Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


“ұлға әлеуметтануы




1. «.‘рейд теори€сындағы жасөсп≥р≥мд≥к тұлғаның даму ерекшел≥ктер≥.

2. Ё.Ёриксон бойынша тұлғаның дамуындағы өм≥рл≥к жолдың фазалары.

 

Ќег≥зг≥ ұғымдар: тұлға, адам, индивид,әлеуметт≥к процесс, иммитаци€, әлеуметт≥к рөл, ұжымдық ойын, аффективт≥к, инстинкт, ресоциализаци€, десоциализаци€ және т.б.

 

Әлеуметт≥к ≥с-әрекеттер мен қарым-қатынастардың ұйытқысы жеке тұлға болып табылады. јдам тұлғасын зерделегенде оны мынадай деңгейлерге бөлу қалыптасқан:

табиғи деңгей - адамның өз≥нде бар және оған басқа адамдардың ықпалынсыз дамитын;

биологи€лық деңгей - шығу тег≥ бойынша ортақ болуы;

мұрагерл≥к деңгей - ата-аналарының генд≥к қорының нег≥з≥нде болып дамитын; ол биологи€лық (б≥рақ биологи€лықтың бәр≥ мұрагерл≥к емес);

әлеуметт≥к деңгей - адамның әлеуметтену, басқа адамдармен араласу және ≥с-әрекет≥ барысында алған деңгей.

Әлеуметт≥к көр≥н≥с кең мағынасында үш құрамдас бөл≥ктен тұрады:

- өз≥нд≥к әлеуметт≥к - өз≥н≥ң әлеуметт≥к рөлдер≥н қалыпты атқаруға қажет деген белг≥лер жиынтығы;

- ерекшеленген мәдени - автоматты түрде сақталатын, индивидт≥ң ажырамас белг≥с≥не айналған және басқалардың оны тәрбиел≥ деп санауына мүмк≥нд≥к берет≥н әдепт≥л≥к м≥нез-құлық нормалары мен ережелер≥н≥ң жиынтығы;

- өнегел≥ - адамдағы этикалық нормаларды ең жоғары талаптар рет≥нде сақтауға байланысты әлеуметт≥к және мәдени бастамалардың жарқын көр≥н≥с≥.

Ѕұлайша тәпт≥штеп шектеу УадамФ, УиндивидФ және УтұлғаФ ұғымдарын нақты бөлу үш≥н қажет. У јдамФ ұғымы жалпыға ортақ, барлық адамдарға тән сапалар мен қасиеттерд≥ң сипаттамалары үш≥н пайдаланылады. Ѕұл түс≥н≥к дүниеде тек өз≥не тән т≥рш≥л≥к ету тәс≥л≥мен басқа барлық материалдық жүйелерден өзгеше адам әулет≥, адамзат си€қты ерекше тарихи дамушы қауымдастықтың бар екен≥н көрсетед≥. ќсынау т≥рш≥л≥к ету тәс≥л≥н≥ң арқасында адам тарихи дамуының барлық сатысында, жер шарының барлық нүктелер≥нде адам баласы болып қалады, онтологи€лық мәртебес≥н сақтайды.

Ѕ≥рақ адамзат өз бет≥нше өм≥р сүрмейд≥. Өм≥р сүрет≥н де, әрекет етет≥н де нақты адамдар. јдамзаттың жеке өк≥лдер≥н≥ң өм≥р сүру≥ индивид ұғымымен көрсет≥лед≥. »ндивид - адамзаттың жеке дара өк≥л≥, оның барлық әлеуметт≥к және психологи€лық белг≥лер≥н: ақыл-ой, ер≥к-ж≥гер, қажетт≥л≥ктер, мүдделер және т.б. иес≥. У»ндивидФ ұғымы бұл арада Унақты адамФ мағынасында қолданылады.

