Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


’≤’ ғасырдың ≤ жартысындағы қазақ әдеби т≥л≥




1. ’≤’ ғасырдың ≤ жартысындағы әдеби т≥лд≥ң сипаты

2. ћахамбет пен ƒулат ақынның қазақ әдеби т≥л≥ тарихында алатын орны

3. ’≤’ ғасыр ≤ жартысындағы әдеби т≥л лексикасының құрамы

 

“≥рек сөздер: ақындар мектеб≥, нақтылы тақырып, жаугерш≥л≥к лексика, көне сөздер, шоғыр (тирада), перифрастикалық т≥ркестер.

 

’Ү-’Ү≤≤≤ ғғ. жыраулар мен ақындар жаугерш≥л≥к тақырыпты өз жырларына арқау етт≥. ≈л ≥ш≥ татулығын, ел мүддес≥н сөз етт≥, дидактикамен сөйлед≥, өздер≥ түс≥нгенд≥ өсиет түр≥нде жетк≥зуд≥ ойлады; адамның жас ерекшел≥г≥ мен өм≥р≥н≥ң түрл≥ кезеңдер≥н сипаттады, сөйт≥п енд≥ қалыптаса бастаған қазақ әдеби т≥л≥н байытты. ќлар бүг≥н де құнын жоғалтпаған көркем туындыларды дүниеге әкелд≥.  өркем шығармалардың әдеби т≥лд≥ң маңызын арттырудағы рол≥не келер болсақ, Ђәдеби т≥л≥м≥зд≥ байытатын ең нег≥зг≥ фактор Ц көркем шығарма т≥л≥ї (≈.∆анпей≥сов.ј. Қазақ прозасының т≥л≥.- јлматы,1968,29-б.). Ѕұл п≥к≥р иес≥ көркем шығарма т≥л≥н≥ң коммуникативт≥к қызмет атқарумен б≥рге жалпыхалықтық т≥лд≥ң барлық қабаттарын, оның ≥ш≥нде төл сөздер, терминдер, кәс≥би сөздер, архаизмдер, т.б. т≥лд≥к қолданыстардың түрлер≥, диалект≥лерд≥ де өз қажет≥не қарай жарату барысында эстетикалық функци€ атқаратынын, әдеби т≥л барлық стильд≥к құбылыс элементтер≥н өз а€сына алып, оларға нәр берет≥н≥н айтады.  өркем әдебиет т≥л≥н≥ң нақ осы қасиет≥не бола академик ¬.¬.¬иноградов оны функционалдық стильдерд≥ң қатарына жатқызбайды. јл академик ≤. еңесбаев көркем әдебиетт≥ң т≥л≥ халықтық нормаға жақын тұрғандықтан, әдеби т≥лд≥ң жалпы халықтық сипаты осы стиль арқылы сез≥лед≥ деп есептейд≥ (—. еңесбаев. ќ казахском литературном €зыке. ќчерки истории казахской советской литературы.-ћ.,1960.—.342). ЂЅ≥рақ әдеби т≥л≥м≥зд≥ байытатын басты фактор көркем шығармалар т≥л≥ болып табылады дегенде, әңг≥ме қай ұлттың әдеби т≥л≥ жөн≥нде, €ғни жүздеген жылдарға созылған даму тарихы бар, жазба әдеби т≥л≥ болған орыстың әдеби т≥л≥ турасында ма, жоқ әлде жалпы жазу-сызу мәдениет≥ кеш дамыған қазақ, өзбек, қырғыз тәр≥здес түрк≥ ұлттарының әдеби т≥л≥ жайында ма Ц осы мәселе ескер≥лу≥ қажетї екен≥н, Ц естен шығармаған дұрыс (≈.∆анпей≥сов. Қазақ прозасының т≥л≥. - јлматы,1968, 30-б.).

ЂӘдеби т≥лд≥ң әдебиет үлг≥с≥нде қалыптасуы сол әдебиетт≥ң архетип≥ жайындағы мәселеге барып т≥релед≥. ћәселе Ц қандай б≥р әдебиет болмасын ауызша болсын, жазбаша болсын, мазмұн құрудың белг≥л≥ б≥р модел≥не сүйену, соны үлг≥ рет≥нде тұтыну жолымен дамиды, өркендейд≥. Қаз≥рг≥ филологи€ мұны текст деген б≥р ғана терминмен атайды. —ол текст≥ң құрылымы мен түр≥н зерттеу арқылы шығарманың тек қана композици€сы емес, сонымен қатар т≥лд≥к жүйес≥н де айқындайдыї (ћ.“оманов, —.»саев, Ә.»батов. “үрк≥ әдеби т≥л≥ мен қазақтың жазба әдеби т≥л≥н≥ң сабақтастығы //Қазақ әдеби т≥л≥ тарихының проблемалары, јлматы,1978, 56-б.).

