Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


∆ер үст≥ және жер асты суларының ластану көздер≥ туралы қазақша реферат

‘изикалық ластану

Ғылыми-техниканың ғарыштап дамуы табиғатты ти≥мд≥ пайдалану ≥с≥н ұйымдастыруда адамзаттың алдына б≥рқатар жаңа м≥ндеттер қойып, табиғатты қорғаудың көптеген мәселелер≥н шиелен≥ст≥р≥п ж≥берд≥. “абиғат ресурстарын пайдалану көлем≥н≥ң артуы, тұрған ортаның өнд≥р≥с және тұтыну қалдықтарымен ластануының өсу≥, адамзаттың энерги€мен қарулануының артуы, жаңа заттар жасап өнд≥р≥ст≥ң жаңа салаларының пайда болуы, ауыл шаруашылығын интенсивтенд≥ру, халқы көп ≥р≥ қалалардың көбею≥ нег≥зг≥ шеш≥м≥н тез≥рек табатын мәселелерд≥ң қатарына жатады.
Ғылыми-техникалық революци€ экологи€лық ортаның ластануына қарсы күрес. Ћастану деген≥м≥з ауаның, жер мен судың б≥з қаламайтын қолайсыз өзгер≥стерге ұшырауы, ол қаз≥р немесе болашақта өс≥мд≥ктерд≥ң, жануарлардың, адамның өм≥р≥не, өнеркәс≥п пен ауыл шаруашылығындағы өнд≥р≥с процестер≥не, табиғат ресурстарының жай-күй≥не қолайсыз ықпалын тиг≥зу≥ мүмк≥н.

Ёкологи€ның күрт нашарлап кету≥ адамдардың табиғатқа антропогенд≥к әсер≥нен болып отыр. јтмосферадағы көм≥рқышқыл газдардың концентраци€сының артуына байланысты климат өзгер≥п, температураның жоғарлауына әкел≥п соғады. Ёнерги€ көз≥ рет≥нде көм≥р, мұнай, табиғи газды пайдалану нәтижес≥нде және машиналардың көбей≥п индустри€лық революци€ның өркендеу≥не байланысты бұл процесс тез≥рек жүред≥.

Ќег≥зг≥ бөл≥м
2. јтмосфераның ластануы мен ластаушы көздер.
Өндiрiстiң қарқындап дамуына және отын түрлер≥н кең масштабта жағуға байланысты атмосферадағы бос оттект≥ң қоры азайып, ал көм≥рқышқыл газының мөлшер≥ жоғарылауда. Ќəтижесiнде табиғаттағы көмiртектiң айналымы бұзылды деуге болады. јдам баласы отты ең алғаш рет қолданған күннен бастап осы күнге дей≥н түрл≥ жану процестер≥нде 273 млрд. тонна оттег≥ жұмсаған болса, соның 246 млрд. тоннасы, €ғни (90% ға жуығы) соңғы жарты ғасырда ғана жұмсалған.  өмiртек айналымының бұзылуы мен атмосферада көмiрқышқыл газының концентраци€сының жоғарылауы ∆ердегi барлық хими€лық тепе-теңдiкке үлкен əсер етедi.

јтмосфералық ауа Ч түрлi газдардың қоспасы. ќның құрамында 78,08% азот, 20,9% оттегi, 0,93% аргон, 0,03% көмiрқышқыл газы бар. јл қалған 0,01% басқа неон, гелий, метан, радон, ксенон, т.б газдардың үлесiне тиедi. ∆ер бетiнде оттексiз тiршiлiк жоқ. ќл жасыл өсiмд≥ктердiң тiршiлiк əрекеттерi нəтижесiнде түзiледi. Өсiмдiктер су мен көмiрқышқылынан фотосинтез процесi кезiнде оттектi бөледi. јл басқа барлық тiрi организмдер оттектi тек пайдаланушылар болып есептеледi.  өм≥рқышқыл газы атмосфераға тiрi организмдерд≥ң тыныс алуы, отын түрлерiнiң жануы, органикалық заттардың ыдырауы мен шiруi кезiнде бөлiнедi. јуаның құрамындағы көмiрқышқыл газы мөлшерiнiң көбеюi адам мен жануарлар организмiне зи€нды əсер етед≥.
јтмосфера табиғи жəне жасанды (антропогендiк) жолмен ластанады.

1.1.“абиғи ластану.
јтмосферада үнемi белгiлi мөлшерде шаң болады. Ўаң табиғатта жүретiн табиғи процестер нəтижесiнде түзiледi.
Ўаңның үш түрi болады: минералдық (органикалық емес), органикалық жəне космостық. “ау жыныстарының үгiтiлуi мен бұзылуы, вулкандар атқылауы, орман, дала, торфтардың өртенуi, теңiз беттерiнен судың булануы минералдық шаңның түзiлуiне себеп болады. ќрганикалық шаң ауада аэропланктондар Ч бактери€лар, саңырауқұлақтардың споралары мен өсiмдiктердiң тозаңдары, т.б. түрiнде жəне өсiмдiктер мен жануарлардың ыдырау, ашу, шiру өнiмдерi түрiнде болады.  осмостық шаң жанған метеориттердiң қалдықтарынан түзiледi.