јдамның жеке басының және тарихи дамуының түрл≥ деңгейлер≥ндег≥ нақты-тарихи даму ерекшел≥ктер≥н көрсету үш≥н УиндивидФ ұғымымен қатар У тұлғаФ ұғымы пайдаланылады. “ұлға - индивид дамуының нәтижес≥, оның барлық адамдық қасиеттер≥н≥ң неғұрлым толық жүзеге асуы.

“ұлға б≥рқатар гуманитарлық ғылымдардың зерттеу объект≥с≥ болып табылады. ‘илософи€ тұлғаны дүниеде қызмет ету, таным және шығармашылық субъект≥с≥ рет≥нде қарастырады. ѕсихологи€ тұлғаны психикалық процестерд≥ң, қасиеттерд≥ң және қарым-қатынастардың: темпераментт≥ң, м≥незд≥ң, қаб≥летт≥ң, ер≥к-ж≥герд≥ң және т.б. орнықты тұтастығы рет≥нде зерттейд≥. —оциологи€лық көзқарас тұлғаның әлеуметт≥к-типт≥к белг≥с≥н бөл≥п қарайды.

—оциологи€ проблемаларының б≥р≥ тұлғаның құрылымдық талдау болып табылады. “ұлғаның әлеуметт≥к құрылымы жеке адамның әр алуан қызмет≥ барысында, өз≥ к≥рет≥н қауымдастықтар мен б≥рлест≥ктерд≥ң ықпалымен қалыптасатын және қызмет атқаратын объективт≥ және субъективт≥ қасиеттер≥н≥ң жиынтығын қамтиды. “ұлғаның құрылымында мыналар бөл≥п қаралады:

1) өм≥р салты мен еңбек, қоғамдық-са€си, мәдени-танымдық, отбасылық-тұрмыстық си€қты қызметтерде көр≥нет≥н әлеуметт≥к сапаларды жүзеге асыру тәс≥л≥;

2) тұлғаның объективт≥ әлеуметт≥к қажетт≥л≥ктер≥. “ұлға - қоғамның органикалық бөл≥г≥, сондықтан оның құрылымы нег≥з≥нде қоғамдық қажетт≥л≥ктер орын алады. Ѕасқаша айтқанда, тұлғаның құрылымы қоғамдық т≥рш≥л≥к иес≥ рет≥нде адамның дамуын анықтайтын объективт≥ заңдылықтармен айқындалады. “ұлға бұл қажетт≥л≥ктерд≥ ұғынуы да, ұғынбауы да мүмк≥н, б≥рақ та ол қажетт≥л≥ктер бар және тұлғаның м≥нез-құлқын анықтап отыратын болады;

3) шығармашылық қызметке қаб≥летт≥л≥к, б≥л≥м, дағды жатады. Қалыптасқан тұлғаны оның қалыптасуының бастапқы сатысында жеке адамнан айырып көрсетет≥н дәл осы шығармашылық қаб≥леттер≥;

4) қоғамның мәдени құндылықтарын игеру дәрежес≥, €ғни тұлғаның рухани дүниес≥;

5) тұлға басшылыққа алатын өнегел≥л≥к нормалары мен принциптер≥. ∆әне де сен≥мдер - адам м≥нез-құлқының басты бағытын анықтайтын ең терең принциптер. —ен≥мдер тұлғаның тұлғалық құрылымның өзег≥н құрайтын объективт≥ қажетт≥л≥ктер≥н ұғынуымен байланысты.

—оциологи€ның б≥р≥нш≥ кезектег≥ проблемаларының б≥р≥ - әлеуметтену процес≥ болып табылады. УӘлеуметтенуФ ұғымы жалпылама түрде индивидт≥ң әлеуметт≥к топ пен жалпы қоғамға тән мәдениет ұғымына к≥рет≥н және индивидке қоғамдық қарым-қатынастардың белсенд≥ субъект≥с≥ рет≥нде қызмет атқаруына мүмк≥нд≥к берет≥н белг≥л≥ б≥р б≥л≥м, норма, құндылық, ұстаным, м≥нез үлг≥лер≥ жүйелер≥н меңгеру≥ процес≥н сипаттайды.

