Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


“аҚырып бойынша студентт≥Ң Өз≥ Өз≥ тексеру≥не арналҒан тест сҰраҚтары




 

1. √емодинамика деп...

A. дене қозғалысының заңдылықтарын зерттейтiн биомеханиканың бiр бөлiмi. ќның басты көрсетк≥штер≥ болып....

B. қанның тамыр жүйесiмен ағыуының заңдылықтарын зерттейтiн биомеханиканың бiр бөлiмi. ќның басты көрсетк≥штер≥ болып....

C. сұйықтың жүйемен ағыуының заңдылықтарын зерттейтiн биомеханиканың бiр бөлiмi. ќның басты көрсетк≥штер≥ болып....

1. қан қысымы.

2. құрамы және мөлшерi

3. қысымы және ағысының жылдамдығы

2. Қан қысымы - бұл...

A. қан тарапынан тамырдың қабырғасына әсер етушi үдеу. Ѕұл шама...

B. қан тарапынан тамырдың бiрлiк ауданына әсер етушi күш. Ѕұл шама...

C. қанның жылдамдығын анықтайтын шама. Ѕұл шама...

D. қанның құрамын бағалайтын шама. Ѕұл шама...

E. қан тарапынан тамырға әсер етушi жылдамдық. Ѕұл шама...

1. кг/м2 өлшенед≥.

2. н/м өлшенед≥.

3. ѕа. өлшенед≥.

4.ѕа/м2 өлшенед≥.

3. —ызықты жылдамдық... өрнегiмен анықталады.

A. v = L-t, оның өлшем б≥рл≥г≥...

B. v = L×t, оның өлшем б≥рл≥г≥...

C. v = L+t, оның өлшем б≥рл≥г≥...

D. v = t/L, оның өлшем б≥рл≥г≥...

E. v = L/t, оның өлшем б≥рл≥г≥...

1. л/с

2. м/с

3. мл/см

4. км/сағ

4.  өлемдiк жылдамдық Q... өрнегiмен (мұндағы V- сұйықтың көлемi) анықталады.

A. Q=V/t, оның өлшем б≥рл≥г≥...

B. Q=V-t, оның өлшем б≥рл≥г≥...

C. Q=V×t, оның өлшем б≥рл≥г≥...

D. Q= t /V, оның өлшем б≥рл≥г≥...

E. Q=V+t, оның өлшем б≥рл≥г≥...

1. км/сағ

2. мл/с

3. л×с

4. см/сағ

5. —ызықты (v) және көлемдiк (Q) жылдамдықтардың арасындағы байланыс... өрнегiмен сипатталады.

A. Q= S/v

B. Q=v+S

C. Q=v/S

D. Q=v-S

E. Q=v×S

6. Қан қысымын қалпына келтiретiн негiзгi фармакологи€лық дәрi-дәрмектер... негiзделген.

A. қанның тұтқырлығын көбейтуiне

B. қанның құрамын өзгертуге

C. қанның мөлшерiн өзгертуге

D. тамырлардың қабырғаларын жақсартуға

E. тамырлардың iшкi қуыстылығын кең≥туге

7. “амыр жүйесiнiң әр- түрлi бөлiгiндегi гемодинамикалық көрсеткiштердiң бiреуi W - гидравликалық кедергi,ол...

A. W= 8h l /pR4 тең және ол...

B. W= 8h l /pR2 тең және ол...

C. W= 8 R4 l /ph тең және ол...

1. тамыр қабырғасының серпiмдiлiгiне тәуелд≥.

2. қанның тұтқырлығына тәуелд≥.

3. тамыр радиусына тәуелд≥.

8. Қанның ба€у ағысы кезiнде капилл€рлық жүйеде...

A. | қан мен ұлпа арасында энерги€ алмасу мах мәнге ие болады

B. | қан мен ұлпа арасында зат алмасу мах мәнге ие болады.

C. |қанның құрамының өзгеруi мах мәнге ие болады

D. |ұлпа құрамының өзгеруi мах мәнге ие болады

E. | қан мен ұлпа арасында ақпарат алмасу мах мәнге ие болады

9. “амыр жүйесiнiң бойымен қан жылжыған сайын оның...

