Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


Ћеуметт≥к мәртебелер және рөлдер




јдам әлеуметт≥к т≥рш≥л≥к иес≥ болғандықтан түрл≥ әлеуметт≥к топтармен қарым-қатынас жасайды. ќл белг≥л≥ б≥р топтың ғана мүшес≥ болатын жағдай ≥с жүз≥нде кездеспейт≥нд≥ктен индивидт≥ң әр түрл≥ топтарға қатысты жағдайын, сондай-ақ оның әрб≥р топқа қатысты функционалдық мүмк≥нд≥ктер≥н талдау үш≥н социологи€да әлеуметт≥к мәртебе мен әлеуметт≥к рөл ұғымдары пайдаланылады.

Әлеуметт≥к мәртебе деп адамның топтағы немесе қоғамдағы позици€сын, жағдайын айтады. Әлеуметт≥к мәртебе индивидт≥ң жан-жақты және сонымен б≥рге жалпылама сипаттамасын: кәс≥б≥н, б≥л≥кт≥л≥г≥н, атқаратын жұмысының сипатын, лауазымын, материалдық жағдайын, са€си ықпалын, ≥скерл≥к байланыстарын, ұлтын, д≥н≥н, жасын, отбасылық жағдайын, туыстық байланыстарын және т.б. қамтиды.

Ѕарлық әлеуметт≥к мәртебелерд≥ нег≥зг≥ ек≥ түрге бөлуге болады: белг≥ленген және қол жетет≥н мәртебелер.

“ұлғаның күш-ж≥гер≥ мен с≥ң≥рген еңбег≥нен тыс қоғам тарапынан белг≥ленген мәртебе этникалық шығу тег≥, туған жер≥, отбасы, жынысы мен жасы т.б. факторлармен байланысты. Қол жеткен мәртебе адамның өз≥н≥ң күш жұмсауымен анықталады (мысалы, жазушы, генерал, студент, директор және т.с.с.).

јдамның қандай да б≥р мәртебеге ие болғаны (кей кезде т≥пт≥ оның тұлғасының осы мәртебемен теңест≥р≥лу≥) сәйкестенд≥ру деп аталады. ∆әне де сәйкестенд≥руге туғаннан ие болғанына немесе күш-ж≥гер жұмсауының нәтижес≥нде қол жетк≥зген≥не қарамастан, қалай болған күнде де оны жеке адам өз≥н≥ң айналасындағы басқа адамдармен қарым-қатынас жасау процес≥ арқылы меңгеред≥.

ћәселен, б≥р адам көптеген мәртебеге ие болады, осылайша көптеген топтар мен ұйымдарға қатысады. ќл - еркек, әке, ұл, бауыр, оқытушы, профессор, парти€ мүшес≥ және т.с.с. Ѕ≥р адам иеленген барлық мәртебелер жиынтығы мәртебел≥к жиым деп аталады. Әдетте, адамды басқа адамдармен сәйкестенд≥рет≥н немесе оның өз≥н-өз≥ сәйкестенд≥рет≥н мәртебелер≥н≥ң б≥р≥ басты мәртебе, сол адамның өз≥не тән болады. Ѕасты мәртебе салыстырмалы түрде алынады - ол адамның жынысына, нәс≥л≥не немесе кәс≥б≥не байланысты емес. Өм≥рд≥ң сән≥ мен салтын, адамның м≥нез-құлық үлг≥с≥н анықтайтын мәртебес≥ әрқашан басты мәртебе болып табылады. ћұндай мәртебе көб≥несе нег≥зг≥ жұмыс орнындағы лауазымына байланысты болады.

Ѕ≥р адамда әлеуметт≥к мәртебе және жеке басының мәртебес≥ болатынын ажырата б≥лген жөн. ∆еке басының мәртебес≥ - адамның өз айналасында ие болған позици€сы, оған туысқандарының, әр≥птестер≥н≥ң, достарының берген бағасы. Ѕ≥рдей мәртебеге ие болған адамдар әр түрл≥ әлеуметт≥к мәртебелерге де ие болуы мүмк≥н және кер≥с≥нше. ћынадай айырмашылығын көрсетуге болар ед≥: жеке басының мәртебес≥ -адамның шағын (әдетте бастауыш) топтардағы жағдайы, ал әлеуметт≥к мәртебес≥ - үлкен әлеуметт≥к қауымдастықтағы позици€сы. Әлеуметт≥к мәртебен≥ң сипатты белг≥с≥ оның жеке адамға қатысты болмайтындығы, ал жеке басының мәртебес≥ адамның жеке қасиет≥н б≥лд≥ред≥.