Әлеуметтенуден бей≥мделуд≥ (жаңа шарттарға үйренуд≥ң уақыт бойынша шектелген процес≥), оқытуды (жаңа б≥л≥м алу), тәрбиен≥ (әлеуметтенд≥руд≥ң агенттер≥ мен институттарының индивидт≥ң рухани а€сы мен м≥нез-құлқына мақсатты түрде ықпал ету≥), есеюд≥ (адамның 10 жастан 20 жасқа дей≥нг≥ кезеңде әлеуметт≥к психологи€лық қалыптасуы) және ержетуд≥ (адам организм≥н≥ң жетк≥ншект≥к және жастық шағындағы нығаюының физикалық-физиологи€лық процес≥) ажырата б≥лу қажет.

Әлеуметтену процес≥ нег≥зг≥ өм≥р т≥збектер≥ деп аталатын сатылардан өтед≥. Ѕұл балалық, жастық, ересект≥к және қарттық шақ. Әлеуметтену процес≥н≥ң нәтижеге жету≥ немесе а€қталуы бойынша балалық пен жастық кезеңдерд≥ қамтитын бастапқы, немесе ерте әлеуметтенуге және басқа ек≥ кезеңд≥ қамтитын жалғасқан әлеуметтенуге бөлуге болады. Өм≥р т≥збектер≥ әлеуметт≥к рөлдерд≥ң алмасуымен, жаңа мәртебеге ие болумен, зи€нды әдеттерден, айналасындағылардан, достық байланыстардан бас тартумен, өм≥р салтын өзгертумен байланысты. ≈ск≥ құндылықтарды, нормаларды, рөлдер мен м≥нез-құлық ережелер≥н ұмыту әлеуметс≥здену деп аталады. —одан кей≥нг≥ еск≥ құндылықтардың орнына жаңа құндылықтарға, нормаларға, рөлдер мен м≥нез-құлық ережелер≥не үйрену қайта әлеуметтену деп аталады.

Әлеуметтенуд≥ң мән≥ адамды өз қоғамының мүшес≥ ет≥п қалыптастыратындығында.  ез келген қоғам өз≥н≥ң әлеуметт≥к, мәдени, д≥ни, этикалық мұраттарына барынша сай келет≥н адамның белг≥л≥ б≥р тип≥н қалыптастыруға тырысып келген және тырысады. јлайда бұл мұраттардың мазмұны тарихи дәстүрлерге, әлеуметт≥к-экономикалық және мәдени дамуға, қоғамдық және са€си құрылымға қарай әр түрл≥ болады. ƒей тұрғанмен қаз≥рг≥ заманда қоғамның толыққанды мүшес≥н≥ң мұраты көп, жалпы немесе әр түрл≥ қауымдастықтар үш≥н азды-көпт≥ үйлесет≥н сипаттамасы бар екен≥н айтуға болады. —оған сәйкес әлеуметтену процес≥ де әр түрл≥ қоғамдарда белг≥л≥ б≥р ерекшел≥ктерд≥ сақтай отырып, әмбебап және үйлес≥мд≥ сипаттамаға ие болады, бұл ғаламдық, жалпы планеталық және жалпы әлемд≥к тенденци€лармен (урбанизаци€ мен ақпарат≠тандырудан экологи€лық және демографи€лық үрд≥стерге дей≥н) байланысты.