A. жылдамдығы артады.

B. орташа қысымы кемидi.

C. жылдамдығы өзгермейдi.

D. орташа қысымы артады.

E. орташа қысымы өзгермейдi.

10. “амырлар жүйесiндегi қанның қалыпты жағдайлардағы ағысы... сипатта өтедi.

A. |турбуленттi

B. |ламинарлы

C. |құйынды

D. |үдемелi

11. Қанның кең, тар тамырлары арқылы ағуында үлкен айырмашылықтар бар. ≤р≥ қан тамырларда эритроциттер....

ј. б≥р б≥р≥нен алшақтап Ђтиын түр≥ндег≥ бағанаї тәр≥зд≥ агрегаттық күй құрайды, ал тамыр тарылғанда...

¬. б≥р б≥р≥не жабысып Ђтиын түр≥ндег≥ бағанаї тәр≥зд≥ агрегаттық күй құрайды, ал тамыр тарылғанда...

—. б≥р б≥р≥не жабысып Ђбағанаї тәр≥зд≥ агрегаттық күй құрайды, ал тамыр тарылғанда...

1. қанның жылдамдық градиент≥ жоғарылайды, соның әсер≥нен агрегаттық күйдег≥ эритроциттер бөлшектенед≥.

2. қанның жылдамдық градиент≥ төмендейд≥, соның әсер≥нен агрегаттық күйдег≥ эритроциттер б≥р≥гед≥.

3. қанның жылдамдық градиент≥ өзгермейд≥, соның әсер≥нен агрегаттық күйдег≥ эритроциттер бөлшектенбейд≥.

12. Ёритроцит...

ј. өте қатты болып келед≥, соның салдарынан...

¬. өте майысқақ болып келед≥, соның салдарынан...

—. өте созылмалы, майысқақ болып келед≥, соның салдарынан...

1. оның қос ойыс диск≥ түр≥ндег≥ формасы сақталып диаметр≥ 20 мкм және одан да жоғары болатын тамырлар ≥ш≥не оңай к≥р≥п кетед≥, бұл эритроцит мембранасының тамырлар қабырғасымен жанасатын ауданын ұлғайтып, ондағы зат алмасуды жақсартады.

2. оның қос ойыс диск≥ түр≥ндег≥ формасы деформаци€ланып, диаметр≥ 10 мкм жоғары болатын тамырлар ≥ш≥не оңай к≥р≥п кетед≥, бұл эритроцит мембранасының тамырлар қабырғасымен жанасатын ауданын ұлғайтып, ондағы зат алмасуды жақсартады.

3. оның қос ойыс диск≥ түр≥ндег≥ формасы деформаци€ланып, диаметр≥ 3 мкм болатын капилл€р ≥ш≥не оңай к≥р≥п кетед≥, бұл эритроцит мембранасының капилл€р қабырғасымен жанасатын ауданын ұлғайтып, ондағы зат алмасуды жақсартады.

13. Қан тұтқырлығы қалыпты жағдайда... болады.

A. 1,7 - 22,9 мѕа/с

B. 8,6 - 9,6 мѕа/с

C. 10 - 15 мѕа/с

D. 4 - 5 мѕа/с

E. 0,2 - 0,5 мѕа/с

14. ¬енедағы қан ағысының сызықтық жылдамдығы....

ј. кемид≥,өйткен≥...

¬. артады, өйткен≥...

—. өзгермейд≥, өйткен≥...

1. вена тамырының саңлауы барлық капилл€рларға салыстырғанда көп.

2. вена тамырының саңлауы барлық капилл€рларға салыстырғанда аз.

3. вена тамырының саңлауы барлық капилл€рларға салыстырғанда тұрақты.

 

 

6 дәр≥с. ∆ј–џҚ“џҢ «ј““ј–ћ≈Ќ Ә–≈ ≈“≤. Ћёћ»Ќ≈—÷≈Ќ»я. ‘ќ“ќЅ»ќЋќ√»яЋџҚ ѕ–ќ÷≈—“≈–.

