөлшектерд≥ң бағытталған қозғалысын айтады. ћұндай зар€дталған бөлшектер рет≥нде металлдарда электрондарды, ерт≥нд≥лерде оң және тер≥с зар€дталған иондарды, ал биологи€лық объект≥лерде түрл≥ зар€дталған бөлшектер (иондар, молекулалар және т.б.) саналады.

Ѕиологи€лық объект≥лерде Ђтазаї электрондардан тұратын өтк≥зг≥шт≥к болмайды, өйткен≥ биологи€лық орта диэлектрикке де, электролит ерт≥нд≥с≥не де тән қасиетке ие. ћысалы, қан, цитоплазма және ұлпа аралық ерт≥нд≥лер электролитке жатады. Қан плазмасының 0,32 % ас және басқа тұздардан, 6-7 % ақуыздан тұрады. ќсыған қарап, ерк≥н иондары көп биологи€лық ортаның менш≥кт≥ кедерг≥с≥ төмен болады деп жорамалдауға болар ед≥. Ѕ≥рақ, жүрг≥з≥лген тәжрибелер нәтижес≥нде цитоплазманың тұрақты ток бойынша менш≥кт≥ кедерг≥с≥ 1ќм×м - 3 ќм×м аралығында болатындығы анықталды, ал ұлпалардың менш≥кт≥ кедерг≥с≥ 10 кќм нан 100 кќмға дей≥н жетед≥. Ѕиологи€ық ортаның кедерг≥с≥н≥ң мұндай жоғары болуына цитоплазма құрамында электролитпен қатар майлар мен ақуыздардың да болатындығы және жасуша мен ұлпаның электрл≥к кедерг≥с≥не жасуша мембранасының үлкен әсер≥ бар.

Ёлектр тоғын жұлын сұйықтығы, қан, лимфа өте жақсы өтк≥зсе, ұлпа, бауыр, өкпе ұлпасы орташа өтк≥зед≥. ћай, тер≥ қабаты мен сүйек ет≥н≥ң электрл≥к кедерг≥с≥ өте жоғары, соған сәйкес электр тогын өтк≥зу≥ де нашар. Ѕиологи€лық ортаның кедерг≥с≥не сыртқы факторлардың да әсер≥ бар, мысалы, сулы-дымқыл тер≥н≥ң кедерг≥с≥ құрған тер≥ге қарағанда төмен, сондай ақ тер≥н≥ң түрл≥ зақымдануы (жырылып кету, күй≥к) тер≥ кедерг≥с≥н көп төмендетед≥.

≤шк≥ мүшелер мен ұлпалардың құрамы б≥р тект≥ емес. —оның салдарынан, адам денес≥не бект≥лген ек≥ электрод арысындағы ток нег≥з≥нен тер≥ден өт≥п, ұлпа аралық сұйықтық, қан тамырлары, нерв талшығы бойымен тарайды.

“ұрақты токтың физиологи€лық әсер≥ жасуша мен ұлпаны толтырып тұрған электролиттердег≥ процестерге де байланысты. ≈гер адам денес≥не орнатылған ек≥ электрод арқылы күш≥ өте аз ток өтк≥зсек, онда электрод астындағы дене бөл≥г≥н≥ң ептеп ашығандығын, егер ток күш≥н артырсақ онда тер≥н≥ң күйгенд≥г≥н байқаймыз. Ѕұл құбылыс цитоплазма мен жасуша аралық сұйық құрамындағы көп мөлшердег≥ натрий мен хлор иондары ек≥нш≥ ретт≥к реакци€ нәтижес≥нде электрод орналасқан аймақта HCl және NaOH қышқылдарын пайда етед≥ және олардың тер≥ге әсер ету≥ нәтижес≥нде тер≥ күйед≥. Ёлектр тогымен емдеуде мұндай құбылысты болдырмау үш≥н металл электрод пен тер≥ арасына физиологи€лық ерт≥нд≥ге малынған марл≥ салады, ал биоэлектрл≥к өлшеулер жүрг≥зуде пол€ризаци€ланбайтын электрод қолданады. ћедициналық практикада көб≥не қорғасыннан жасалынған электрод қолданылады. ћұндай электродтардың жұмсақ болуы, олардың адам денес≥не әсер етет≥н аймақтың п≥ш≥н≥н жең≥л қабылдауына мүмк≥нд≥к беред≥. ≈гер электрод адам денес≥н≥ң тек б≥рнеше нүктес≥не ғана ти≥п тұрса, ондай нүктелердег≥ ток тығыздығы артады да ол нүктелер күйед≥. Қорғысының ауыр иондырының қозғалғыштығының өте төмен болуы, әлс≥з ток әсер≥нен олардың адам ағзасына ену≥не жол бермейд≥.