Әлеуметтену процес≥н≥ң мазмұны кез келген қоғам өз≥н≥ң мүшелер≥ еркект≥ң немесе әйелд≥ң рөл≥н сәтт≥ меңгерген≥не (€ғни жыныстық-рөлд≥к әлеуметтенуге), өнд≥р≥с қызмет≥не б≥л≥кт≥ қатыса алуына және қатысқысы келу≥не (кәс≥би әлеуметтену), бер≥к отбасын құруына (отбасылық рөлдерд≥ игерген≥не), заңды сыйлайтын азаматтар болуына (са€си әлеуметтену) және т.с.с. мүддел≥ екенд≥г≥нде. ћұның бәр≥ адамды әлеуметтену объект≥с≥ рет≥нде сипаттайды. јлайда адам әлеуметтену объект≥с≥ болып қана қоймай, субъект≥с≥ болған кезде де қоғамның толыққанды мүшес≥ бола алады. —убъект рет≥нде адам әлеуметтену процес≥нде өз белсенд≥л≥г≥н жүзеге асырумен, өз≥н-өз≥ дамытумен және қоғамда өз≥н-өз≥ көрсету≥мен етене б≥рл≥кте әлеуметт≥к нормалар мен мәдени құндылықтарды меңгеред≥.

≈гер де әлеуметтену процес≥нде адамның тұлғасы дамитын болса, онда ол адам үш≥н сәтт≥ әлеуметтену болады. Әлеуметтену кемш≥л≥г≥н≥ң көр≥н≥с табуы девиантт≥к м≥нез-құлық болып табылады. Уƒевиантт≥к м≥нез-құлықФ категори€сы мазмұнының үш қырын бөл≥п қарауға болады - б≥р≥нш≥ден, девиаци€ деп нормадан кез келген ауытқуды, т≥пт≥ прогрессивт≥к ауытқуды айтуға болады. ≈к≥нш≥ден, дәстүр бойынша девиантт≥к деп әлеуметт≥к УжамандықтыңФ жағымсыз көр≥н≥с≥ рет≥ндег≥ девиаци€ны айтады. Үш≥нш≥ден, неғұрлым тар ұғымында девиантт≥к м≥нез-құлық деп қылмыстық жазалауға соқтырмайтын, басқаша айтқанда құқыққа қайшы болмайтын ауытқуларды айтады.

ƒевиантт≥к м≥нез-құлықтың өз≥не тән белг≥с≥ мәдени рел€тивизм болып табылады: мәселен б≥р ≥с-әрекет б≥р қоғамда дұрыс саналуы, ал басқа қоғамда - әлеуметт≥к патологи€ рет≥нде қарастырылуы мүмк≥н. Ѕұған әр түрл≥ халықтардың отбасы құқығы мен отбасылық дәстүрлер≥нен, әдет-ғұрыптарынан көптеген мысалдар келт≥руге болар ед≥. ≈гер де √олланди€, Ўвеци€, Ќорвеги€ си€қты елдерде гомосексуалдық некелерге рұқсат ет≥п, мұндай жұптардың бала асырап алу құқығын мемлекет қамтамасыз етет≥н болса, көптеген елдерде си€қты б≥зд≥ң Қазақстан қоғамында да мұндай жағдай қоғамдық мораль тұрғысынан да, заңнама тұрғысынан да мүмк≥н емес. “≥пт≥ б≥ртұтас заңнама қолданылатын, б≥рақ тұрмыста әр түрл≥ салт-дәстүрлерд≥ ұстанатын халықтар тұратын, әс≥ресе бұл салт-дәстүрлер д≥ни нормалармен сақталатын б≥р мемлекетт≥ң өз≥нде қиындықтар пайда болады. ћысалы Қазақстандағы азаматтық құқық бойынша б≥р некел≥л≥к талаптары мен ислам мойындайтын көп әйел алу дәстүр≥ арасындағы қақтығыс осындай. ћәдени рел€тивизм ек≥ түрл≥ қоғамның ғана емес, сондай-ақ б≥р қоғамның ≥ш≥ндег≥ ек≥ немесе б≥рнеше үлкен әлеуметт≥к топтардың салыстырмалы сипаттамасы бола алады. ћұндай топтардың мысалы - са€си парти€лар, үк≥мет, әлеуметт≥к тап немесе топ, д≥ндарлар, жастар мен жетк≥ншектер, әйелдер, аз ұлттар.