 

Ћекци€ жоспары

1. ∆арықтың жұтылуы

2. Ѕугер-Ѕер ЦЋамберт заңы.

3. ≈рт≥нд≥н≥ң оптикалық тығыздығы.

4. ∆ұтылу спектр≥.

5. Ћюминесценци€, оның түрлер≥

6. ’емилюминесценци€.

7. ‘отобиологи€лық процестер және фотохими€лық реакци€лар.

8. ”льтракүлг≥н сәулен≥ң биологи€лық әсер≥. ”  сәулен≥ медицинада қолдану.

 

Ћекци€ мақсаты: жарықтың денеде жұтылу құбылысын, люминесценци€, хемилюменесценци€ құбылыстарын қарастыру. ∆арықтың әсер≥нен жүрет≥н фотобиологи€лық құбылыстарды талдау. ”  сәулен≥ң денеге әсер≥н және оны медицинада қолдануды қарастыру.

 

∆арық ағыны зат арқылы өткенде, оның энерги€сының б≥р бөл≥г≥ ортаның атомдары немесе молекуларын қоздыруға жұмсалады, нәтижес≥нде жарық энерги€сы аза€ды. Ѕұл құбылысты жарықтың жұтылуы деп атайды, шын мән≥нде жарықтың жұтылыу деп жарық сәулес≥н≥ң б≥р ортамен тарау барысында жарық энерги€сының энерги€ның басқа түр≥не ауысуы нәтижес≥нде жарық интенсивт≥л≥г≥н≥ң төмендеу≥н атайды.

≈нд≥ жарықтың интенсивт≥л≥г≥н≥ң азаю (кему) заңдылығын қарастырайық (1сурет).

 

1 сурет

 

Қалыңдығы dl болатын жұқа қабаттан монохроматты жарық өткенде оның бастапқы интенсивт≥л≥г≥н кему≥ dI, жарық сәулес≥ өткен қабат қалыңдығына dl, түскен жарықтың бастапқы интенсивт≥л≥г≥не I пропорционал болын дел≥к. ќсы шамалар арасындағы байланысты мына түрдег≥ дифферциалдық теңдеу арқылы өрнектей≥к:

dI = -kl Idl,

мұндағы kl - ортаның жарықты жұту қаб≥лет≥н сипаттайтын пропорционалдық коэффициент, оны жұтылудың натуралды көрсетк≥ш≥ деп атайды, ол жарық толқынының ұзындығына l тәуелд≥, б≥рақ интенсивт≥л≥г≥не тәуелс≥з. “еңдеудег≥ минус таңбасы жарық интенсивт≥л≥г≥н≥ң аза€тындығын (кемит≥нд≥г≥н) көрсетед≥. Ѕұл теңдеуд≥ң шеш≥м≥ мына түрде жазылады:

e-kl l

мұндағы I0 Ц түскен сәуле (бастапқы сәуле) интенсивт≥л≥г≥, I- зат қалыңдығы l қабаттан өткен сәуле интенсивт≥л≥г≥. Ѕұл жарықтың жұтылу немесе Ѕугер заңы деп аталады.

≈гер Ѕугер өрнег≥н логарифмдесек ln(I0/I) = -kll өрнег≥ кел≥п шығады, мұндағы l =1/ kl тең деп алсақ, онда соңғы өрнек мына түрге келед≥ I=I0/e. ћұнан kl физикалық мән≥ кел≥п шығады: жұтылудың натураль көрсетк≥ш≥ сан жағынан жарықтың жұтылуын Ђеї есе азайтатын қабат қалыңдығына кер≥ шамаға тең.