∆асуша және ұлпа арқылы өткен тұрақты ток оларды т≥т≥ркенд≥ред≥, соның нәтижес≥нде ауырсыну паййда болады, егер ток шамасы белг≥л≥ б≥р шамадан артса, онда жасуша мен ұлпа зақымданады. ћұндай құбылыс жасушада пол€ризаци€лық эффект≥н≥ң орын алуынан деп саналады. ∆асуша арқылы тұрақты ток өткенде оның қарама қарсы беттер≥нде оң және тер≥с зар€дталған иондар жиналады, егер олардың концентраци€сы белг≥л б≥р шамаға жетсе жасушаның қозуы, ток шамасы артса жасаушының тес≥лу мүмк≥н. ∆асуша арқылы өткен ток тығыздығы артқан сайын бұл құбылыс күшейе түсед≥. Әлс≥з токтарда жасушаның тес≥лу немесе қозу құбылысы байқалмайды, өйткен≥ жасушының қарама қарсы беттерде жинақталған аз мөлшердег≥ иондарды жасушадағы жылулық қозғалыс әр жаққа таратып (шашыратып) ж≥беред≥.

—онынмен, ұлпаның электр тогы әсер≥нен т≥т≥ркену≥ ток белг≥л≥ б≥р шамаға жеткенде байқалды, егер ток шамасы т≥т≥ркену≥ табалдырығынан кем болса, онда т≥р≥ азға токтың әсер≥н байқамайды.

“ұрақты токтың әсер≥ оның шамасымен қатар әсер ету уақытының ұзақтығына да байланысты. “ок шамасы үлкен болған сайын әсер ету уақыты қысқа болуы ти≥с, не кер≥с≥нше. ≈гер токтың әсер ету уақыты өте қысқа болса, ұлпадағы, жасушадағы иондардың инерт≥л≥г≥ әсер≥нен олар өте аза орынға қозғалады немесе қозғалып үлгермейд≥, нәтижес≥нде ұлпаның т≥т≥ркену≥ өте әлс≥з болады.

Ұлпаға әсер ету тоғы I мен кернеу≥н≥ң U табалдырықтық(шект≥к) мән≥ мен әсер ету уақытының t ұзақтығы арасындағы байланыс ¬ейс өрнег≥мен сипатталады:

I= a/t + b және UT = A/t + B

мұндағы ј,¬, а,b - эмпирикалық тұрақтылар. Өрнектег≥ b немесе ¬ ұзақ уақыт әсер ету нәтижес≥нде денен≥ т≥т≥ркенд≥рет≥н ток пен кернеуд≥ң табалдырықтық (шект≥к) мән≥. Ѕұл шамаларды реобаза деп атайды. ≈к≥ реобазаға (2¬) тең t уақытқа сәйкес келет≥н т≥т≥ркенд≥ру тогын хронакси€ деп атайды (1 сурет).

 

 

 


“ок шамасы төмен тұрақты токтардың терапи€лық әсер≥ бар. ќсындай токпен емдеуд≥ гальванизаци€ деп атайды. Ѕұл әд≥с тұрақты токты гальваний деп аталған ’≤’ ғасырдан бер≥ қолданылуда. Ёлектрод орналасқан аймақтағы тер≥ден өткен тұрақты токтың әсер≥нен пайда болған т≥т≥ркенд≥ру, нерв талшығы арқылы тарап ≥шк≥ мүшеге жетед≥. —оның әсер≥нен мүшедег≥ зат алмасу процес≥ мен оның функционалдық қаб≥лет≥ өзгеред≥. “≥т≥ркенд≥руге жауап рет≥нде ағза капилл€рлары кеңид≥, мембрананың өтк≥зг≥шт≥г≥ өзгеред≥, жасуша мен ұлпадағы электролизд≥к құбылыстар физиологи€лық белсенд≥л≥г≥ жаңа заттар түзейд≥. ћұндай әд≥с кез≥ндег≥ токтың жылулық әсер≥ өте төмен, өйткен≥ ток тығыздығы аз 0,5 мј/см2 , сондықтан ток өткен ортада бөл≥нетн джоуль жылуының шамасы да аз болады.

≈мд≥к мақсатта тұрақты токты электрофорез деген әд≥сте қолданады. Ёлектрофорез деп тұрақты токтың көм≥г≥мен тер≥ немесе шырышты қабат арқылы дәр≥л≥к заттарды ағзаға енд≥руд≥ атаймыз. ќл үш≥н электрод астына, дәр≥л≥к зат ерт≥нд≥с≥не малынған марл≥н≥ қо€ды. Ёлектродтың таңбасы денеге енд≥р≥лет≥н дәр≥л≥к зат ионы таңбасымен сәйкес келу≥ ти≥с, €ғни катод арқылы аниондар (иод, гепарин, бром, т.б.), анод арқылы Цкатиондар(натрий, кальций, новокаин, т.б.). »ондардың қозғалғыштығы аз болғандықтан электрофрез өте ұзақ уақытқа созылады. ≈гер электродтар денен≥ң б≥р бет≥нде орналасса, онда осы бетте орналасқан ұлпаларға, ≥шк≥ мүшелерге дәр≥л≥к заттар жетк≥з≥лед≥, егер электродтар денен≥ң қарама қарсы беттер≥нде орналасса, онда терең жатқан ұлпалар мен мүшелерге дәр≥л≥к заттар жетк≥з≥лед≥ (2 сурет).

