Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


“ақырып. –енессанс философи€сы




Қайта Өрлеу философи€сы (–енессанс) XIV - XVI ғ.ғ. қамтиды. –енессанс философи€сы ортағасырлық теоцентрл≥к сипаттың орнына атропоцентрл≥к принципт≥ қо€ды. –енессанс философи€сын анықтайтын б≥рнеше кезеңдерге бөлуге болады. ќлар: гуманис≥к, утопи€лық, реформаторлық, натурфилософи€лық және әлеуметт≥к-са€си көзқарастар. Қайта Өрлеу дәу≥р≥ философи€сы антикалық философи€ дәстүр≥н қайта жаңғыртып, адам мәселес≥н зерттеуге талпынды. √уманизм, адамның шығармашылық дербест≥г≥ принцип≥, оның өм≥рдег≥ барлық жақсылықтарды иеленуге құқығы бар си€қты иде€лары кең тарады.

√уманист≥к бағыт XIVғ.-XVғ. орта шен≥, оның орталығы »тали€ болды. √уманизм бағытының нег≥з≥н салушы ‘. ѕетрарка. Ўығармалары: ЂӨлеңдер к≥табыї, Ђћен≥ң құпи€мї. ќл б≥р≥нш≥ болып жеке бастың өз≥нд≥к санасының қалыптасуының нег≥з≥н салды. √уманист≥к антропоцентризмн≥ң басты сипаттамасы - адам басты құндылық болып есептел≥нед≥. √уманистер не еретиктер, не атеистер болған емес, кер≥с≥нше олардың көпш≥л≥г≥ құдайға сенд≥, б≥рақ олар ең б≥р≥нш≥ орынға адамды қойса, одан кей≥н құдай туралы сөз қозғайды.

ќның шығармаларынан т≥л мәдениет≥н≥ң өзгер≥с≥н, құндылықтардың жаңаша межел≥н көрем≥з. Ѕеделге жүг≥ну, б≥р дәстүрге бас июш≥л≥к мәдениет байлығын зерттеумен алмасады. √уманизм адамдарға көзқарастардың кеңд≥г≥н, жаңа иде€ларға ашылу, д≥ни қауымдардың шырмауынан босанып дәстүрд≥ таңдаудағы ерк≥нд≥к берд≥.

ѕико дела ћирандоланың атақты Ђјдамның абыройы жайында сөз≥ндеї (1496 ж.) гуманистерд≥ң антропоцентрист≥к иде€лары жинақталған. ќл қаз≥рг≥ антропологи€лық философи€сын нег≥здеудег≥ адамның ерк≥нд≥г≥н анықтамасына керемет түс≥н≥ктемелер беред≥: әлемдег≥ барлық мән өз≥н≥ң табиғатына ие, өм≥р сүру≥н≥ң мән≥, мағынасын, өз өм≥р≥н басынан а€ғына дей≥н алдын ала белг≥лейд≥, тек адам ғана мүмк≥нд≥ктер≥н шектейт≥н нақты табиғатқа ие емес. јдам Ђтабиғатыї - ерк≥н болу, €ғни өз - өз≥н жасаушы, өз Ђмән≥нї анықтаушы, өз≥н ≥с - әрекетте тудыру.

“омас ћор (1478-1535)-утопист≥к социализмн≥ң нег≥з≥н салды. ћордың атақты шығармасы "”топи€" деп аталды. ”топи€ грекше Ђжоқ жерї дегенд≥ б≥лд≥ред≥. “омас ћордың ”топи€сында:

- жеке менш≥к жоқ;

- барлық азаматтар өнд≥р≥ст≥к еңбекпенен айналысады;

- еңбек ету бәр≥н еңбекке м≥ндеттеу нег≥з≥нде жүзеге асады;

- барлық өнд≥р≥лген өн≥м қоғам менш≥г≥не өтед≥ және барлық ”топи€ тұрғындарына б≥рдей бөл≥н≥п бер≥лед≥;

- барлығының еңбекпен айналысуына байланысты ”топи€ны қамтамасыз ету үш≥н 6 сағатық жұмыс күн≥ жетк≥л≥кт≥;

- ғылымға ерекше қаб≥лет≥ бар адамдар қара жұмыстан босатылады;

- ауыр қара жұмысты құлдар-тұтқындар және сотталған қылмыскерлер атқарады;

”топист≥к социализмн≥ң көрнект≥ өк≥л≥ “оммазо  амнанелла (1568-1639) Ђ үн қаласыї, Ђ√алилей апологи€сыї деген еңбектер жазды. Ђ үн қаласындаї оның тұрғындары-сол€рийлер әлеуметт≥к әд≥летт≥л≥кт≥ орнықтырып, өм≥р мен еңбект≥ң рахатын көред≥.