Ѕұл дәу≥рдег≥ әдеби т≥л алдыңғы дәу≥рдег≥дей поэзи€ дәстүр≥н жалғастырған, әр≥ қарай дамытқан дәу≥р болды. ƒегенмен, ћахамбет, ƒулат аттарымен байланыста қаралатын бұл дәу≥рд≥ң ерекшел≥г≥ аз емес.

Ѕұл дәу≥рдег≥ әдеби т≥лд≥ танытатын көрнект≥ өк≥лдерд≥ң б≥р≥ - ƒулат Ѕабатайұлы.

јуызша әдеби т≥лд≥ң белг≥лер≥ мен қазақ әдеби т≥л≥н≥ң қалыптаса бастаған алғашқы кезеңдер≥не тән дәстүрл≥ жыр үлг≥с≥н≥ң белг≥лер≥ ƒулатта б≥рнеше түрде келед≥.

јлдыңғы дәу≥р үлг≥лер≥н сақтап, т≥лд≥к сабақтастық нәтижес≥нде туындаған кейб≥р шығармалары жыраулар заманына тән қайталауларды пайдаланған.

Қайталау - т≥лдег≥ көркемдег≥ш тәс≥лдерд≥ң ≥ш≥ндег≥ ертеден келе жатқан көне түр≥. Ќег≥з≥нен ауызек≥ сөйлеу т≥л≥ мен фольклор т≥л≥нде жи≥ кездесед≥. ∆азба әдеби т≥лдег≥ қайталаулар: уәжд≥ болады, €ғни белг≥л≥ б≥р стильд≥к мақсатты көздей жұмсалып отырады; нормаға сай болады; белг≥л≥ б≥р деңгейде эмоционалдық жүк көтеред≥.

Қайталаулардың түрлер≥ көп, олар дыбыстық, лексикалық, синтаксист≥к қайталаулар болып т≥л деңгейлер≥не сай бөл≥нед≥. Ѕұлардың өз≥ қайталаулардың тұрақты компонент≥н≥ң, €ғни ұйтқы болатын бөл≥г≥н≥ң қасиет≥не қарай толық, жартылай, дивергентт≥ деп тағы да ≥штей үш түрге ажыратылады.

Өлең мәт≥н≥ндег≥ қайталаулардың ден≥ стильд≥к қызмет атқаратындықтан, стильд≥к қайталаулар деп аталады. ƒулат т≥л≥ндег≥ қайталаулар:

ћай, май дейс≥ң, май дейс≥ң,

ћай жесем, көң≥л≥м жай дейс≥ң,

ћайды берген бай дейс≥ң.

ћайға тойып алған соң,

Қымыз керек тағы да,

ќрынсыз сөз сөйлейс≥ң,

Қымызы барға жағына (ƒ.бабатайұлы. - Өсиетнама. Ц јлматы,2003, 55-б.);

Ѕұл өлеңде тек май, май дейс≥ң, май дейс≥ң қайталауы ғана емес, б≥рнеше жолдың қатарынан май сөз≥нен басталуы, майға ой екп≥н≥ түсу≥ жыраулардан бер≥ қарай үзд≥кс≥з бой көрсет≥п, үз≥лмей ұласып келе жатқан ерекшел≥к.

“≥ркест≥ тұтастай қайталау (б≥р пара жанды) және тұтас т≥ркест≥ б≥р грамматикалық формалы (-ғып) сөйлем үлг≥с≥мен қайталау синтаксист≥к қайталау түр≥не жатады:

Ѕ≥р пара жанды малды ғып,

Ѕ≥р пара жанды малсыз ғып,

Ѕ≥р пара жанды д≥нс≥з ғып,

Ѕ≥р пара жанды д≥нд≥ ғып,

Ѕ≥р пара жанды ғалым ғып,

Ѕ≥р пара жанды залым ғып (Өсиетнама,106-б.).

ƒулаттағы грамматикалық қайталаулар дәл Ѕұқардың т≥л≥ндег≥дей грамматикалық параллелизмдерд≥, ұйқас ба€ндауыштарды тудырады. Ѕұл келт≥р≥лген дәйектемелер мен мысалдар, тұтасымен алғанда, сан ғасырға созылған жыраулық дидактикалық поэзи€ның грамматикалық қайталауларға арқа сүйеген≥н көрсетед≥.