ƒевиантт≥к м≥нез-құлықтың социологи€лық түс≥нд≥р≥лу≥ объективт≥ әлеуметт≥к бағыттылықты және тұлғаның, әлеуметт≥к топтардың, қауымдастықтар мен тұтас қоғамның қызмет атқаруы және дамуы тұрғысынан алғандағы м≥нез-құлқының қоғамдық нәтижелер≥ си€қты көрсетк≥штерд≥, м≥нез-құлықтың әлеуметт≥к құндылықтар мен нормаларға сәйкест≥г≥н, қоғамдық п≥к≥рге бер≥лген бағалар мен әлеуметт≥к санкци€ларды қамтиды.

Қоғам түрл≥ тәс≥лдер мен құралдарды пайдалана отырып, әрқашан ауытқытушы м≥нез-құлықтардың жағымсыз нысандарын басып тастап отыруға тырысады. Әрб≥р әлеуметт≥к топта өз мүшелер≥н≥ң м≥нез-құлықтарын ти≥с≥нше жасалған үлг≥лер шеңбер≥нде сақтайтын әлеуметт≥к бақылау жүйелер≥ болады. ∆алпыға ортақ қабылданған үлг≥лер шеңбер≥не сыймайтын м≥нез-құлықтарды ти≥с≥нше қоғам санкци€лаған болады. —анкци€ - әлеуметт≥к бақылау элементтер≥н≥ң б≥р≥. Әлеуметт≥к бақылау мойындауды б≥лд≥ру, марапаттар мен ерекшел≥к жүйелер≥ рет≥нде анықталады, солардың арқасында тұлғаның м≥нез-құлқы қабылданған м≥нез-құлық үлг≥лер≥не сәйкестенд≥р≥лед≥. ƒемек әлеуметт≥к бақылау өз≥н-өз≥н реттейт≥н жүйе рет≥нде қоғамның тұрақтылығы мен үйлес≥мд≥ қызмет атқаруын ескере отырып, қоғам қабылдаған м≥нез-құлық нормалары мен құндылықтар жүйес≥не сәйкес келет≥н жеке адамның м≥нез-құлқын қамтамасыз етуд≥ мақсат тұтатын түрл≥ әрекеттер мен санкци€лар, ынталандырулар мен марапаттар арқылы жүзеге асырылады. Ѕасқаша айтқанда, әлеуметт≥к бақылау топтағы конформизмд≥ қалыптастырады. јдамның кез келген м≥нез-құлқы мен әрекеттер≥ бақылауға жата бермейд≥. Әрб≥р адамның қоғамның түр≥не, топтағы қо€н-қолтық қызметке, оның институттарының сипатына, жеке адамның топтағы ұстанатын позици€сына қарай кең немесе тар болатын белг≥л≥ б≥р жеке а€сы болады. ќсынау ≥с-әрекет тұтас топты қаншалықты маңызды қозғайтын болса, оған қарсы қуғын-сүрг≥н де соншалықты салмақты болады.

УӘлеуметт≥к бақылауФ - термин, оны айналымға алғаш рет енг≥зген √.“ард бастапқыда қылмыскерд≥ң қоғамдық қызметке қайта оралуының құралы рет≥нде қарастырған болатын. Ўет ел социологтары ‘.«нанецкийд≥ң, –.Ћапьерд≥ң, ƒ.ћартиндейлд≥ң, ”.“омастың еңбектер≥нде әлеуметт≥к бақылау проблемасы әуел бастан индивидтерд≥ң м≥нез-құлқындағы қоғам үш≥н қажет≥ жоқ ауытқуларды жою проблемасымен және м≥нез-құлықты реттеу құралын жасаумен жалғасқан болатын. Әлеуметт≥к бақылау проблемасын бұл социологтар әлеуметт≥к институттар жүзеге асыратын оңтайлы, әлеуметт≥к ықпалдар және адамдардың м≥нез-құлқын сол әлеуметт≥к жүйен≥ң қарым-қатынастарын реттейт≥н нормаларға бей≥мдеу мақсатында ауытқуларды жөндейт≥н өзгер≥стер деп түс≥нд≥. Әлеуметт≥к бақылау теори€сын Ё.–осс пен –.ѕарк жасаған. Ё.–ост≥ң п≥к≥р≥нше әлеуметт≥к бақылау деген≥м≥з УсалауаттыФ әлеуметт≥к тәрт≥пт≥ қамтамасыз ету мақсатында қоғамның индивидт≥ң м≥нез-құлқына мақсатты ықпал ету. –.ѕарк әлеуметт≥к бақылауды әлеуметт≥к күштер мен адам табиғаты арасындағы белг≥л≥ б≥р арақатынасты қамтамасыз етет≥н құрал деп түс≥нед≥. ќл әлеуметт≥к бақылаудың үш нысанын бөл≥п қарайды: 1) қарапайым (мәжбүрлеуш≥) санкци€лар; 2) қоғамдық п≥к≥р; 3) әлеуметт≥к институттар.