2 сурет. Ёлектродты денеде орналастыру әд≥стер≥.

 

 

≈нд≥ айнымалы токтың т≥р≥ ағзаға әсер≥н қарастырайық. ћедицинада айнымалы токтарды жи≥л≥ктер≥ бойынша мындай түрлерге бөлед≥;

“өменг≥(дыбыс) жи≥л≥к 20- 20000 √ц

”льтрадыбыстық жи≥л≥к 20000 √ц- 100 к√ц

∆оғары жи≥л≥к 100 к√ц- 30 ћ√ц

”льтра жоғары жи≥л≥к 30-100 ћ√ц

јса жоғары жи≥л≥к 100 ћ√ц- 1000 ћ√ц

Қиыр шетк≥ жи≥л≥к 1000 ћ√ц- 3000 ћ√ц

∆үрг≥з≥лген түрл≥ эксперименттер жануарлар мен адамдарға, барлық т≥рш≥л≥к әлем≥не электр және магнит өр≥стер≥н≥ң (ЁћӨ) әсер етет≥нд≥г≥н көрсетт≥. јйнымалы токтардың биологи€лық объект≥лермен әрекет≥ нәтижес≥нде өр≥стер≥н≥ң энерги€сы нег≥з≥нен әсер етуш≥ объект≥де жылу тұр≥нде бөл≥нед≥ екен, ал 100 к√ц жоғары жи≥л≥ктег≥ токтардың т≥т≥ркенд≥рг≥ш әсер≥ толығымен жоғалады. ћұндай жи≥л≥ктег≥ токтарды иондық каналдардың қақпалары сезбейд≥, соның әсер≥нен жасушаның иондық құрылымында өзгер≥с болмайды.

“октың б≥р≥нш≥ ретт≥к әсер≥ биологи€лық жүйеде жылу түр≥нде байқалады. ∆оғары жи≥л≥кт≥ ток әсер≥нен ұлпада бөл≥нет≥н менш≥кт≥ жылу мөлшер≥ мына өрнекпен сипатталады q=j2r, мұндағы j- ұлпадағы ток тығыздығы, r- ұлпаның менш≥кт≥ кедерг≥с≥. “ок күш≥ мен оның тығыздығы ұлпаның импедансына тәуелд≥, ал ол өз кезег≥нде ток жи≥л≥г≥не тәуелд≥. ќлай болса, ұлпада бөл≥нет≥н жылудың шамасын ток жи≥л≥г≥н реттеу арқылы қол жетк≥зуге болады.

∆оғары жи≥л≥кт≥ токтың ұлпада бөл≥нет≥н жылуының денен≥ жай қыздырудан артықшылығы:

Ј ∆ылу ағзаның ≥ш≥нде пайда болады, жылу ағзаға тер≥ арқылы жетк≥з≥лмейд≥;

Ј “ок жи≥л≥г≥н реттеу арқылы қажетт≥ ұлпаны жылытуға болады;

Ј √енератордың қуатын ретету арқылы бөл≥нет≥н жылу мөлшер≥н≥ң дозасын өззгертуге болады.

∆и≥л≥г≥ төмен 10 ћ√ц дей≥нг≥ токтар тарайтын ұлпаны өтк≥зг≥ш рет≥нде қарауға болады және ондай ортадағы ЁћӨ энерги€сының жылуға айналуын ƒжоуль жылу түр≥нде санаған дұрыс, ал ”∆∆, ј∆∆ және Қ∆∆ тарайтын ұлпаны өтк≥зг≥ш рет≥нде қарастыруға болмайды, өйткен≥ ортаның тангенс бұрыштық шығыны (ЁћӨ энерги€сының жылуға айналатын бөл≥г≥н≥ң көрсетк≥ш≥) аза€ды. ћұндай жи≥л≥ктердег≥ ЁћӨ әсер≥нен пайда болатын жылу ортаның диэлектрл≥к қасиет≥не және ортаның электрл≥к параметр≥не тәуелд≥ болады. “үрл≥ ұлпадағы иондар құрамы мен пол€рлы молекулалардың мөлшер≥ әр түрл≥ болуы себепт≥, б≥рдей ЁћӨ әсер≥нен мұндай орталарда әр түрл≥ мөлшердег≥ жылу бөл≥нед≥. ј∆∆ және Қ∆∆ ұлпаға ену≥ қаб≥лет≥ олардың жи≥л≥г≥не байланысты, жи≥л≥к жоғары болған сайын толқынның ену≥ төмендейд≥, осыған сәйкес ұлпаға ену тереңд≥г≥ ЁћӨ толқын ұзындығының 0,1 үлес≥не тең.