Әлеуметт≥к мәртебен≥ң және жеке басының мәртебес≥н≥ң айырмашылығы адамның өз≥ қатысатын ресми немесе бейресми ұйымның құрылымында ие болатын бедел≥ мен ықпалынан айқын көр≥нед≥. ∆еке басының мәртебес≥не қол жетк≥зу әлеуметт≥к мәртебеге қарағанда әлдеқайда жең≥л.

Қоғамдық п≥к≥рде басқаларға қарағанда көб≥рек бағаланатын мәртебелер мен әлеуметт≥к топтардың иерархи€сы жасалып, қолдау табады, б≥рақ ешб≥р құжатта белг≥ленбейд≥. ћұндай иерархи€дағы орын УдәрежеФ деп аталады. »ндивид б≥р топта жоғары, ал ек≥нш≥с≥нде төмен дәрежен≥ иеленет≥н болса, не болмаса б≥р мәртебен≥ң құқықтары мен м≥ндеттер≥ басқа мәртебен≥ң құқықтары мен м≥ндеттер≥н орындауға қайшы келет≥н немесе кедерг≥ жасайтын болса, онда топтар арасында немесе топтар ≥ш≥нде қарама-қайшылықтар туындауы мүмк≥н.

Қоғамның адамға қо€тын талаптарының жиынтығы нақты әлеуметт≥к мәртебемен байланысты. Әлеуметт≥к жүйеде бер≥лген мәртебен≥ иеленет≥н адамның орындайтын ≥с-әрекеттер≥н≥ң жиынтығы әлеуметт≥к рөлд≥ң мазмұнын б≥лд≥ред≥. Әрб≥р мәртебе әдетте б≥рқатар рөлдерд≥ қамтиды. ќсы мәртебеден шығатын рөлдерд≥ң жиынтығы рөлд≥к жиым деп аталады.

Әлеуметт≥к рөлдер теори€сында ек≥ нег≥зг≥ көзқарас кең≥нен көрсет≥лген. –өл ұғымының өз≥н ең алғаш жүйел≥ түрде 1930 жылдардың бас кез≥нде символикалық интеракционизм теори€сының нег≥з≥н салушы ƒж.√. ћид пайдаланған. ќл рөлдерд≥ адамдар арасындағы экспериментт≥к және сонымен қатар жасампаздық сипаты бар өзара қарым-қатынас өн≥м≥ деп сипаттаған. ћидт≥ң әлеуметт≥к философи€сы әуел бастан балалардың қоғамға қалай бей≥мделет≥н≥не және рөлдерд≥ қабылдау жолымен, €ғни өз қи€лындағы басқалардың - әкелер≥н≥ң, аналарының, мұғал≥мдер≥н≥ң, дәр≥герлерд≥ң рөлдер≥н салыстыра отырып, өз≥н≥ң әлеуметт≥к мән≥н қалай дамытатынына қызығушылық танытқан. ≈ресектер де өз м≥нез-құлықтарында өздер≥н≥ң рөлдер≥н жасау үш≥н басқа адамдардың рөлдер≥н өз бойына Уөлшеп көруд≥Ф пайдаланады. —имволикалық интеракционизм теори€сына сәйкес әрб≥р рөл өз≥не басқа рөлдермен қарым-қатынасты қамтиды; мысалы, Умұғал≥мФ рөл≥н УоқушыФ рөл≥нс≥з түс≥ну мүмк≥н емес және ол оқушының өз≥не тән м≥нез-құлқы мен арақатынасы тәрбиеш≥н≥ң өз≥не тән м≥нез-құлқы рет≥нде анықталуы мүмк≥н. Өзара қарым-қатынас процес≥ адамдардың өз рөлдер≥н атқара отырып, басқалардың рөлдер≥не қатысты қалыптасқан азды-көпт≥ тұтас үғымды және басқалар рөл≥нде ≥с-әрекет жасайтын адамдардың шынайы жауап әрекеттер≥н әрқашан тексерет≥н≥н, ондай тұжырымдамаларды нығайтып немесе күмән туғызатынын б≥лд≥ред≥. Ѕұл өз кезег≥нде адамдарды өздер≥н≥ң рөлд≥к м≥нез-құлықтарын сақтауына немесе өзгерту≥не жетелейд≥.