Қайталау ћахамбет өлеңдер≥н≥ң де басты ерекшел≥г≥не жатады. Ѕұл жөн≥нде: Ђћахамбетт≥ң дидактикалық шешенд≥к толғау өлеңдер≥ндег≥ б≥рден-б≥р ерекшел≥к қайталаудың молдығыї, - дейд≥ Қ.Өм≥рәлиев (’”-’≤’ғғ.қазақ поэзи€сының т≥л≥. - јлматы, 1976, 233-б.).

Әйел мен ерд≥ң әдет-қылықтарын салмақтап, әйелд≥ң жаман қылықтарын м≥неу Ц жыраулар үлг≥с≥, жыраулар қалыптастырған дәстүр. Ѕұл дәстүр ƒулаттан өте күшт≥:

∆аман болса қатының,

Қонбаса айтқан ақылың,

Үй≥ңн≥ң ≥ш≥ жау болып,

ќтыңның басы дау болып,

Ѕелдеу жаудан жаман жоқ.

ƒәстүрл≥ жыр үлг≥с≥н≥ң с≥лемдер≥ ƒулаттың адамның жас кезеңдер≥н суреттеуге арналған өлеңдер≥нде көп сақталған. ќн бес, жиырма бес, отыз, отыз бес, қырық бес, елу, алпыс, жетп≥с, сексен, тоқсан, жүз жастың суреттер≥ әр жасқа ақын берген бағадан, бағалаудан тұрады:

ќн бес деген жас қайда

∆арға ойнаған лақтай....

... ∆үз, с≥рә, мен≥ қоймассың

Қараңғы көрге құлатпай (63-б.).

ƒулаттың риторикалық сұраулармен жазылған жырлары жыраулар мектеб≥н≥ң үлг≥с≥н терең меңгерген≥н әр≥ жыраулық дәстүр тамырының тереңге кеткен≥н≥ң көрсетк≥ш≥:

≈р қанаты Ц жүйр≥к ат,

∆үйр≥к демей, не дейм≥з,

Ѕәйгеге қосып салғанда,

ќзып бәйге алған соң? (Өсиетнама,99-б.).

Ўешен демей не дейм≥з,

 ≥с≥н≥ң сөз≥н байқап ол,

∆ауап тауып айтқан соң? (Өсиетнама,99-б.). Ќемесе:

Ғад≥л демей не дейм≥з?

“өрен≥ дұрыс берген соң (Өсиетнама, 99-б.).

ƒулаттағы алпыс алты айлалы; алты қару асынған; ашуланып қалмақтың түг≥ шықты сыртына; жарқ етт≥ де, сарт етт≥; айбаты асып ерлерд≥ң, арыстандай ақырды, т.б. сөйлем-қолданыстардың, сөз т≥ркестер≥н≥ң тег≥ фольклорда, батырлар жырында жатқаны даусыз.

ƒулат - өлеңд≥ өз≥не дей≥нг≥ ақындардан бөлек, жаңа үлг≥, жаңа қалыппен жазған ақын. Ѕелг≥л≥ ғалым –.—ыздық қазақ әдеби т≥л≥ тарихында ауызек≥ сөйлеу дәстүр≥мен қатарластыра жазба дәстүрд≥ енг≥зген ƒулат деп б≥лед≥.

Ђƒулат фразеологи€ға ек≥ түрл≥ жаңалық әкелд≥: б≥р≥ Ц жаңа перифрастикалық т≥ркестер жасауы; ек≥нш≥с≥ Ц жаңа фразеологизмдер ұсынуыї (–,—ыздықова, қазақ әдеби т≥л≥н≥ң тарихы,1993,,188-б.). ћағыналары б≥р-б≥р≥нен алшақ, т≥пт≥ б≥р-б≥р≥не жуыспайтын сөздерд≥ т≥ркест≥ру арқылы жаңа поэтизмдер, жаңа образ жасаудың үлг≥с≥н алғаш ұсынған да, оның нағыз шебер≥ дәрежес≥не көтер≥лген де Ц ƒулат. Ѕұл сек≥лд≥ ақынның дүниен≥ өз≥нше тануынан туындаған майдан даласында а€қ-қолы жайылып жатқан өл≥ денен≥ өл≥мге мойынсұну деп суреттеу де ƒулат т≥л≥н≥ң құд≥ретт≥л≥г≥мен қатар танымының тереңд≥г≥н байқататын т≥лд≥к факторлар. ƒулаттың жүрекке байланысты қалыптастырған перифразы:

јдамның жүрек сен≥мд≥

—ыр сақтайтын Ц тұрағы (83-б.). —онымен б≥рге ƒулаттағы: ұйқы бер≥п, қайғы алу, ≥ш≥ң Ц а€з, ақ қырау, сыртың Ц сұлу сарайсың; џдысысың параның (анаологи€); сөз Ц ж≥бек ж≥п, жыр Ц кесте; бәйб≥шен≥ң мойнына жырдан алқа таққаным; босағасын борлату; көң≥лд≥ң құтысы; ≈с, ақылға байланысты: Құтың болса, құйып ал, Құтсыз болса төге сал, —өйлей≥н б≥раз нұсқаны; достықтың қылы; ұйқыны шайдай сұйықтау; мақтан деген Ц алтын ер; —үй≥п алған сұлу жар - ∆үрег≥ңн≥ң құрағы; Өсек Ц оттың ұшқыны,  еуде Ц ақыл сарайы; ауылдың атқам≥нер≥ Ц жемт≥кке қонған күш≥ген, мал Ц дүниен≥ң опасы, »ман Ц жанның сапасы) т.б. ерекше образдар. Ѕұлардың ≥ш≥нде жырдан алқа тағу, сәулет≥н≥ң сағымы шынардың бұтағына күнд≥ әкеп қойғандай болуы си€қты к≥таби элементтер жетк≥л≥кт≥.

ƒулаттың 1880 жылы Қазанда басылып шыққан ЂӨсиетнамаї атты к≥табындағы б≥рқатар өлеңдерд≥ зерттеуш≥ Қ.Өм≥рәлиев Ўортанбай мен Ўалд≥к≥ деп алып тастағандығын, осы көзқарасты дұрыс санайтынын –.—ыздықова еңбег≥нде атап өтед≥ (Қазақ әдеби т≥л≥н≥ң тарихы,.2005, 165-б.). Ѕ≥рақ 2001 жылы ЂҒылымї баспасынан ƒулаттың ЂӨсиетнамаї деген атпен жарық көрген жыр к≥табының алғы сөз≥нде жинақтың құрастырушылары; Ђ еңест≥к кезеңде көркемд≥к қуаты, мазмұн-мәнд≥л≥г≥ ерекше болғанмен, са€сатқа бағына қоймайтын асау да арынды ақ алмастай жарқыраған жыр жолдарының қысқартуларға ұшырағаны белг≥л≥. Ѕұл жинақта 1991 жылы алғаш басылған Ђ«амана сазындаї (құрастырушы Қ.Өм≥рәлиев) алынып тасталған құнды шығармалар қайтадан қалпына келт≥р≥лд≥. ∆ыраудың Ұлттық және Қ– ҰҒј-ның ғылыми к≥тапхана қорларында сақталған өлең нұсқалары б≥р≥-б≥р≥мен салыстырылып, толықтырылып бер≥лд≥....≈ңбек алғаш жари€ланған нұсқасымен толық сәйкесет≥нд≥ктен, ЂӨсиетнамаї деп атауды жөн көрд≥к - деп көрсетед≥ (ƒулат Ѕабатайұлы. - Өсиетнама. Ц јлматы. - 2001. - 4-5бб.).

≈ң алдымен, ƒулат Ч жыраулық дәстүрден бойын аулақ салып, жазбапоэзи€ның белг≥лер≥н орнықтырған, тың образдар жасаған ақын. ≈к≥нш≥ден, ƒулат ақын - абстракт сөздерд≥ң қолданысының жи≥л≥г≥н арттырып кеткен ақын.

ћағыналық жағынан б≥р-б≥р≥не жуыспайтын, жақын емес сөздерд≥ т≥ркест≥ру арқылы жаңа поэтизмдер, жана образдар жасаудың алғашқы үлг≥лер≥н үсынған да, оның нақты шебер≥ де ƒулат ақын саналады. јтап айтқанда, Ут≥рш≥л≥к пен өл≥мн≥ң ұзақ дауы Ч өм≥рФ, Укөң≥лд≥ң құтысыФ, т.б.

ƒулат өлеңдер≥нде к≥рме сөздер қатары, әс≥ресе, д≥ни лекси≠ка элементтер≥ көп ұшырасады. ќлардың ден≥ халық т≥л≥ндег≥ тұлға≠сында емес, жазба т≥лдег≥ түр≥нде бер≥лген. ћысалы, уа да, беһсмила, муһмин, раббы, фарз, пәндә, әдһәм, адал, адет, т.б.