∆∆ токтың әсер≥нен биологи€лық ортаның қызу дәрежес≥ ұлпаның жылу реттег≥шт≥к қаб≥лет≥не де байланысты. ћысалы, қанның жылу сиымдылығы жоғары және ол бер≥лген жылуды тез таратып ж≥беред≥, ал қан тамырлары аз ортада жылудың басқа жаққа қарай таралуы кем, сондықтан қан тамырлары аз(көз, ұрық қалта) мүшелер жылдам қызады.

∆үрг≥з≥лген зерттеулер ЁћӨ әсер≥нен ұлпалардың қызуы өр≥с кернеул≥ктер≥ өте жоғары болғанда, €ғни жоғары жи≥л≥к (∆∆) өр≥с≥н≥ң кернеул≥г≥ 106 ¬/м, аса жоғары жи≥л≥к (ј∆∆) үш≥н 100 ¬/м болғанда байқалатындығын көрсетт≥. ћұндай өр≥стерд≥ң интенсивт≥л≥г≥ табиғи өр≥стерден көптеген есе артық, сол себепт≥ оларды терапи€лық мақсатта кең≥нен қолданады.

 өп уақытқа дей≥н табиғи электромагнитт≥к өр≥стер (ЁћӨ) мен радиофондардың т≥р≥ ағзаға әсер≥ жоқ деп саналатын. —оңғы жылдары табиғи және әлс≥з ЁћӨ-д≥ өте қарапайым б≥р жасушалы т≥рш≥л≥к түр≥ннен бастап, күрдел≥ сүт көрект≥лерге дей≥н сезг≥ш келет≥нд≥г≥ анықталып отыр. ћұндай өр≥стер т≥р≥ ағзада жылулық әсер туғызбайды, олар орталық және вегетативт≥к нерв жүйес≥не әсер ет≥п, ағзаның физиологи€лық жүйес≥нде функционалдық өзгер≥стер туғызады. ћұндай өзгер≥стерге жүрек соғысының бұзылуы, қан қысымының өзгеру≥, зат алмасу үрд≥с≥н≥ң және т.б. бұзылыуы мен өзгерулер≥н жатқызуға болады. Ќақтылай айтсақ, адамның көру, есту және сез≥ну қаб≥лет≥нде өзгер≥стер орын алады, ал жануарлар дүниес≥н≥ң эмоционалдық күй≥ қатты күйзел≥стен қозу күй≥не дей≥н өзгеру≥ мүмк≥н. ћысалы, адамға жи≥л≥г≥ 425, 1310 және 2982 ћ√ц электромагнитт≥к өр≥спен әсер еткенде олар шуыл, ысқырық, тақылдаған тәр≥зд≥ Ђдыбыстардыї сез≥нед≥. Ѕұл экссенсорлық қабылдауға жатады, мұндай Ђдыбыстардыї адам есту мүшелер≥ арқылы қабылдамайды, бұл Ђдыбыстарї адам миы нейрондарының өр≥с≥не сыртқы ЁћӨ әсер ету≥ нәтижес≥нде пайда болады.

∆оғары жи≥л≥кт≥ ток (∆∆“) жылулық әсермен қатар Ђерекшеї әсерлер≥ де бар. ∆∆“ Ђерекеше әсер≥ деп ағзадағы эритроциттерд≥ң, лейкоцитерд≥ң және басқа да жасушылар мен бөлшектерд≥ң электр өр≥с≥ бойымен орналасуын, сонымен қатар жасушының макромолекулаларының пол€ризаци€ланған бүй≥р шыбықтарының өр≥ске сәйкес орналасуын және т.б. атайды, б≥рақ бұл құбылыстың механизм≥ әл≥ толық зерттелмеген.

≈нд≥ айнымалы электромагнитт≥к токтар мен өр≥стерд≥ терапи€да қолдануды қарастырайық.