јтмосфералық шаң ∆ер бетiнде жүретiн кейбiр процестер үшiн белгiлi роль атқарады. ќл су буларының конденсаци€лануы үшiн, олай болса жауын-шашынның түзiлуiне əсер етедi. Ѕұнымен қатар күн ради€ци€сын сiңiрiп тiрi организмдердi күннiң зи€нды сəулелерiнен қорғайды.
∆ер бетiндегi заттардың биологи€лық ыдырауы, оның iшiндегi топырақ бактери€ларының тiршiлiгi күкiртсутек, аммиак, көмiрсутектер, азот, көмiртек оксидтерiнiң орасан зор мөлшерiнiң түзiлуiне əкелiп соғады.
2.2. ∆асанды ластану.

јтмосфераны ластаушылардың ең негiзгiлерi транспорт түрлерi, əсiресе автомобильдердiң жанармайларының жану өнiмдерi болып табылады. ≈септеулер бойынша, (слайд) автомобильдерден бөлiнген газдардың құрамында көмiрқышқыл газы Ч 9%, көмiртек оксидi -4%, көмiрсутектер Ч 0,5%, оттек Ч 4%, сутек -2%, альдегидтер Ч 0,004, азот оксидтерi Ч 0,06%, күкiрт оксидтерi Ч 0,006% барлығы 200 ге жақын компоненттер бар екенiн анықтады. јтмосфераға транспорттардан бөлiнген газдардың құрамында 25-27% қорғасын болатыны анықталған.

Қазiргi кезде бүкiл əлемде шамамен 500 млн аса автомобиль жүрiп тұрса, үлкен қалалардағы атмосфералық ауаның тазалығын сақтау адамзат үшiн қаншалықты маңызды екенi түсiнiктi. ћысалы, Ћос-јнджелес қаласының ауасын үнемi 2,5 млн автомобиль, ѕарижде Ч 900 мың, т.с.с. ластайды. јл əрбiр мың автомобильден күнiне ауаға 3000 кг көмiртек оксидтерi, т.с.с отынның толық емес жану өнiмдерi бөлiнедi. яғни физико-хими€лық қоспалар тыныс алу кезiнде адам мен жануарларға аса зи€нды.

 елес≥ ластаушыларымыз Ц жылу электр станци€лары. Қуаты орташа жылу электр станци€сы 1 сағатта 80 т көмiр жағып, атмосфераға шамамен 5т күкiрттi ангидрид жəне 16-17 т күл бөледi. јтмосфералық ауаның тазалығына үлкен əсер ететiн жағылатын отынның сапасы, жағу əдiстерi, газтазартқыш қондырғылар мен қалдық бөлетiн трубалардың биiктiгi. ∆Ё— газға көшiру зи€нды қалдықтар мөлшерiн бiршама азайтады.
«и€нды газдарды авиаци€лық транспорт та бөледi. ≈септеулер бойынша, реактивтi самолеттер ұшу кезiнде 1 сағатта 0,7 кг/м3 альдегидтер, 6,5 кг көмiртек оксидi, 1,7 кг көмiрсутектер, 4,3 кг азот оксидтерi, 6,3 кг/м3 қатты бөлшектер бөледi екен.

јтлант мұхиты арқылы ұшып өтетiн бiр реактивтi самолет, 8 сағат ұшу кезiнде осы уақытта 25000га жердiң орманы бөлетiн оттектi жұмсайды екен. јтмосфераның антропогендi ластану жолдары жылу энергетикасы, мұнай, газ өңдеу өнеркəсiптерi, транспорт, термо€дролық қаруларды сынау, т.б. арқылы жүредi. Ѕұлардың əрқайсысы құрамы ондаған мың компоненттерден тұратын түрлi қоспаларды атмосфераға бөлiп шығарады. јуа кеңiстiгiн ластайтын қосылыстар көмiртек оксидтерi, күкiрт пен азот қосылыстары, көмiрсутектер мен өндiрiстiк шаң тозаң. 1 жыл iшiнде атмосфераға 200 млн тонна көмiртек оксидi (—ќ), 20 млрд тонна көмiрқышқыл газы, 150 млн тонна күкiрт оксидi, 53 млн тонна азот оксидтерi, 50 млн тонна түрлi көмiрсутектер бөлiнедi.

Ѕиосфераның ауыр металдармен ластануы Ч ғылыми техникалық прогресстiң аса маңызды проблемаларының бiрi болып отыр.  ейбiр есептеулер бойынша бүкiл адамзат қоғамы кезеңiнде 20 млрд тонна темiр өндiрiлген болса, оның түрлi техника, құрал жабдықтар, қондырғылардағы мөлшерi 6 млрд тонна ғана, олай болса 14 млрд тонна темiр қоршаған ортаға таралып, ластап отыр деуге болады. Ѕұдан басқа жыл сайын өндiрiлген сынап пен қорғасынның 80-90% биосфераға таралған.  өмiр жанған кезде күл жəне түрлi газдармен бiрге қоршаған ортаға таралатын кейбiр элементтердiң мөлшерi олардың өндiрiлген мөлшерiнен де асып түседi.