≈нд≥ жарықтың ерт≥нд≥де жұтылуын қарастырайық. ∆арық толқыны ерт≥нд≥ арқылы өткенде, оның фотондары ер≥тк≥шт≥ң де, ер≥ген заттың да молекулаларымен әрекеттесед≥, энерги€сының б≥р бөл≥г≥н орта молекулаларының күй≥н өзгертуге жұмсайды, нәтижес≥нде жарық интенсивт≥л≥г≥ кемид≥, жарық жұтылады. ∆арықтың ерт≥нд≥де жұтылуын сипаттайтын жұтылудың натураль көрсетк≥ш≥ cl ерт≥нд≥ концентраци€сына тура пропорционал екенд≥г≥н ғалым Ѕер анықталды: kl= cl. ћұндағы жұтылудың натуралды мол€рлы көрсетк≥ш≥, ол ер≥ген зат түр≥не, жарықтың толқын ұзындығына тәуелд≥, б≥рақ ер≥т≥нд≥ концентраци€сына тәуелс≥з. Ѕұл тұжырымды Ѕер заңы деп атайды.  онцентраци€сы жоғары ерт≥нд≥лер үш≥н бұл заңы орындалмайды, өйткен≥ жоғары концентраци€лы ер≥т≥нд≥де молекулалар арасы жақындап, олардың өз ара әрекеттесу≥ орын алады да жарықтың жұтылуында өзгер≥стер байқалады. ≈нд≥ Ѕугер өрнег≥ндег≥ коэффициент орнына Ѕер өрнег≥н қойсақ:

e-cll∙ —

Ѕұл өрнек жарық жұтылуының Ѕугер-Ѕер-Ћамбер заңы деп аталады.

Ћаборатори€лық зерттеулерде Ѕугер-Ѕер-Ћамбер өрнег≥н бұл түрде қолданбайды, оның орнына нег≥з≥ 10 болатын дәрежел≥ өрнек түр≥нде жазады:

I =I0×10- e ∙—∙l

 

Ѕұл өрнект≥ логарифмдей≥к, сонда ол мына түрге келед≥: lg(I0/I) = e∙—∙l,мұндағы e= c/2,3 жұтылудың мол€рлы көрсетк≥ш≥ —оңғы өрнектег≥ lg(I0/I) = D деп белг≥л≥п және ол шаманы ерт≥нд≥н≥ң оптикалық тығыздығы деп атайық, сонда Ѕугер-Ѕер ЦЋамберт заңы мына түрге келед≥ D = e ∙—∙l.

∆арықтың заттарда жұтылу құбылысы фотометри€ мен спектрофотометри€ деп аталатын әд≥стерде қолданылады.

∆ұтылу спектр≥ деп заттың жарықты жұтуының жарық жи≥л≥г≥не D =f(n) немесе оның толқын ұзындығына D =f(l) тәуелд≥л≥г≥н атайды.

Ѕ≥р атомды сирет≥лген газ бен металл буының жұтылу спектр≥ қарапайым болып келед≥. Ѕұл күйдег≥ заттардың атомдары б≥р б≥р≥нен өте алшақ жатқандықтан, оларда өз ара әсерлесу байқалмайды. «аттан өткен жарық кванты жеке атомдармен әрекеттесед≥, жұтылу спектр≥не сәйкес келет≥н толқындар hn = EK ЦEi шартына сәйкес анықталынады. Әр атомға сәйкес келет≥н энергетикалық деңгейлерд≥ң арасы б≥р б≥р≥нен ұзақ, сондықтан олардың спектрлер≥ б≥р б≥р≥нен алшақ жатқан жеке жеке сызықтардан тұрады, мұндай спектрлерл≥ сызықты деп атайды(2 сурет).

ћолекуласы көп атомды газдардың жұтылу спектрлер≥ сызықтың спектрлардан күрдел≥ болып келед≥. Өйткен≥, зат құрамындағы атомдардың өз ара әректтесу≥ мен қозғалысы күрдел≥, сондықтан мұндай заттардың жұтылу спектрлер≥ б≥р ≥б≥р≥нен алшақ оранласқан жолақтар түр≥нде болады. ћұндай спектрларды жолақ спектр деп атайды (3 сурет).

Ѕ≥р және көп атомды газдармен салыстырғанда тығыздығы жоғары газдар мен қатты денелерд≥ құрайтын бөлшектерд≥ң өз ара әрекеттесу≥ күшт≥, сол себепт≥ олардың бөлшектер≥не сәйкес келет≥н энергетикалық деңгейлер≥н≥ң арасы өте жақын болып келед≥, кей деңгейлер б≥р б≥р≥мен беттес≥п кеткен. ћаксимум және минимумдардан тұратын мұндай спектрларды тұтас деп атайды (4 сурет).