ƒарсанвализаци€. ∆и≥л≥г≥ 110 к√ц, ток шамасы 0- 0,02 мј, кернеу≥ 25-30 к¬, п≥ш≥н≥ қоңырау тәр≥зд≥, 50 √ц жи≥л≥ктег≥ токпен модул€ци€ланаған, ұзақтығы 50-100 мкс болатын импульст≥ токпен адам ағзасының кейб≥р аймақтарын емдеуд≥ дарсонвализаци€ деп атайды. Ѕұл әд≥сте, шыны электродтағы сирет≥лген ауа арқылы өткен жоғары жи≥л≥кт≥ токтың әсер≥нен, емделет≥н дене аймағы мен шыны электрод бет≥ арасындағы жұқа ауа қабатында тәжд≥ разр€д пайда болады (31- сурет). –азр€д кез≥нде пайда болатын ұшқынның шамасы шыны электрод пен емделет≥н дене арасындағы ауа қабатынаның қалыңдығына байланысты, ауа қабаты жұқарған сайын разр€д шамасы болар болмас ұшқыншадан, үлкен ұшқынға дей≥н өсед≥.

 
 

 

 


3- сурет

 

∆ұқа ауа қабаты ортаның электрл≥к сиымдылығының өте аз болуына себеп болады, соның әсер≥нен осындай ортадан өткен жоғары жи≥л≥кт≥ ток өте әлс≥з болып, әсер еткен аймағында ауырсыну әсер≥н тудыра алмайды.

ƒарсонвализаци€ кез≥нде ағзаға әсер етет≥н нег≥зг≥ емд≥к фактор болып ұлпа арқылы өткен жоғары жи≥л≥кт≥ ток пен электрл≥к разр€дты жатады. јталған әд≥сте қолданылатын тербел≥с жи≥л≥г≥н≥ң өте жоғары болуы, пайда болатын токтың б≥р бағыттағы әсер≥н≥ң өте әлс≥з болуына алып келед≥, соның себеб≥нен мембрана қабаттарында жиналатын иондар жасушаны қоздыруға жетк≥л≥кс≥з болады. —онымен қатар өте аз уақыт ≥ш≥нде бағытын үзд≥кс≥з өзгертет≥н мұндай ток әсер≥нен иондар тербел≥ске түс≥п, ортада өте аз мөлшерде жылу пайда болады. “әжд≥, әс≥ресе ұшқынды разр€дтар кез≥нде аз мөлшерде пайда болатын жылудың әсер≥нен ғөр≥, электр разр€дының т≥т≥ркенд≥рг≥ш әсер әлдей қайда басым. ќсындай құбылыстардың (аз жылу мөлшер≥, электрл≥к разр€д) әсер≥нен дарсанвализаци€ аймағындағы артериол мен капилл€рлардың кеңу≥ байқалады, қан айналысы күшейед≥, тер≥ қабаттарында гипереми€ көр≥н≥с табады.

ƒарсонвализаци€ әд≥с≥мен –ейно, а€қ вена тамырларының варикозын, нейродермиттерд≥, трофикалық жараларды т.б. ауруларды емдейд≥. ћұндай емд≥к шараларды »скра-1, ¬ихрь-1 құралдарымен ≥ске асырады (4 сурет).

”льтратонды емдеу Ц күш≥ төмен, кернеу≥ жоғары, жи≥л≥г≥ 22 к√ц айнымалы токпен әсер етуге нег≥зделген жаңа емдеу әд≥с≥. Әсер ету механизм≥ жерг≥л≥кт≥ дарсонвализаци€ға жақын. ћұндай жи≥л≥ктег≥ токтар лимфа және қан тамырларын ұлғайтады, зат алмасу процесс≥н күшейтед≥. Ѕ≥рқатар тер≥ ауруларын, жараны, жыныс органдарын, қабыну процестер≥н, перифери€лық тамыр ауруларын емдеуде кең≥нен қолданылады. ћұндай ток өнд≥рет≥н аппарат Ђ”льтратон “Ќ„-1041ї деп аталады.

”льтра жоғары жи≥л≥кт≥ терапи€. ∆и≥л≥г≥ 30- 300 ћ√ц аралығындағы электромагнитт≥к (Ёћ) тербел≥стер мен толқындар ультра жоғары жил≥кке (”∆∆)жатқызылады, ал осы диапазонда жататын 27,12 ћ√ц және 40,68 ћ√ц жи≥л≥ке сәйкес келет≥н Ёћ өр≥ст≥ емдеу мақсатында қолдануды ультра жоғары жи≥л≥кт≥ (”∆∆) терапи€ деп атайды.

”∆∆ ток медициналық ғылыми - зертеулерде көп қолданылады, оның аз дозасының әсер≥нен қан тамырларының кеңит≥нд≥г≥ (ƒроздова ј.¬.,1955; ¬алиев ƒ.».,1977), миокардтың қалпына келу процес≥н жанданыруға болатындығы, оның сығылу қаб≥лет≥н жақсарту, жүрек аймағындағы ауырсынудың азайту (√ригорьева ¬.ƒ. 1961;  рупенников ј.»., 1963; —аперов ¬.ѕ., 1977) си€қты әсер≥лер≥ бар.