јуаның ластануы адамның денсаулығына, экожүйелердiң қалыпты жұмыс iстеуiне, т.с.с. көптеген организмдерге зи€нды əсерiн тигiзедi.  өмiрқышқыл газы инфрақызыл сəуленi Ч жылу сəулесiн сiңiредi, оның мөлшерi белгiлi бiр концентраци€ға жеткенде қоршаған ортадағы жалпы температураның жоғарылауына əкелiп соғуы мүмкiн. јтмосферадағы озонның мөлшерi (көлем бойынша) 20%, бiрақ ол ∆ер бетiн күн радиаци€сынан қорғап тұрады жəне бактерицидтiк қасиетi бар.

јтмосфераның күкiрттi қосылыстармен ластануы қазiргi таңдағы аса маңызды проблемалардың бiрi болып отыр. Қышқыл жаңбырлар ағаштар мен ауыл шаруашылық дақылдарының өсуiн тежейдi. јтмосфераға бөлiнген ауыр металдар заттардың табиғи айналымына қосылып, су мен топырақта көп мөлшерде жинақталып тiршiлiкке үлкен зи€н келтiредi. ћышь€к пен хром рак ауруларының тууына себеп болады. јл селенмен уланған организм өлiмге ұшырайды.

2.3. јтмосфераның радиоактивтi заттармен ластануы
јтмосфераның радиоактивтi ластануы нəтижесiнде радиаци€лық əсер ету байқалатын болғандықтан өте қауiптi болып саналады. –адиаци€лық əсер Ч радиоактивтi ыдырау кез≥нде бөлiнетiн радиоактивтi сəулелердiң əсерi. Ѕұл сəулелер кейбiр хими€лық элементтердiң атом €дроларының ыдырауы кезiнде сыртқы ортаға бөлiнедi. Ѕөлiнген радиоактивтi сəулелер адам организмiнiң тiрi тканьдерi арқылы өтiп, биологи€лық процесстердi бұзып, организмде түрлiше физикалық, хими€лық жəне физиологи€лық, ең соңында патологи€лық өзгерiстер туғызады.
–адиаци€лық əсерлердiң шығу көздерi баршаға мəлiм, қарапайым космостық сəулелерден бастап, экологи€лық катастрофалар болып табылатын €дролық қаруларды сынау, атом €дролық станци€лардағы авари€лар, т.с.с. –адиоактивтi элементтердi өндiру мен атом қондырғыларын, двигательдерiн iске қосу жұмыстары кезiнде атмосфераға өте қауiптi радиоактивтi заттар бөлiнуi мүмкiн. –адиоактивтi заттар атмосферада тозаң, не аэрозоль түрiнде болады, олардың азғантай дозасының өзi адамның нерв системасы, жыныс бездерi, асқорыту, тыныс алу органдары, қалқанша без бен гипофиз қызметiне зи€нды əсер етедi.

јтмосфера радиоактивтi заттармен əсiресе, атом жəне сутектi бомбалардың жарылуы кезiнде ластанады.
–адиоактивтi изотоптар өсiмдiктердiң қалдықтары, жануарлардың қалдық өнiмдерi арқылы да таралады. —удағы изотоптар өсiмдiктерге сiңiрiлiп, олармен балықтар қоректенiп, балықтарды жыртқыш балықтар не құстар қорекке пайдаланады, т.с.с.
1945 жылы августа ∆апони€ның ’иросима мен Ќагосаки қалаларында жарылған атом бомбаларының зардаптары əлi күнге дейiн сақталуда. 1949жылы —емей жер≥ндег≥ €дролық сынақтың зардаптары да әл≥ сез≥луде. 1963 жылы ћосква қаласында бейбiтшiлiк сүйгiш мемлекеттердiң бiразы бiрiгiп, €дролық қаруды атмосферада, космос кеңiстiгiнде жəне су астында сынауға тыйым салу туралы келiсiмге (менорандум) қол қойды. Қаз≥рде Қазақстан €дролық қарудан бас тартқан алғаш ел рет≥нде танылып отыр.

2.4. јтмосфераның физикалық әсерлермен ластануы
1.4.1. ƒiрiлдеу және шу.
Ғылым мен техниканың қарқынды дамуы кезеңiнде атмосфераның шумен ластануы да бiрқатар зардаптарын тигiзуде.
јйнымалы физикалық өрiстiң әсер≥ болатын серпiмдi денелерде пайда болатын аз механикалық тербелiстер дiрiлдеу деп аталады.
ƒiрiлдеулерге, ең алдымен, дыбысты жатқызуға болады.
—ерпiмдi орталардың естiлмейтiн тербелiстерi де, естiлетiндер≥ де акустикалық тербелiстердi қамтиды. ƒыбыс тербелiстерi - бұл 16√ц Ц пен 20к√ц аралығындағы тербелiстер. 16√ц-тен төмен жиiлiктег≥ тербел≥стер Ц инфра дыбыс, 20к√ц-тен жоғары тербел≥стер Ц ультрадыбыс деп аталады.
Ўу Ц әр түрлi қарқын және жиiлiктег≥ периодтық емес дыбыстардың жиынтығымен анықталады. јдамдарды қоршаған шулар әртүрлi қарқында болатындығын б≥лем≥з, мысалы: сөйлеу тiлi Ц (децибел) 50-60ƒб; серена Ц 100ƒб; жеңiл автомобильдiң қозғаушысының шуы Ц 80ƒб; қатты музыка Ц 70ƒб; кәдiмгi пәтердегi шу Ц 30-40ƒб.