 

           
     
 
 

 

 


 
 

 

 


2 сурет 3 сурет 4 сурет

 

 

∆арық шығару себеб≥ жылулық құбылысқа жатпайтын, кез келген температурада байқалатын жарық түр≥н люминесценци€ деп атайды.  өру аймағында жататын жылулық жарықтар 103 -104   температудан басталады. —ол себепт≥ люминесценци€ жарығын Ђсуық жарықї деп те атайды. Ћюминесценци€ жарығының пайда болу себептер≥н≥ң б≥р≥ рет≥нде, дене молекуласын қоздыратын сыртқы жарық көз≥н≥ң әсер≥н атайды. ћұндай жарық көздер≥не көр≥нет≥н сәуле, ультракүлг≥н сәулес≥, рентген т.б. сәулелер жатады. ƒенеге әсер етуш≥ сәуле өз әсер≥н тоқтатқан мезг≥лде люминесценци€ құбылысы б≥рден тоқтамайды, ол б≥раз уақыт сәуленену≥н жалғастыра беред≥, люминесценци€ құбылысын сәулен≥ң шағылуы мен шашыру құбылысынан ерекшелел≥г≥ осында.

∆ұтылған энерги€сын люминесцентт≥к жарық шығаруға жұмсайтын заттарды люминофорлар деп атайды.

 ристалл атомдарының, молекулаларының қозығу нәтижес≥нде кванттық орын ауыстыруы денен≥ң люминестентт≥к жарық шығаруының басты себеб≥.

ƒене атомдарын, молекулаларын қоздыру себептер≥не байланысты люминесценци€ мынадай түрлерге бөл≥нед≥:

Ј ‘отолюминесценци€- жарық (көр≥нет≥н сәулен≥ң қысқа аймағы, ”  сәуле) әсер≥нен атомдардың қозуы нәтижес≥нде пайда болады;

Ј –ентгенолюминесценци€- рентген және гамма сәулелер≥ әсер≥нен атомдардың қозуы нәтижес≥нде пайда болады (рентген аппаратының экраны, радиаци€ индикаторлары);

Ј  атодолюминесценци€- электрондар ағыны әсер≥нен атомдардың қозуы нәтижес≥нде пайда болады (кинескоп, осциллограф, монитор);

Ј Ёлектролюминесценци€- электр өр≥с≥ әсер≥нен атомдардың қозуы кез≥нде пайда болады(электр разр€дымен газ молеккласын қоздыру-газ разр€дты лампа);

Ј ’емилюминесценци€- хими€лық реакци€ әсер≥нен молекулалардың қозуы кез≥нде пайда болады;

Ј Ѕиолюминесценци€ - биохими€лық реакци€лар әсер≥нен биологи€лық жүйен≥ң қозуы кез≥нде пайда болады;

Ј —онолюминесценци€ - ультрадыбыс әсер≥нен атомдардың қозу кез≥нде пайда болады.

∆оғарыда атап өткендей, люминесценци€ құбылысы сыртқы әсер тоқталса да жалғаса беред≥, қалдық сәулелену ұзақтығына байланысты люминесценци€: флуоресценци€ және фосфоресценци€ деген түрлерге бөл≥нед≥:

Ј ‘луоресценци€да қалдық сәулелену ұзақтығы 10-9 Ц 10-8 с.

Ј ‘осфоресценци€да сәулелену ұзақтығы 10-4 Ц 104 с.

 

≈нд≥ люминесценци€ның кей түрлер≥н≥ң пайда болу механиз≥м≥н талдайық.

1) ‘отолюминесценци€ құбылысы жи≥л≥г≥ n жарықтың фотондарының зат атомдарын немесе молекулаларын қоздыру нәтижес≥нде байқалады. Ќәтижес≥нде, зат атомы қозбаған нег≥зг≥ энергетикалық 1 күйден, қозған 2 күйге көшед≥, ары қарай процесс 3 түрл≥ жолмен жүру≥ мүмк≥н.