”∆∆“ арқылы өте көп ауруларды емдейд≥, ол арқылы кез келген қабыну процес≥н (эндокрин бездер≥н≥ң, фурункулез, травматизмде, ≥р≥ңде, ринит, неврит, т.б. көптеген) басуға болады.

ћұндай емд≥к шараларды ”¬„-80, ”¬„-66, Ёкран-1, »мпульс-3 құралдары арқылы жүрг≥зед≥ (5 сурет). ќлардың құрлысы мен жұмыс ≥стеу принциптер≥ туралы мәл≥меттер [1,2] бер≥лген.

—антимерл≥к толқынды терапи€ (—ћ“-—ћ¬) деп, адам ағзасының кейб≥р аймақтарына жи≥л≥г≥ 2375 ћ√ц, толқын ұзындығы 12,6 см, аса жоғары жи≥л≥ктег≥ (ј∆∆) электромагнитт≥к толқынмен әсер ету арқылы емдеу әд≥с≥н атайды. ќсы мақсатта қолданылатын толқыннның максимал қуаты 70-100 ¬т артпауы ти≥с. —ћ“-ның жүрек- қан тамыр жүйес≥не (ќржешковский ¬.¬., „опчик ƒ.». ‘астыковский Ћ.ƒ., 1982), гормондық жүйеге (Ќиколаев Ћ.Ќ.,1982), ағзадағы биохими€лық және физиологи€лық процестерге (—авченок Ћ.»., 1983), демалу тыныс мүшелерге (јлыкулов ƒ.ј., им ¬.».,“урсунова ћ.ј.,1985) әсерлер≥ анықтаған [2,155-160 б].

 
 

 


4 Ц сурет. »скра -1 аппараты 5 сурет. ”¬„-50-02 аппараты

 

—ћ“ әсер етет≥н орта шекараларында тұрғын толқын пайда болады, соның әсер≥нен ол аймақ қатты қызып, т≥птен күй≥п кету≥ де мүмк≥н. Ѕұл айтылған жай көб≥не тер≥ асты май қабатының қалыңдығы әсер етуш≥ толқын ұзындығына есел≥к қатынаста болған жағдайда байқалуы мүмк≥н, сондықтан —ћ“ кез≥нде осы жағдайды қатаң ескерген жөн.

—ћ“ емд≥к әсер≥ жылуға байланысты болатындығын атаған болатынбыз, ғалымдардың зерттеулер≥ бойынша мүнан басқа да құбылыстар байқалатыны анықталған. Қаз≥рг≥ кезде —ћ“-ның жылу түр≥не жатпайтын кейб≥р қасиеттер≥ анықталды, әз≥рше мұндай құбылыстар медициналық практикада емд≥к мақсатта қолданылмайды, қосымша зерттеулерд≥ қажет етед≥. —ћ“ арқылы емд≥к шаралар Ћуч-2, Ћуч-58, т.б. құралдар арқылы жүрг≥зед≥. ќлардың құрлысы мен жұмыс ≥стеу принциптер≥ туралы мәл≥меттер [1,2] бер≥лген.

ƒециметрл≥к толқынды терапи€ (ƒ““-ƒћ¬) деп, адам ағзасының кейб≥р аймақтарына жи≥л≥г≥ 460 ћ√ц, толқын ұзындығы 65 см, аса жоғары жи≥л≥ктег≥ (ј∆∆) электромагнитт≥к толқынмен әсер ету арқылы емдеу әд≥с≥н атайды. ќсы мақсатта қолданылатын толқыннның максимал қуаты 100 ¬т артпауы ти≥с. Ѕиологи€лық денелерд≥ң дециметрл≥к толқын энерги€сын жұту механизм≥ —ћ“ б≥рдей, бар өзгешел≥к толқындар жи≥л≥г≥н≥ң төмен болуынан жұтылған және шағылған толқын энерги€ларының өз ара қатынасынан олардың ұлпада таралуының басқаша болуында ғана. ∆и≥л≥кт≥ң төмен, соған сәйкес толқын ұзындығының үлкен болуы, енд≥г≥ жерде тер≥ асты май қабыты қалыңдығының толқын ұзындығына есел≥ болуына мүмк≥нд≥к бермейд≥, соның әсер≥ннен тұрғын толқын пайда болмайды, €ғни денен≥ң кей аймақтарының артық дәрежеде қызуы немесе күйу≥ си€қты құбылыстар байқалмайды, толқынның ек≥ түрл≥ орта шекарасынан шағылуы 35-63% төмендейд≥, соның әсер≥нен биологи€лық ортада жұтылатын энерги€ артады. ƒециметрл≥к толқындардың денеге ену≥ де артады, су молекуласы мол ортада 3,6 см, су молекалаларына аз, кедей ортада 26,2 см дей≥н енед≥, сонымен қатар толқын энерги€сы ортада б≥ркелк≥ таралады. ƒ““ емд≥к әсер≥ оның биологи€лық ортада жылу тудыруына нег≥зделген, тек нег≥зг≥ айырмашылық ортада жылу б≥ркелк≥ және терең тарауында. —ондықтан бұл әд≥с кең түрде қолданылады, көптеген қабыну процес≥н емдейд≥. ћұндай емд≥к шараларды ¬олна-2, ƒћ¬-15, ƒћ¬-20 т.б. құралдары арқылы жүрг≥зед≥.