Ўу адамның организм≥не, оның физиологи€лық белсендiлiгiне әсер етедi және белг≥л≥ мөлшердег≥ әсерлерд≥ң жинақ күш≥ адам организм≥нде түрл≥ ауытқушылықтарды шақыра алады, алдымен адамның дыбысты қабылдау қаб≥лет≥н≥ң төмендетуiне, кереңдiкке алып келу≥ мүмк≥н.
ƒеңгейi шамамен 90-120 децибел болатын шулар адамның жүйке жүйесiне əсер етiп, есту органдарының қызметiн нашарлатып, тiптi кейбiр жағдайларда жүйке Ч психикалық аурулардың пайда болуына себеп болады. Ѕұнымен қатар гипертони€, асқазанның жарасы, организмнiң эндокриндiк системасының бұзылуы си€қты аурулардың пайда болуына, нерв клеткаларының дегенераци€лануына əкеп соғады. Үздiксiз қатты шу əсерiнен перифери€лық қан тамырлары тарылып, бұлшық еттер мен миға қанның келiп жетуi қиындайды. ƒеңгейi 130 децибелден асатын шу акустикалық травмалар туғызады.
Ѕатыстың бiрқатар елдерiнде əскери аэродромдар маңындағы елдi мекендер тұрғындарының үнемi ұшып тұратын реактивтi самолеттердiң шуынан жүректiң миокардi инфаркт, жыныс органдары қызметiнiң əлсiреуi си€қты аурулар жиiлеген. јл кенеттен болған қатты шу əсерiнен жүректiң тоқтап қалуы да байқалады. ∆ануарларда да, əсiресе үй құстарында жұмыртқалар салу, сиырлардың сүт беру қабiлетi төмендейтiнi байқалған.
1.4.2. Ёлектромагниттi өрiстер

Қаз≥рде электромагниттi өрiстердег≥ ионданбайтын сәуле шығарулар адамзаттың қоршаған экологи€сында өте көкейкестi сұрақтардың б≥р≥не айналды, әс≥ресе бұл жерде қазiргi тұрмыстық техника, ұ€лы телефондар, плеер, компьютер си€қты құралдардың әлсiз және аса әлсiз электромагнитт≥к өр≥стерд≥ шығаратындығын ескеру қажет.
Қаз≥рг≥ қолданыста жүрген тұрмыстық техниканың шығаратын әлс≥з Ёћ тербел≥стер≥н≥ң қоршаған ортаға, сау адамға, оның организм≥не ұзақ әсерiн анықтаудың сенiмдi құралдары жоққа тән.
1.4.3. ‘ондық электромагнитт≥к өр≥стер. Ёлектромагниттi өрiс деп ұзақ уақыт бойы т≥р≥ және тiрi емес объект≥лерге әсер ететiн жасанды және табиғи сипаттағы ионданбайтын сәуле шығаруды айтады.

“абиғатта табиғи сипаттағы электромагнитт≥к өрiстер бар. “абиғаттағы төмен жиiлiктi (жүздеген кило√цке дей≥нг≥) Ёћ толқындарға мыналар жатады: атмосфералық электр, табиғи тау жыныстарының табиғи магнетизмi; теңiз суының қайтуы және тасуы құбылыстары; жердегi магнитосфераға күн жел≥нiң әсерi; атмосфералық электрдiң жылжымалы зар€дтарымен әрекеттесетiн ғарыштық бөлшектердiң әр түрлi ағындары; пол€рлық жарқыраулар.
јталған электромагнитт≥к толқындар көздерiн≥ң арасында, атмосфералық электр эр≥с≥нiң көздерiн 0,003-30 ћ√ц жиiлiктерi аралықтарында санау керек.
1.4.4. –адиоэлектронды құралдардың Ёћ өрiстерi. ∆асанды сипаттағы электромагнитт≥к толқындарға радиоэлектронды құралдардың шығаратын толқындарын жатқызамыз

1.4.5. “ƒ және радиохабар. –адиотолқындар басқа электромагнитт≥к өр≥с толқындарымен салыстырғанда аса жоғары қуатты, ұзақ уақыт бойы үздiксiз ағымда жұмыс iстеу үшiн арналған. –адио және телестанци€ның негiзгi м≥ндет≥ қоршаған кеңiстiкке Ёћ өр≥с толқындарын тиiмдi шығару болып табылады, сондықтан да оны қоршаған ортаға және адамдарға қолайсыз әсер етуш≥ бастапқы фактор рет≥нде қарау керек. ћұндай Ёћ өр≥с шығарған толқындар адамдардың басым көпш≥л≥г≥не әсер етед≥.
—анитарлық талаптарға сай, адамдар тұратын ғимараттарда, емдiк, мәдени, бала оқытатын мектептер және орта б≥л≥м беру оқу орындарында Ёћ өр≥с әсер≥н ұзақ уақыт пайдалануға рұқсат етiлмейдi.
1.4.6. Ұ€лы байланыс. Ұ€лы байланыс құралдарының қазiргi адамдардың күнделiктi өмiрiне жаппай енгiз≥лу≥ оның зи€нды әсер≥н ескеру қажетт≥л≥г≥нен туындаған басты мәселе болып тұр.