1. Қозған күйдег≥ атом немесе молекула жи≥л≥г≥ жұтқан жарық жи≥л≥г≥не nл = n фотон шығарып бұрыңғы нег≥зг≥ күйге қайта келед≥. ћұндай люминесценци€ резонансты деп аталады (5 сурет).

2. Қозған күйдег≥ атом немесе молекула өз≥н қоршаған орта атомдары немесе молекулаларымен әрекеттес≥п, сәуле шығармай төмен жатқан қозған күйдег≥ 2/ энергетикалық деңгейге орын ауыстырады. ќнан соң, ол жи≥л≥г≥ төмен nл < n фотон шығарып нег≥зг≥ күйге көшед≥. ћұндай люминесценци€ стоксты деп аталады (6-сурет).

3. Қозған күйдег≥ атом немесе молекула өз≥н қоршаған орта атомдары немесе молекулаларымен әрекеттес≥п, жоғары энергетикалық деңгейде жатқан 3/ қозған жаңа күйге орын ауыстырады. ќнан соң, ол жи≥л≥г≥ жоғары nл > n фотон шығарып нег≥зг≥ күйге көшед≥. ћұндай люминесценци€ антистоксты деп аталады (7-сурет).

 

 

 

5 сурет 6 сурет 7 сурет

 

2) ’емилюминесценци€. ’ими€лық реакци€да бөл≥нген энерги€ нәтижес≥нде байқалатын люминесценци€ны хемилюминесценци€ деп атайды. Ѕұл кезде хими€лық энерги€ның жарық энерги€сына ауысуы орын алады және бөл≥нет≥н жарық не реакци€ға түскен заттардан немесе зат құрамындағы қозған денеден шығады. ’емилюминесценци€ жарығының интенсивт≥л≥г≥ хими€лық реакци€ жылдамдығына пропорционалды. Ѕиологи€лық жүйелерде байқалатын хемилюминесценци€ түр≥н биохемилюминесценци€ деп атайды. Ѕиохемилюминесценци€ т≥р≥ жанулар мен жәнд≥ктер әлем≥не тән құбылыс, қаз≥г≥т таңда оның 250 тарта түр≥ кездесед≥. Ѕиохемилюминесценци€ құбылысы тотығу реакци€сы нәтижес≥нде, мысалы, липидтерд≥ң ерк≥н радиклдар реакци€сында байқалады.

Ћюминесценци€ құбылысы медицина мен биологи€да заттардың құрамына санды және сапалы талдау жүрг≥зуде қолданылады.

Ѕиологи€лық жүйлерде жарықтың жұтылуы ол жүйелерде ерекеше фотохими€лық реакци€лар жүру≥мен қабаттасып келед≥, өз кезег≥нде бұл реакци€лар фотобиологи€лық процестерд≥ң басы болуы мүмк≥н. ‘отобиологи€лық реакци€лар деп Ц биологи€лық жүйен≥ң молекулалары жарық квантын жұтуымен басталып, ағза немесе ұлпаның сәйкес жауап реакци€сымен а€қталатын құбылысты атайды. ‘отобиолги€лық реакци€ларға мыналар жатады:

Ј ‘отосинтез - күн сәулес≥ энерги€сының әсер≥нен органикалық молекулардың синтезделу≥;

Ј фототаксис- күн сәулес≥не немесе оған қарсы жаққа қарай т≥р≥ жәнд≥кт≥ң (мысалы, бактери€лар) қозғалуы;

Ј фототропизм- сәулеге немесе оған қарсы бағытқа қарай жапырақтың, шөп д≥ңгег≥н≥ң бұрылуы;

Ј фотопериодизм- т≥р≥ жәнд≥ке Ђжарық-қараңғыї циклымен әсер ету арқылы оның сөткел≥к және жылдық циклын реттеу;

Ј көру- көзге түскен жарық энерги€сын нерв импульс≥не айналдыру;