Ёлектрохирурги€. ∆оғары жи≥л≥кт≥(∆∆) токты медицинада қолданудың тағы б≥р саласы электрохируги€ болып саналады. Қаз≥рг≥ кезеңде гинекологи€, гастроэнтерологи€, оториноларингологи€, офтальмологи€, урологи€, проктологи€, торакльды хирурги€ т.б. салалардағы хирурги€лық операци€лардың 80-90% осы әд≥спен жасалынады.

Ёлектрохирурги€ (Ё’) ек≥ түрл≥ аталады. ∆∆ токтың жылулық әсер≥н пайдаланып ұлпаны кесуд≥ - электротоми€ деп, ал оны балқыта отырып кесуд≥ электрокоагул€ци€ деп атайды.

Ёлектротоми€ кез≥нде ұлпа пышықтың механикалық әсер≥ нәтижес≥ндег≥дей кес≥лмейд≥, кер≥с≥нше ∆∆ ток ұлпа арқылы өткенде кеск≥ш - электрод астындағы ұлпаның жасуша аралық қабаттардағы сұйықтар жоғары температураға (4000— және одан жоғары) дей≥н лезде қызады, жылдам қызған сұйықтардың булануы жарылыс(кавитаци€) түр≥нде жүред≥, соның нәтижес≥нде ұлпаның құрылымының бұзылуы, ұлпа қабатындағы белоктардың жиырылып балқуы тәр≥зд≥ құбылыстар орын алады. Ѕұл кезде электрод астындағы ұлпада ток тығызды 40 кј/м2 дей≥н артады.

Ёлектрохирурги€да қолданылатын электродтар п≥ш≥н≥ скальпель, ұстара, ине, тұзақ, диск түр≥нде болады, ол Ё’ аппаратың ∆∆ генераторының б≥р шығысына жалғанады және бұл электродтар ұлпыны кес≥ үш≥н қолданылатындықтан оны активт≥ деп атайды. јл пассивт≥ деп аталатын келес≥ электрод ∆∆ генератордың келес≥ шығысына жалғанады және оның басты м≥ндет≥ пациентт≥ң денес≥ мен Ё’ аппараты арасындағы электрл≥к т≥збект≥ң тұйық болуын (жақсы конткт) қамтамасыз ету. —ондықтан бұл электродтың ауданы б≥рнеше квадарат дециметр болады, активт≥ электрод ауданы б≥рнеше мм2 аспайды. ѕасивт≥ электрод төң≥рег≥ндег≥ ток тығыздығы өте аз, сондықтан оның температурасы өте төмен болады.

Ёлектрохирурги€да ұлпаны кесу тереңд≥г≥ мен коагул€ци€лану дәрежес≥ активт≥ электродтың ауданы мен п≥ш≥н≥не, ұлпа бойымен оның қозғалу жылдамдығына және жоғары жи≥л≥кт≥(∆∆) ток тығыздығына тәуелд≥. ћысалы, электрокоагули€ци€да қолданылатын активт≥ электрод п≥ш≥н≥ шар не диск түр≥нде болады (6а- сурет), оны ұлпаға басып, б≥рнеше секундқа ∆∆ токты қосады, ал электротоми€дағы активт≥ электрод п≥ш≥н≥ өте жұқа ұстара, ине, не сымнан жасалынған тұзақ түр≥нде болады (6б-сурет). Ёлектрохирури€да бипол€рлы(ек≥) электродтар да қолданылады, €ғни ек≥ электрод та активт≥ге жатады, олардың түр≥ пинцет түр≥нде болады (6в сурет). Ё’ басты ерекешел≥г≥ операци€ның қансыз болуында. Ёлектротоми€ кез≥нде к≥ш≥ диаметрл≥ қан тамырлары мен кес≥лген ұлпаныңның беттер≥ коагул€ци€ланады, бұл қанның ағуын азайтады, нәтижес≥нде қан тамырлары мен лимфа жолдарына ауру жасушылардың ен≥п кету≥не жол бер≥лмейд≥, осылайша операци€ның стерильд≥ болуын қамтамасыз етед≥. ќта кез≥нде активт≥ электродқа жабықан қан әсер≥нен ондағы ток күш≥ төмендейд≥, сондықтан электродты жабысқан, кепкен қан қабатын(плекасын) тазартып отыру керек.