Ќег≥з≥нен ұ€лы телефондардың шығаратын әлс≥з Ёћ өр≥стер≥н≥ң адам организм≥не зи€ны бар екенд≥г≥ кең≥нен талқылануда.
1.4.7. Ёнергетика және электрл≥к көлiк. Ёлектрл≥к көлiк бүгiнде өмiрдiң ажырамас бөлiг≥не айналды, дегенмен оның адам денсаулығына әсер≥не басты назар аударылмайды.  өп жағдайларда, жолаушылар электрл≥к көлiктiң электромагниттiк қауiпсiздiгiнiң дәрежесi жайлы ойланбайды.
«ерттеулер≥ нәтижес≥нде электрл≥к көлiктiң әсер≥ оны пайдалану жағдайында мүмк≥нд≥г≥нше өзгерет≥нд≥г≥ анықталған. яғни көл≥кт≥ң жылдамдық алуы мен тоқтауының 0,01 Ц 50√ц аралықтарында қозғалыс кез≥ндег≥ магниттiк индукци€сының мән≥ төмендег≥дей өзгеред≥: троллейбустардың жүргiзушiлерiнiң кабиналарында Ц 49 Ц 325 мк“л, трамвайлардың жүргiзушiлерiнiң кабиналарындағы Ц 160 Ц 220 мк“л, жолаушылар салондарда - 265 мк“л-ға дейiн, қаладан тыс электрл≥к көл≥ктерде Ц 75 Ц 85 мк“л-ға дей≥н.

1.4.8.  омпьютер және кеңсе техникасы. јдам ағзасына зи€нды әсер≥ жағынан дербес компьютерлер ұ€лы байланыстың сенiмдi бақталастары болып табылады. «ерттеулер, ƒ -мен жұмыстың 45 минутынан кейiн қолданушылар организм≥нде маңызды шамадан тыс жүктеулер айқындалатындығын көрсетедi.
Қазiргi заманда кеңсе үшiн маңызды техникалық құралдар компьютер, телефон, ксерокс Ц адам ағзасына өте қау≥пт≥.  омпьютерд≥ң жүйел≥к блогы мен мониторынан шығарылатын электромагниттi сәулеленулер компьютерд≥ң айналасына толық таратылады, қау≥пт≥ электромагнитт≥к өр≥с аймағы 2,5 м-ге дей≥н жету≥ мүмк≥н.

1.4.9. “ұрмыстық техника. Қазiргi тұрмыстық техника бүг≥нг≥ күнде адам үш≥н электромагнитт≥к сәуле шығару көз≥ болып қалуда. Ёлектр тогымен коректенет≥н барлық тұрмыстық техника электромагнитт≥к өр≥с көздер≥ болып табылады. ≈ң қуаттысы Ц ультратолқынды пештер, аэрогриль, электрл≥к плиткалар. ”льтратолқынды пештерден (”“ѕ) басқа барлық тұрмыстық техника жи≥л≥г≥ 50√ц электромагнитт≥к толқындарды пайдаланады. ”“ѕ-терде жұмысшы жи≥л≥г≥ 24√√÷-тi құрайтын өрiстiк арнайы ультратолқынды өр≥с генераторлары қолданылады.
1.5. јтмосфералық ауаның ластануының зардаптары

јтмосфераның ластануы адам, жануарлар мен өсiмдiктер үшiн əрқашан зи€н. “үтiннiң құрамындағы газдар қолайсыз метеорологи€лық жағдайларда қалың улы тұмандардың түзiлуiне əкеп соғады. “iптi кейбiр жағдайларда улы заттардың жинақталуы нəтижесiнде адамдардың аса қауiптi аурулары мен өлiмiне себеп болады. Ѕiрқатар елдерде зи€нды улы заттардың жоғары концентраци€сының атмосферада жинақталуы нəтижесiнде смог деп аталатын қалың тұмандар байқалды. Өндiрiс орындарынан шыққан қалдықтар құрамында 140-қа жуық зи€нды заттар болады. ќлардың көпшiлiгi түссiз, иiссiз болып, организмге бiрден əсер ете қоймайды. јуаның ластануы адамның жалпы жағдайын нашарлатып, жұмыс қабiлетiн төмендетiп, жөтел, бас айналу, дыбыс жолдарының спазмалары, өкпенiң түрлi аурулары, организмнiң жалпы улануын туғызып, түрлi ауруларға қарсы тұра алу қабiлетiн төмендетедi.
Өндiрiс орындарынан шыққан қалдықтар, транспорт түрлерiнен шыққан газдар, түтiн, iрi қалалардың үстiнде пайда болатын түрлi шаңдар  үн сəулесiнiң ∆ердiң бетiне түгел түсуiне кедергi келтiредi. ”льтракүлгiн сəулелерiнiң жетiспеушiлiгi балаларда авитаминоз жəне рахит ауруларын туғызады.
јтмосфераның құрамындағы зи€нды заттардан жануарлар мен жабайы аңдар да уланады. Өндiрiс орындарынан шыққан қалдықтар құрамындағы фторлы жəне мышь€кты қосылыстардан бал аралары уланып, олардың бал жинау қабiлетi төмендейдi. Ѕiрқатар мемлекеттерде жабайы аңдардың (бұғы, қо€н мен қырғауыл, т.б.) атмосфераның құрамындағы күкiрттi газ, мышь€к, сурьманың əсерiнен улану оқиғалары көп кездеседi.