≈к≥нш≥ көзқарас –.Ћинтоннан бастау алады (1936).  ей≥ннен бұл көзқарас функционализмн≥ң құрамдас бөл≥г≥не - қаз≥рг≥ заманғы социологи€ның неғұрлым ықпалды мектептер≥н≥ң б≥р≥не айналды. ‘ункционализм рөлдерд≥ маңызды белг≥ленген және статикалық (€ғни өзгермейт≥н) нәрселер рет≥нде қарайды. Ѕұл ұғымдар қоғам өм≥р≥нде тамыр жа€ды және м≥нез-құлықты рөлдер арнасына енг≥зет≥н әлеуметт≥к нормалардан көр≥н≥с табады. ∆аңа көзқарас рөлдер басқа рөлдермен жи≥ байланыста анықталуы мүмк≥н екенд≥г≥н мойындайды, алайда өзара қарым-қатынас процес≥н≥ң өз≥ жаңа рөлдер туғызуы немесе барларын жаңғыртуы мүмк≥н деп есептемейд≥. Әрине, жеке адамдар басқа рөлдерд≥ атқарушы адамдармен қарым-қатынас барысында өз рөлдер≥н≥ң мазмұны туралы және олардың атқарылуы қаншалықты сәтт≥ екенд≥г≥ туралы ақпарат ала алады.

Әлеуметт≥к рөлд≥ ек≥ қырынан қарастырған жөн: рөлд≥к күту және рөлд≥к атқару. ќсы екеу≥н≥ң арасында толық дәлме-дәл келу ешқашан болмайды. Ѕ≥рақ олардың әрқайсысының адамның м≥нез-құлқында үлкен маңызы бар. Ѕ≥зд≥ң рөлдер≥м≥з ең алдымен б≥зден басқалардың не күтет≥нд≥г≥мен анықталады. Ѕұл күтулер сол тұлға ие болатын мәртебемен шендесед≥. ≈гер к≥мде-к≥м б≥зд≥ң күткен≥м≥зге сай келет≥ндей рөл атқармаса, онда қоғаммен белг≥л≥ б≥р қақтығысқа ұшырайды.

–өлд≥к талаптар (күтулер) әлеуметт≥к мәртебе төң≥рег≥нде топтасқан нақты әлеуметт≥к нормаларға айналады.

–өлд≥ң нормативт≥к құрылымында 4 элемент бөл≥п қаралады:

бер≥лген рөлге сәйкес келет≥н м≥нез-құлықтың түр≥н сипаттау;

бер≥лген м≥нез-құлықпен байланысты алдын ала белг≥леулер (талаптар);

белг≥лен≥п қойылған рөлд≥ң орындалу бағасы;

санкци€ - әлеуметт≥к жүйе талаптары шеңбер≥ндег≥ қандай да б≥р әрекетт≥ң әлеуметт≥к салдарлары.

јйта кетет≥н б≥р жайт, кез келген рөл м≥нез-құлықтың таза модел≥ болып табылмайды. ∆еке адамның м≥нез≥ рөлд≥к күтулер мен рөлд≥к м≥нез-құлықтар арасындағы басты байланыстырушы буын қызмет≥н атқарады. Ѕұл нақты адамның м≥нез-құлқы таза схемаға сыймайды деген сөз. ќл б≥регей, өз≥не ғана тән рөлдерд≥ өз≥нше түс≥ну және түс≥нд≥ру әд≥стер≥н≥ң өн≥м≥ болып табылады.

Әлеуметт≥к орта адамдарды өз рөлдер≥н дұрыс орындауға қалайша мәжбүр етед≥? Ѕұған санкци€лар механизм≥ қызмет етед≥. Ѕелг≥л≥ б≥р мәртебеге ие болған адам өз≥н б≥з күткеннен бөлек ұстайтын болса, әрине, б≥з қандай да б≥р жолмен өз≥м≥зд≥ң қанағаттанбайтынымызды, ашу-ызамызды б≥лд≥рем≥з; ал егер де кер≥с≥нше адамдар өз рөлдер≥н өз деңгей≥нде атқарса, онда б≥з оларға өз≥м≥зд≥ң құптайтынымызды, ынталандыратыны≠мызды б≥лд≥рем≥з. —ол арқылы социум адамдарды жалпы қоғам үш≥н ең болмағанда әлеуметт≥к жағынан жақын ортаға қолайлы арнаға бағыттайды.