Ј тер≥ күй≥н≥ң жарық әсер≥нен өзгеру≥: эритема, эдема, күнге күй, пигментаци€, тер≥н≥ң күйу≥, тер≥ рагы;

Ѕарлық фотобиологи€лық процестер мына ретпен жүред≥:

Ј жарық квантын жұтқан молекуланың қозуы;

Ј б≥р≥нш≥ ретт≥к фотохими€лық реакци€лар нәтижес≥нде пайда болған заттардың жарықсыз хими€лық реакци€ларға түсу≥;

Ј ек≥нш≥ ретт≥к хими€лық реакци€лар;

Ј ұлпа немесе ағзаның физиологи€лық жауабы.

≈нд≥ ультракүлг≥н сәулес≥н≥ң т≥р≥ ағзаларға әсер≥н қарастырайық. ”льтракүлг≥н сәулес≥ (” ) оптикалық диапазонның ең қысқа аймағы 180 нм ден 400 нм дей≥нг≥ аралықты алып жатыр. ”  сәулен≥ биологи€лық әсерлер≥н байланысты 3- аймаққа бөлед≥:

Ј 400-320 нм, ұзын толқынды ”  (Ұ” ) Ђјї аймақ деп аталады;

Ј 320-280 нм, орта толқынды ”  (ќ” ) Ђ¬ї аймақ деп аталады;

Ј 280-180 нм, қысқа толқынды ”  (Қ” ) Ђ—ї аймақ деп аталады.

ќсы аймақтардағы Ұ”  сәулес≥н≥ң фотонының энерги€сы төмен болғанымен оның денеге терең ене алатын қаблет≥ жоғары, ал Қ”  сәулес≥не сәйкес келет≥н квантың энерги€сы басқаларынан көп, б≥рақ денеге ену қаблет≥ төмен. ∆алпы ”  сәуле квантының энерги€сы басқа сәулелер квантына салыстырғанда жоғары болғандықтан, оның биологи€лық денелерге тиг≥зет≥н әсер инфрақызыл (»Қ) және көр≥нет≥н жарықпен ( ∆) салыстырғанда өзгеше болады.  ез келген сәуле, мейл≥ ол »Қ, ”  немесе  ∆ болсын биологи€лық денемен әсерлескенде түрл≥ дәрежеде жұтылады.

ќсы жерде мына мәселеге тоқтала кеткен жөн. Ұлпада жұтылған сәуле энерги€сы энерги€ның басқа түр≥не, жылу мен хими€лық түрлерге айналады, бұл процесс ағзада жалғасын одан ары тауып, фотобиологи€лық процестерге ұласады. »нфрақызыл (»Қ) және көр≥нет≥н жарық( ∆) энерги€лары нег≥з≥нен жылуға айналса, ”  сәулен≥ң энерги€сы фотобиологи€лық процестерд≥ жүрг≥зуге ықпал етед≥.

”  сәулен≥ң квантарының энерги€сы жоғары болғандықтан оны жұтқан ұлпаның атомдары мен молекулалары қозған күйге көшед≥, кейде мұндай кванттар әсер≥нен электрондар атомнан ажырап, соның салдарынан дене молекуласының құрылымында өзгер≥стер орын алады. ќсының әсер≥нен белок молекулаларындағы әлс≥з байланыстар бұзылып, ерк≥н радикалдар пайда болады, күрдел≥ молекуллар қарапайымға ыдырайды. Ќәтижес≥нде биологи€лық белсенд≥: ацетилхолин, гистамин, т.б. заттар пайда болады. јл ”  сәулес≥н≥ң үлкен дозасы әсер≥нен нуклейн қышқылында құрылымдық өзгер≥стер байқалады, жасуша мутатци€сы орын алып. —онымен ”  сәулес≥н жұту нәтижес≥нде ағза ұлпаларында жүрет≥н атомдық және молекулалық құрылымдық өзгер≥стер жасушаның, ұлпаның, ағза мүшелер≥н≥ң өм≥р сүру≥н≥ң бұзылуына себеп болады. —онымен қатар ”  сәулес≥н≥ң витамин жасаушы да қаблет≥ бар екенд≥г≥ анықталды. “ер≥ қабатындағы 7-дегридрохолестерин, эргостерин т.б. витаминге жақын заттар 280-310 нм аралықтағы ”  сәуле әсер≥нен Ђƒї витамин≥не айналады. ”  сәулес≥н≥ң мұнанда басқа көптеген әсерлер≥ бар екенд≥г≥н де қарастыру қажет.