Өсiмдiктер үшiн əсiресе улы болып саналатыны күкiрттiң, фтор, хлордың қосылыстары мен көмiрсутектер. ќлар ауылшаруашылық дақылдарына, орман мен бақтар, парктерге үлкен зи€н келтiредi.
1.6. јтмосфералық ауаны ластанудан сақтау жəне қорғау жолдары
јтмосфералық ауаның ластануымен күресу мəселесi күрделi, жан-жақты жəне үлкен материалдық шығындар мен күштi қажет етедi. ƒегенмен ғылыми-техникалық прогресстiң қазiргi заманғы даму деңгейi адам организмi мен қоршаған ортаға зи€нды əсер ететiн заттардың түзiлуiн жəне бөлiнуiн азайтып, ластанудың алдын-алудың iс-шараларын жасауға мүмкiнд≥к бередi.

јтмосфералық ауаның ластануының алдын алатын жəне зи€нды қалдықтардың мөлшерiн азайтуға мүмкiндiк беретiн iс-шараларды төмендегiдей 3 топқа бөлуге болады:
1. «и€нды қосылыстар түзiлетiн технологи€лық процестердi жақсарту жəне мүмкiндiгiнше зи€нды заттар аз бөлiнетiн жаңа технологи€ларды өндiрiске енгiзу.
2. ќтынның құрамын, аппараттар мен карбюраци€ны жақсарту жəне ауа тазартқыш қондырғылар арқылы ауаға зи€нды заттардың түсуiн азайту немесе мүлде болдырмау.
3. «и€нды қосылыстарды бөлетiн объектiлердi тиiмдi орналастыру жəне жасыл өсiмдiктердi көптеп отырғызу, егу.

Ѕиологи€лық ластану

“абиғи ортада хими€лық және радиаци€лық ластанудан басқа әр түрл≥ ауру туғызатын ластанудың биологи€лық түр≥ кездесед≥. Ѕиологи€лық ластануға: ауру туғызатын микроорганизмдер, вирустар, құрттар, т.б. жатады. ќлар ауада, суда, топырақта, жануарлар мен адамның организм≥нде кездесед≥.
∆ер бет≥ндег≥ шамамен 1 500 000 жануардың 50 000-ға жуығы паразитт≥к т≥рш≥л≥к етед≥, соның ≥ш≥нде 500-дей түр≥ адам организм≥н≥ң паразиттер≥ болып саналады. јдам паразиттер≥н≥ң көб≥с≥ Ц ауру қоздыратын жәнд≥ктер. “≥рш≥л≥к ету≥не қарай паразиттер Ц уақытша және тұрақты болып бөл≥нед≥. ”ақытша паразиттер организм денес≥нде қорек керек болғанда ғана пайда болады. ќларға: сүл≥ктер, кенелер, масалар, бүргелер жатады. јл тұрақты паразиттер үш≥н организмдер қоректену объект≥с≥ ғана емес, олардың өс≥п-көбейет≥н тұрақты ортасы болып саналады. ќларға: безгек плазмоди≥, аскаридалар, қышыма қоздырғыштары жатады.
ћикробтардың ауру қоздыруына қажетт≥ б≥рден-б≥р шарт - адам организм≥н≥ң әлс≥реу≥, оның оған қарсы тұратын қауқарының болмауы. ќрганизмге түскен микробтар өс≥п-өну үш≥н айрықша жағдай керек. Ёволюци€лық өзгер≥стер арқасында микробтар адам организм≥нде де белг≥л≥ б≥р жерде өс≥п-өнуге бей≥мделед≥. ћысалы, безгек қоздырғышы тек қанның эритроцит≥нде өсе алады.
“≥рш≥л≥к етуге бей≥мделген микроорганизмдерд≥ң жет≥лу≥не қарай жұқпалы аурулардың таралу жолдары да әр түрл≥ болады. I-ден, сырқат адам түк≥ргенде, жөтелгенде, сөйлегенде ауру қоздырғыш микробтар шашырап ауамен б≥рге өз≥ бей≥мделген тыныс жолдарының с≥лемейл≥ қабығына таралады. ћұндай жолмен тарайтын ауруларды ауа арқылы таралатындар деп атайды. ќларға: тұмау, қызылша,шешек т.б.
II-ден, микробтардың ауыз арқылы таралып, ≥шек қарын жолдарына түсу≥. Қоздырғыш микробтар қоршаған ортаға үлкен және к≥ш≥ дәрет арқылы шығады. Ѕұл жолмен ≥шек-қарын жұқпалы аурулары тарайды. ќларға тырысқақ, ≥ш өту, полиомиелит, т.б. Ќег≥з≥нен, жұқпалы аурулар адамдардың гигиенаны, тазалықты сақтамауынан, қолды сабындап жумай, жуылмаған жем≥с-жидектерд≥ жеуден болады. Әс≥ресе жаз айларында шыбын-ш≥ркейлер, әр-түрл≥ жәнд≥ктер ауру микробын таратады. ќлардан сақтанудың жолы - тазалық.
III-ден, қан арқылы таралу, €ғни микробтардың маса, бүрге, кандала, бит си€қты паразиттер арқылы қанға түсу≥. Ѕұл аурулар тобына: безгек, бөртпе, сүзек т.б.
IV-ден, жұқпалы аурулар жыныс жолдары арқылы да таралады. Ѕұған жыныстық жолмен жұғатын мерез, соз, —ѕ»ƒ аурулары жатады.
Ѕиологи€лық ластауыштарды жұқтырудың нег≥зг≥ көз≥ топырақ болып саналады. —≥респе, ботулизм және басқа да кейб≥р жұқпалы аурулардың қоздырғыштары үнем≥ топырақта т≥рш≥л≥к етед≥. ћысалы, жауын құрттары, балдырлар, бактери€лар, саңырауқұлақтар, қарапайымдылар, т.б.
 өптеген ауру таратқыш микробтар жер асты суларына өт≥п, жұқпалы аурулардың таралуына себепш≥ болады. —ондықтан құдық пен бұлақ суларын пайдаланар алдында қайнату керек. Өзен, көл, тоған сулары көб≥несе осы микроорганизмдермен ластанады. —у көздер≥ тырысқақ сек≥лд≥ аурулардың таралуына себепш≥ болады.
—ѕ»ƒ вирусы тек адам организ≥м≥нде ғана ауру тудырады. ∆ануарлардың организм≥нде т≥рш≥л≥к ете алмайды. —ѕ»ƒ ауруын тек қана адам ғана тарататын болғандықтан, б≥рнеше рет пайдаланылған шприц инес≥ арқылы қан құйғанда немесе нашақорлардың б≥р инен≥ б≥рнешеу≥ пайдалануынан да жұғуы мүмк≥н.
∆ұқпалы аурулар таралған аймақта болған кезде адамдар түрл≥ сақтық шараларын жасауы керек. ∆ас нәресте туа салып оған дифтери€ға, туберкулез ауруларына қарсы егу жұмыстары жүрг≥з≥лед≥. ќба, безгек аурулары шыққан аймақтарда карантин жари€ланып, аурудың алдын алу жұмыстары ұйымдастырылады.