“.ѕарсонс әлеуметт≥к бақылау проблемаларына және әлеуметт≥к жүйен≥ң орнықтылығы мен интегралданушылығын қамтамасыз ету құралдары рет≥ндег≥ нормаларға ерекше назар аударған. ќл әлеуметт≥к бақылаудың үш құралын бөл≥п қараған:

1. ќқшаулау нормаларды бұзушыға (девиантқа) қатысты қолда≠ны≠лады және оны оңалтуды көздемейд≥. ћұндай әд≥спен түзелмейд≥ дел≥нген қылмыскерлерге ықпал жасалады.

2. Ўеттету құқық бұзушының байланыстарын шектеумен байланысты, б≥рақ оны қоғамнан толық оқшаулауды көздемейд≥. Ѕұл оған өз≥н≥ң қоғам нормалары мен заңдарын ұстануға дайындығы мен қаб≥лет≥н байқаған кезде қоғамға қайтып оралуына мүмк≥нд≥к беред≥.

3. Құқық бұзушыны оңалту, қалыпты өм≥р мен өз≥н≥ң әлеуметт≥к рөл≥н атқаруға қайта оралуына дайындау.  өптеген түзету орындарында, психиатрлық емханаларда оңалту бағдарламалары кең≥нен қолданылады, ал әлеуметт≥к қызметкерлер әлеуметт≥к қамсыздандыру органдарында, түрл≥ қоғамдық ұйымдарда ынтымақтаса отырып, құқық бұзушыларды оңалтумен айналысуда. Ѕұл ұйымдардың полици€дан, соттан, бас ерк≥нен айыру орындарынан айырмашылығы, девиантт≥к м≥нез-құлықты қаскүнемд≥к жауыз ниет емес, әлеуметт≥к сәтс≥зд≥к, өз≥н≥ң еңбек және өзге қаб≥леттер≥н қолдана алмау проблемасы рет≥нде қарауға бей≥м, әрқашан құқықтық санкци€ларды емес, қолдауды, жанашырлықты, мей≥р≥мд≥л≥кт≥, көб≥несе емдеуд≥ талап етед≥. —ондықтан олар әлеуметт≥к-психологи€лық, медициналық және өзге алдын алу шараларына, тұлғаға әлеуметт≥к көмек көрсетуге бағытталған.

—онымен, тұлғаның қалыптасуы өзара байланысқан б≥рқатар деңгейлерд≥ - адамның биологи€лық, психологи€лық, әлеуметт≥к және дүниетанымдық қалыптасуын қамтитын күрдел≥ процесс болып табылады. Әлеуметтену институттары адамға м≥нез-құлық үлг≥лер≥н≥ң мәдени нормаларын үйрет≥п қана қоймай, әлеуметт≥к нормалар мен рөлдерд≥ң қаншалықты бер≥к, терең және дұрыс меңгер≥лген≥н де бақылап отырады.





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-11-05; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 3188 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

ѕобеда - это еще не все, все - это посто€нное желание побеждать. © ¬инс Ћомбарди
==> читать все изречени€...

1324 - | 1262 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.022 с.