Қазақ даласына құранмен жарыса ортаази€лық жазба түрк≥ әдебиет≥н≥ң ≥р≥ мәт≥ндер≥, €ғни дастандар жақсы таралған. ƒастандармен қазақ халқы сол кезд≥ң өлшем≥мен алып қарағанда, жақсы таныс болды. ∆алпы қарапайым халықтың осы тектес әдебиетпен таныстығы дастандардың ауызша түрде таралуының нәтижес≥ ед≥. јл ауызша таралу кез≥нде бөтен сөздерд≥ң т≥лге икемделу≥ жүред≥. —ондай икемделуд≥ң б≥р түр≥ жазба т≥лге де аздап әсер еткен. Ѕұл туралы арабша Уайн дыбысыменТ келет≥н сөздерд≥ң б≥рқатары ғ дыбысымен айтылып, кей≥ннен таңбаланғанда ғ арқылы таңбаланатын болғанын (ғалам, ғад≥л, т.б.) –.—ыздық атап өтед≥. ƒулаттағы: ғайып ( ≥с≥ ғайыбың көрмейд≥) (јталған еңбек,97-б.); ғад≥л (Ўариғатты аударса, Ғад≥л демей, не дейм≥з?) (—онда,99-б.), т.б.  ей≥ннен осы күй≥нде нормаланды.  ей≥ннен б≥рте-б≥рте ғ түс≥р≥л≥п, әд≥л, айып болып айтылатын дәрежеге жеткен≥ белг≥л≥. Қазақ сөздер≥не ұқсастырып, икемдел≥п айтылатын күйге түскен сөздерд≥ ƒулаттан да, басқалардан да кездест≥рем≥з: мүсәп≥р, кәр≥п, мүңк≥р, нәңкүр, мұсылман, қожа, молда, к≥тап ( ≥табында солай деп) (Өсиетнама,124-б.), т.б.

 ей≥н келе, б≥рте-б≥рте халық арасында дастандардың б≥рнеше варианттары пайда болғанын проф. ћ. “оманов, басқа да ғалымдар атап өтед≥. ќсы дастандардағы, кейб≥р жекелеген ақындардың жырларындағы, толғауларындағы араб-парсы элементтер≥н≥ң көб≥ д≥ни сөздер болып келу≥н≥ң себеб≥ осында жатса керек.

ƒ≥ни сөздер б≥зд≥ң т≥л≥м≥зге нег≥з≥нен жазба т≥лд≥ң нәтижес≥нде енет≥нд≥ктен, шыққан т≥л≥ндег≥ мазмұны мен тұлғасын сақтайды. Әрине, мұндайда жазудың әсер≥н≥ң күшт≥л≥г≥ сез≥лед≥. Ѕұл к≥рме сөздер ауызек≥ т≥л элементтер≥ емес, олар тұрмыстық деңгейдег≥ сөздерге жатпайды, көркем шығармалар мен ислам д≥н≥н уағыздаған, ислам д≥н≥н≥ң канондарын жетк≥зуш≥ д≥ни к≥таптардан енген сөздер болды. Қазақ т≥л≥не ену барысында грамматикалық тұлғалық, кейб≥р фонетикалық өзгер≥стер болғанымен, жоғарыда айтып өткендей, ƒулат, Ѕұхар, Ўортанбай ақындардың өлеңдер≥ндег≥дей, түпнұсқалық мағынасы, тұлғасы сақталған.

 

Әдебиеттер:

1. —ыздықова –. Қазақ әдеби т≥л≥н≥ң тарихы. ј., 1993

2. Қаз≥рг≥ қазақ әдеби т≥л≥н≥ң грамматикалық құрылы≠мы. Ч јлматы, 1983.

3. Өм≥рәлиев Қ. ’Ү-’Ү≤≤ ғ. Қазақ поэзи€сының т≥л≥. ј., 1976

4. Қазақ әдеби т≥л≥н≥ң қалыптасу тарихы мен даму жолдары. ∆инақ. ј., 1981

5. Қазақ әдеби т≥л≥ тарихының проблемалары. ј., 1987

6. Өм≥рәлиев Қ. Қазақ поэзи€сының жанры және стил≥. Ч јлматы: Ғылым, 1983.

 

 





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-12-04; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 1876 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

ƒаже страх см€гчаетс€ привычкой. © Ќеизвестно
==> читать все изречени€...

718 - | 581 -


© 2015-2023 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.027 с.