∆ер үст≥ және жер асты суларының ластану көздер≥ туралы қазақша реферат

—улардың ластануы деп оған қау≥пт≥ заттардың түсу нәтижес≥нде оның биосфералық қызмет≥н≥ң және экологи€лық маңызының төмендеу≥ деп түс≥нед≥.

—уды 400-дей түрл≥ зат ластауы мүмк≥н.

≈гер судағы санитарлық-токсикологи€лық (судың мөлд≥рл≥г≥, түс≥, и≥с≥, дәм≥) көрсетк≥штер≥, сульфат, хлорид, нитрат, уытты ауыр металдар мөлшер≥ шектеул≥ межеден артып кетсе, су ластанған болып есептелед≥. “ағы суда араласқан оттег≥ мөлшер≥н≥ң азаюы, радиоактивт≥ элементтерд≥ң, ауруға ұшырататын бактери€лардың пайда болуы да оның ластанғанын көрсетед≥.

Өнд≥р≥ст≥к ластанудың көздер≥ мыналар:

электроэнергетика;

хими€лық және мұнай-хими€лық өнеркәс≥п;

ағаш өңдеу және целлюлозалық қағаздық өнеркәс≥п;

қара металлурги€;

түст≥ металлурги€;

машина жасау өнд≥р≥с≥;

көм≥р өнеркәс≥б≥;

мұнай өңдеуш≥ өнеркәс≥б≥;

жең≥л өнеркәс≥п;

құрылыс материалдары өнеркәс≥б≥;

тамақ өнеркәс≥б≥;

тұрмыстық жиынды сулары;

өзен және тең≥з кемелер≥н≥ң жиынды сулары;

қыста қалалардың к≥р қарларының суға тасталуы.

Ѕактериологи€лық ластану суда патогенд≥к бактери€лардың, вирустардың (700-ге тарта түр≥ болады екен), қарапайым саңырауқұлақтардың пайда болуымен себептелед≥. ћұндай ластанудың сипаты уақытша болып келед≥.

–адиоактивт≥к ластану ұзақ т≥рш≥л≥к ете алатын радиоактивт≥к элементтерд≥ң (Sr-90, уран, радий-226, цезий және т.б.) суға өт≥п кету≥мен байланысты. Ѕұл элементтерд≥ң т≥пт≥ аз концентраци€сының өз≥ өте қау≥пт≥.

ћеханикалық ластану суға әртүрл≥ механикалық қоспалардың (құм, шлак, балшық, т.б.), сондай-ақ қатты қалдықтардың, сумен ағаш тасымалданғандағы қалдықтары түсу≥мен сипатталады.

∆ылулық ластануға табиғи сулардың жылыған жерүст≥ және технологи€лық суларымен араласып кету≥мен байланысты. ћұндай ластану судың газдық және хими€лық құрамының өзгеру≥не, улы газдардың (күк≥ртсутег≥н≥ң, метанның) бөл≥ну≥не әкел≥п соғады.

∆ер үст≥ немесе жер асты суларына хими€лық заттардың, микроорганизмдерд≥ң немесе әдеттег≥ден жоғары температурадағы сулардың, не басқа заттардың түсу≥ судың ластану көз≥ деп аталады.