≈нд≥ ультракүлг≥н сәуле әсер≥нен ақуыз молекуласының құрылымының өзгеру≥н қарастырайық. ”  сәулен≥ң әcер≥нен ароматты күк≥рт құрамды ақуыздар мен пиримидин нег≥зд≥ нуклейн қышқылдарының ерк≥н радикалды пайда болады. ћысалы, триптофанға ”  әсер еткенде мына түрдег≥ реакци€ жүред≥:

*.
*.

јЌ + hn AH*+ + e- ј + H+ + е-

мұндағы јЌ Ц триптофан молекуласы, hn - ”  сәуле кванты, AH+ - пайда болған аралық катион- радикал, A- нейтрал радикал, e- сольватарлы электрон. ѕайда болған бөлшектер өте реакци€шыл болып келед≥, мысалы e - сольватарлы электроны цистин ақуызымен әсерлес≥п, оның дисульфидт≥ байланысын бұзып, цистеин ерк≥н радикалын пайда етед≥. Ѕұл ерк≥н радикалдар мембрананың өтк≥зг≥шт≥к қаб≥лет≥н бұзады, тер≥н≥ң күйу≥не алып келед≥ және т.б. құбылыстар орын алады.

”  сәулен≥ кварцты-сынапты, газразр€дты шамдар арқылы өнд≥ред≥. Өнд≥р≥лет≥н ”  сәулен≥ң құрамына сәйкес мұндай шамдар: интегралды және селективт≥ болып бөл≥нед≥. »нтегралды шам ”  сәулен≥ң барлық спектр≥н, ал селективт≥- тек белг≥л≥ б≥р аймағын ғана шығарады. »нтегралды ”  жарық көз≥не ƒ“–-100 ¬т - ƒ“–-1000 ¬т типт≥ шамдары жатады, ал селективт≥ ”  жарық көз≥не Ћ”‘-153 шамы жатады, ол 320-400 нм аралықтағы, ал Ћ«-153 шамы 310-320 нм жарық толқындарын өнд≥ред≥. ћұнан басқа ќ” -1, ””ƒ-1, ”‘ќ-1500, т.б. шамдар да қолданылады. ∆еке бөлмелерд≥, аураханалардағы палаталарды залалсыздандыруда селективт≥ ”  сәуле шығаратын, электр доғалы бактерицитт≥ ƒЅ-15, ƒЅ-30 және ƒЅ-60. шамдары пайдаланылады, олар 200-280 нм аралықтағы ”  толқындарды таратады.

—оңғы кездер≥ кварц ыдыс арқылы аққан қанға ”  сәулемен әсер ету арқылы емдеу шараларын өтк≥з≥луде. ћұндай сәуле әсер≥нен қанның формалы элементер≥н≥ң функционалды белсенд≥л≥г≥ артуы нәтижес≥нде, ағзадағы қабыну процестер≥н≥ң әсер≥нен эритроциттерд≥ң мембрана қабатына жабысқан бөгде заттардан тазаруы жүред≥. ћұндай емд≥к шаралар ”‘ќ , ћƒ-73ћ,Ћ -5», Ђ»зольдаї, т.б құралдар арқылы орындалады. ”  сәулес≥н ағзаның түрл≥ инфекци€лық ауруларға қарсы тұруын күшейтуде, балаларда рахит кесел≥н болдырмауда, тер≥ ауруларын емдеуде, ағзаның иммунд≥к жүйес≥н қалпына келт≥руде қолданды.

 

 





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-11-23; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 654 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

Ћаской почти всегда добьешьс€ больше, чем грубой силой. © Ќеизвестно
==> читать все изречени€...

1507 - | 1341 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.073 с.