Әлеуметт≥к рөлдерд≥ қоғамдағы сан алуан түр≥не қарай қандай да б≥р ти≥мд≥ зерделеу олардың кем дегенде жалпы ж≥ктелу≥н талап етед≥. ћұндай әрекетт≥ “.ѕарсонс жасап көрген. ќл нег≥зг≥ бес өлшемд≥ бөл≥п көрсеткен, олардың көмег≥мен кез келген рөлд≥ сипаттауға болады.

1. Ёмоциональд≥к деңгей≥. Ѕарынша әд≥л м≥нез-құлық күт≥лет≥н рөлдер болады, ћысалы құқық қорғау органдары қызметкерлер≥н≥ң рөлдер≥. —онымен қатар, егер де әйел≥ өз≥н-өз≥ эмоциональд≥ сабырлы ұстаса, онда күйеу≥ оған онша дұрыс қарай қоймауы мүмк≥н.

2. јлу тәс≥л≥. –өл деген≥м≥з белг≥л≥ б≥р мәртебе иес≥нен күт≥лет≥н м≥нез-құлық екен≥н ескере отырып, б≥з мәртебе сипатының рөлд≥ң сипатына да ықпалын тиг≥зет≥нд≥г≥н күтуге құқылымыз. ≤с жүз≥нде кейб≥р рөлдерд≥ң бейнелер≥ олардың мәртебелер≥не қосып жазылған сипатымен нег≥зделед≥; басқа рөлдер ие болатын мәртебес≥мен қоса алынады (әрине, қандай да б≥р рөлдерд≥ дұрыс атқару үш≥н оларды иеленуш≥лерд≥ң Уоқып-жаттығуынаФ тура келед≥).

3.  өлем. –өлдерд≥ң кейб≥реулер≥ өзара қарым-қатынастың белг≥л≥ б≥р қырларымен едәу≥р қатаң шектелген. ћысалы, егер де жоғары оқу орынының оқытушысы емтиханда студент б≥л≥м≥н≥ң деңгей≥н бағалауда студентт≥ң өткен материалды қалай меңгерген≥не қызығушылық танытып қана қоймай, оның д≥ндарлық дәрежес≥н немесе са€си сен≥м≥н назарға алатын болса, онда бұл оның рөл шеңбер≥нен шыққандығын, демек оны дұрыс орындамайтындығын б≥лд≥ред≥. —онымен қатар, мысалы, әке рөл≥ мен бала рөл≥ арасындағы арақатынас шеңбер≥ неғұрлым кең, өйткен≥ әкес≥н бала өм≥р≥н≥ң әр алуан жақтары алаңдатуға ти≥с.

4. –есмиленд≥ру деңгей≥.  өптеген рөлдерд≥ң атқарылуы ресмиленген, €ғни оның өз≥нд≥к сипаты бар. ≤с жүз≥нде формальд≥ ұйымдардың көпш≥л≥г≥нде - әс≥ресе бюрократи€лық, әскери және жартылай әскери ұйымдарда рөлдерд≥ң барлығы осындай. Ѕұл жерде м≥нез-құлық ережелер≥ нақты шектелген, ал импровизаци€ диапозоны онша үлкен емес (ұйымдар теори€сы көрсеткен≥ндей толық алынып тасталмаған). Ѕасқа б≥р шет≥ - әкен≥ң немесе достың рөл≥ си€қты әлс≥з шектелген рөлдер, мұнда жеке басқа тән сәттерд≥ енг≥зет≥н диапазон ауқымы неғұрлым кең.

5. ”әждеу. “үрл≥ рөлдерд≥ атқару әр түрл≥ уәждермен нег≥зделген. Ѕ≥з бизнесменнен өз≥н≥ң ақшасын, уақыты мен қажыр-қайратын өз қауымдастығының гүлдену≥ немесе өз≥ жалдаған қызметкерлер≥н≥ң баюы үш≥н жұмсауын күте қоймасымыз анық; оның нег≥зг≥ мақсаты - барынша көп пайда табу (алдымен - одан да көп пайда табу үш≥н қаражатын ≥ске жұмсау және т.с.с.). —а€саткер жеке бил≥г≥н≥ң ауқымын ұлғайтуды басшылыққа алады. Әлеуметт≥к қамсыздандыру қызметкерлер≥ болса клиенттер≥н≥ң әл-ауқатын жақсартуды мақсат етед≥. Ѕұл уәждерд≥ң барлығы, әрине, кей жерде өз бағыттылығы бойынша ≥ш≥нара үйлес≥м тауып жатса, кей жерде б≥р-б≥р≥не қайшы кел≥п, күрдел≥ әлеуметт≥к қарым-қатынастармен астарласып жатады. –өлдерд≥ ж≥ктеуд≥ң барлық белг≥лер≥н≥ң ≥ш≥нде уәждеу белг≥с≥ т≥келей есепке алу мен талдауға оңай көне қоймайды.