 
 

а) б) в)

6 сурет

 

—онымен қатар ота кез≥нде электрод пен ұлпа арасында пайда болатын электр ұшқынының температурсы 30000— дей≥н жетед≥, соның салдарынан ұлпа күй≥п, жағымсыз и≥с пайда болады, сондықтан ота жасалынатын аймақатағы ауаны вентил€ци€лау арқылы тазартып отырады.

Ёлектрокоагул€ци€ дәрежес≥ ұлпаның физикалық параметрлер≥не, оның ≥ш≥нде импеденс шамасына т≥келей байланысты болатындығын соңғы жүрг≥з≥лген зерттеулер дәлелдеп отыр, оның оптималд≥ мән≥ 1-1,5 кќм тең, мұнан басқа мәндерде Ё’ операци€дан кей≥н кес≥лген жерд≥ң жазылу жағдайы күрделен≥п кету≥ мүмк≥н. ќсы жағдайларға сәйкес қаз≥рг≥ заманғы Ё’ құралдарда кес≥лет≥н ұлпаның импеданстық күй≥не байланысты операци€ кез≥ндег≥ құралдың қуатын автоматты түрде реттеу қарастырылған, €ғни ұлпаның импеданстық көрсетк≥ш≥не сәйкес қажетт≥ токты реттеп отырады. ќсы мақсатта 100 к√ц, 440 к√ц, 1760 к√ц ∆∆ ток қолданатын Ё’¬„ -100-5 Ђ оагул€торї; Ё’¬„ -350-4 Ђ”ниверсалї; Ё’¬„-20-01, ЂMartin ME 400ї т.б. Ё’ құралдар қолданылады.

 ез келген хирурги€лық әрекет ұлпаның құрылымын бұзу енд≥г≥ белг≥л≥. Ѕұл әркетт≥ хирургтер мейл≥нше жылдам жасауға, пациентке өте аз зақым келт≥руге тырысады. —оңғы жылдары электрохирурги€да осы шартты орындауда үлкен табыстарға қол жетк≥з≥лд≥. —оның б≥р≥ рет≥нде јҚЎ-тың ЂArthroCareї корпораци€сы ұсынған Coblation-технологи€ деп аталатын жаңа әд≥ст≥ атауға болады. Ѕұл әд≥сте ∆∆ токтың жылулық әсер≥ қолданылмайды, кер≥с≥нше, аз энерги€ жұмсап, төмен температурада ұлпаны кесуге қол жетк≥з≥лед≥.

≈нд≥ осы әд≥ст≥ң физикалық механизм≥н талдайық. ќпераци€ жасалынатын аймаққа ток өтк≥зг≥шт≥г≥ жоғары болатын, NaCl физиологи€лық ерт≥нд≥ ж≥бер≥лед≥. Ёлектрод астындағы аймақтағы NaCl ерт≥нд≥с≥ң молекулалары ∆∆ ток өр≥с≥н≥ң әсер≥нен иондарға ыдырап, жоғары концентраци€лы Ђплазмалық аймақї пайда болады. ЂArthroCareї корпораци€сы жүрг≥зген зерттеулер мен эксперименттер аталған аймақтағы бөлшектерд≥ң энерги€сы 4-5 э¬ болатындығын және бұл энерги€ның биологи€лық ұлпаны қоршаған ортадағы молекулаларды соққылап, олардың молекулалық байланыстарын бұзып, ерк≥н радикалдарға ыдыратуға жетк≥л≥кт≥ екенд≥г≥н анықтады. Ёлектрод астындағы аймақтағы ұлпаның молекулалары ыдырайды, ағзаға немесе мүшеге өте аз зақым келед≥. ћұндай әд≥с әс≥ресе көзге, нервке өте жақын орналасқан ұлпаны кесуде және алып тастауда таптырмайтын әд≥с. Coblation-технологи€ кез≥нде ұлпа арқылы ток өтпейт≥нд≥ктен, ол аймақ тек 40-700— қызады.

 

System-2000 (Arthrocare) құралы.

 

Қаз≥рг≥ кезеңде аталған фирма ЂCOBLATORї атты 100 к√ц жи≥л≥кте жұмыс ≥стейт≥н, шығыс кернеу≥ 0-300 ¬ болатын, қуаты 300 ¬т және System-2000 (Arthrocare) Ё’ құралдарды жасап шығырған және олар қолданыста (7- сурет).

 





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-11-23; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 922 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

ƒва самых важных дн€ в твоей жизни: день, когда ты по€вилс€ на свет, и день, когда пон€л, зачем. © ћарк “вен
==> читать все изречени€...

1285 - | 1189 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.093 с.