Ўайынды сулар Ц адамның тұрмыстық не өнд≥р≥ст≥к қызмет≥нде қолданылғаннан кей≥н шығарылатын сулар және елд≥ мекендер территори€ларынан, өнеркәс≥пт≥к объет≥лерден және ауылшаруашылық өр≥стерден атмосфералық жауын-шашынның нәтижес≥нде ағылатын сулар.

Өнд≥р≥ст≥к шайынды сулар технологи€лық үрд≥стерде суды қолданғаннан кей≥н әртүрл≥ өнеркәс≥пт≥к объект≥лерден түсед≥. Ћастаушы заттарға қышқылдар, с≥лт≥лер, әртүрл≥ металдар тұздары, күк≥ртт≥к қосылыстар к≥ред≥. ќның ≥ш≥нде улылары, мұнай өңдеуш≥ және мұнайхими€лық зауыттардың органикалық синтез, синтетикалық каучук және пластмасса өнд≥р≥с орындарының, коксхими€лық зауыттардың, тамақ және жең≥л өнеркәс≥п өнд≥р≥с орындарының жуынды суларында болады.

÷еллюлоза-қағаз өнеркәс≥б≥. —у қоймалары үш≥н целлюлоза-қағаз өнеркәс≥б≥н≥ң жуынды сулары өте қау≥пт≥. ќсы мекемелерд≥ң жуындыларында ағаш үг≥нд≥с≥, ағаш талшықтары, шайыр болады.

∆ылу энергетикасы. ∆Ёќ жуынды сулары су қоймалары суларынан 8-10 ˚— жоғары жылыған болады. —у қоймалары суының температурасы көтер≥лгенде оларда микро және макро планктон, судың Ђгүлдену≥ї дамуы күшейед≥, түс≥ мен и≥с≥ өзгеред≥. √–Ё— жабдықтарын жуған сулар күк≥рт қышқылымен, тем≥рмен, никельмен, ванадиймен, мыспен ластанады.

Қара металлурги€. Қара металлурги€ның жуынды сулары металды майсыздандырудан және қышқылмен өңдеуден кей≥н, жуудан кей≥н пайда болады. ƒоменд≥к және болат балқыту өнд≥р≥с≥нде, ыстықтай тем≥р созу өнд≥р≥с≥нде жуынды ағындылар механикалық қоспалармен және тұздармен ластанған. ћеталдарды әртүрл≥ қышқылдармен өңдегенде ер≥т≥нд≥лер және жуынды сулар пайда болады.

“үст≥ металлурги€. “үст≥ металлурги€ өнд≥р≥стер≥н≥ң жуынды сулары қатты минерал заттар қоспаларымен ластанған. ќлардың көпш≥л≥г≥ улы (күк≥ртт≥ натрий, цианидтер, мұнай өн≥мдер≥). јуыр металлдар иондарымен (мыс, қорғасын, мырыш, никель, молибден, вольфрам, сынап, кадмий) және мышь€кпен, фтормен, сурьмамен, сульфаттармен, хлоридтермен де ластанған.

ћашина жасау. ќсындай өнд≥р≥стерд≥ң жуынды суларында ауыр металлдар тұздары болуымен сипатталады.

 өм≥р өнеркәс≥б≥.  арьерл≥к суларда күзг≥ кезеңде сульфаттардың, кальцийд≥ң, магнийд≥ң, натрийд≥ң және калийд≥ң көбею≥мен байланысты.

—удың радиоактивт≥ ластануы. —у қоймалары мен адамдар денсаулығына ең үлкен қау≥п тудыратындар Ц радиоактивт≥к ластанулар. –адиоактивт≥к ластану көздер≥не €дролық жарылыстар, атом реакторларының жарылысы, радиоактивт≥к изотоптарды өнеркәс≥пте және зерттеу мекемелер≥нде қолдану, радиоактивт≥к қалдықтарды көму уран кен≥н тазалау бойынша және реакторлардың €дролық отынын өңдеу бойынша зауыттар, атомдық электростанци€лар жатады.

“ұрмыстық жуынды сулар. “ұрмыстық жуынды суларда азот, фосфор, кадмий, жуушы заттар болады. “ұрмыстық жуынды сулар тұрғын үйлерден және қоғамдық ғимараттардан да өнеркәс≥п өнд≥р≥стер≥н≥ң тұрмыстық бөлмелер≥нен де түсед≥.

јуылшаруашылық жуынды сулар. ћинералдық тыңайтқыштарды қолдану көлем≥н≥ң, өс≥мд≥ктерд≥ зи€нкестерден және арамшөптен қорғау құралдары тез өсу≥не, хими€лық заттардың жаңбыр суымен жуылып су қоймаларына және жер асты суларына түсу≥не әкелед≥.

∆аңбырлық және нөсерл≥к ағынды сулар. ∆аңбырлық (нөсерл≥к) сулар атмосфералық жауын-шашын түсу≥н≥ң нәтижес≥нде пайда болады.

 



<== предыдуща€ лекци€ | следующа€ лекци€ ==>
¬трата годувальника (смерть) | —писок федеральных округов –оссии
ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-11-23; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 6031 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

∆изнь - это то, что с тобой происходит, пока ты строишь планы. © ƒжон Ћеннон
==> читать все изречени€...

2050 - | 1857 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.073 с.