Әрб≥р адам көптеген әр түрл≥ жағдайларда б≥рнеше рөлдер атқаратын болғандықтан рөлдер арасында қақтығыс пайда болуы мүмк≥н.

∆алпы алғанда рөлд≥к қақтығыстардың ек≥ түр≥н бөл≥п қарауға болады: рөлдер арасындағы және б≥р рөлд≥ң шег≥ндег≥. Қақтығыстар ек≥ және одан да көп рөлдер көб≥не тұлғаның б≥р-б≥р≥не сәйкес келмейт≥н, қақтығысатын м≥ндеттер≥н қамтиды. ћысалы, жұмыс ≥стейт≥н әйел өз≥н≥ң нег≥зг≥ жұмысының талаптарын оның үй шаруасындағы м≥ндеттер≥н орындаумен қақтығысқа келед≥ деп есептейд≥. ћұндай қақтығыс рөлдер арасындағы қақтығысқа жатады.

≤шк≥ шиелен≥стер мен қақтығыстардан, мүдделер қақтығысы дейт≥ннен таза болатын рөлдер көп емес, ћысалы индивид жағдайдың әсер≥мен оның мүддес≥не не болмаса оның ≥шк≥ ұстанымдарына жауап бермейт≥н рөлд≥ атқарған кезд≥ алайық. ≈гер де қақтығыс насырға шапса, онда ол рөлд≥к м≥ндеттерд≥ орындаудан бас тартуға, сол рөлден шығуға, ≥шк≥ жан күйзел≥с≥не әкеп соғуы мүмк≥н.

–өлд≥к шиелен≥ст≥ң төмендеу≥не көмектесет≥н әрекеттерд≥ң б≥рнеше түр≥н бөл≥п қарауға болады. –өлдерд≥ оңтайландыру - тұлғаның қандай да б≥р жағдайды қиын қабылдауына қарсы оған әлеуметт≥к жағынан және жеке басына дұрыс болатын ұғымның көмег≥мен қорғанатын тәс≥лдерд≥ң б≥р≥. ќңтайландыру рөлд≥к қақтығыс шындығын көң≥л қалағанымен қол жетпейт≥н рөлд≥ң жағымсыз жақтарын санадан тыс ≥здеу арқылы жасырады.

–өлдерд≥ бөлу рөлд≥к шиелен≥ст≥ рөлдерд≥ң б≥р≥н өм≥рден уақытша алып тастау және оны жеке адамның санасынан ажырату, б≥рақ сол рөлге тән рөлд≥к талаптар жүйес≥не жауап рет≥нде әрекет ету≥н сақтап қалу жолымен төмендетед≥.

–өлдерд≥ реттеу - формальд≥ рәс≥м, оның көмег≥мен индивид қандай да б≥р рөлд≥ орындау салдары үш≥н жеке жауапкерш≥л≥ктен босатылады. Ѕұл ұйым мен қоғамдық ассоциаци€лардың тер≥с қабылданатын немесе әлеуметт≥к жағынан мақұлданбайтын рөлдер үш≥н жауапкерш≥л≥кт≥ң басым бөл≥г≥н өз мойындарына алатынын б≥лд≥ред≥. “әж≥рибеде бұл индивидт≥ң белг≥л≥ б≥р жолмен әрекет ету≥не ұйымның ықпалы болғанына с≥лтеме жасағаны си€қты көр≥нед≥.

јдам өз≥н≥ң мәртебес≥не және ти≥ст≥ рөлдер≥не өз≥н әр түрл≥ деңгейде теңест≥ред≥. –өл≥мен ең көп үйлесу≥н рөлд≥к сәйкестенд≥ру, ал орташа немесе ең аз үйлесу≥н - рөлден алшақтау деп атайды. Қоғам қандай да б≥р мәртебен≥ қаншалықты жоғары бағаласа, сәйкестену дәрежес≥ де соншалықты күшт≥ болады.

 

“ақырып 7





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-11-05; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 1009 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

—лабые люди всю жизнь стараютс€ быть не хуже других. —ильным во что бы то ни стало нужно стать лучше всех. © Ѕорис јкунин
==> читать все изречени€...

1426 - | 1396 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.02 с.