“оммазо  ампанелланың  үн қаласында:

- жеке менш≥к болмайды;

- коммунист≥к идеал-4 сағаттық жұмыс күн≥;

- барлық азаматтар еңбек етед≥, еңбект≥ң нәтижес≥ бүк≥л қоғам менш≥г≥не өт≥п, барлық тұрғындарға, қоғам мүшелер≥не теңдей бөл≥нед≥.

Ѕұл философи€ның антропологи€сы адам проблемасын көпсаналы, көпсалалы тұрғыдан қарастырады. "ћен адаммын, сондықтан адамға тән нәрсен≥ң барлығы маған жат емес", деген принцип осы дәу≥рдег≥ ≥зг≥ жандылардың басты философи€лық қағидасы ед≥. Әлемд≥к философи€да жеке адам проблемасы осы кезеңде тұңғыш рет мәселе рет≥нде қойылды.

XVI ғасыр Ц –еформаци€ ғасыры. √уманизм интеллектуалды этиканы қозғаса, –еформаци€ көпш≥л≥кт≥ң ойын қамтыды. ќл католик ш≥ркеу≥не қатты соққы тиг≥з≥п, христиандықтағы үш≥нш≥ бағыт Ц протестантизмн≥ң тууына себепш≥ болды.  атолик ш≥ркеу≥н ек≥жүз≥д≥л≥к және сатқындығы үш≥н сынаған ћартин Ћютер (1483-1546) ¬иттенберг ш≥ркеу≥н≥ң ес≥г≥не б≥рнеше тезистерд≥ қағып, 1517 ж. –еформаци€ның нег≥з≥н салды. ќның басты тезис≥: ешб≥р Ђ≥с-әрекетс≥зї (ғибадат) тек жалғыз сен≥м арқылы құтқарылу. ќсылайша, клирдың рухани жетекш≥с≥ жойылып, барлық Ђқасиетт≥ аңыздыңї (папалық декреттер, жолдаулар, қаулылар, соборлар) мағынасы айырылады. јдамның құтқарылуы үш≥н тек жалғыз ≤нж≥л керек. ѕротестантизмн≥ң ек≥нш≥ басты принцип≥ Ц жалпы д≥н жолы. Ѕарлығы Құдай алдында тең. ќсылайша, руханилық жойылмаса да, сандар және құқықтары жағынан мәнд≥ шектелд≥. ѕротестантизм моралында ерте буржуази€лық қайырымдылық, протестанттық этика көр≥нд≥: Ђсиын және жұмыс жасаї, әрекетш≥л бол, үнемш≥л және өм≥рде қарапайым бол. ≤с≥ңдег≥ сәтт≥л≥к, байлық және мансап Ц осы ≥ске Құдайдың Ђқаб≥летт≥л≥г≥н≥ңї және Ђтаңдаулысыныңї белг≥с≥.

Қайта өрлеу дәу≥р≥н≥ң диалектикасы даму проблемасына деген жаңа көзқараспен сипаттайды, ол шекс≥зд≥к пен ақырғының б≥рл≥г≥ рет≥нде түс≥нд≥р≥лед≥. Ѕұл диалектика Ќиколай  узанскийд≥ң (1901-1964 жж.) ес≥м≥мен байланысты.  узанец деп атауларына оңтүст≥к √ермани€да орналасқан туған ауылының ес≥м≥мен байланысты ед≥. Ўын аты Ц  ребс немесе  руфтс. 1426 жылы ол д≥н қызметкер≥ болады да, 20 жыл өткен соң кардиналдық дәрежеге жетед≥. ƒ≥ни қызметтер≥н үнем≥ философи€мен байланыстырып отырған.  узанецт≥ң туындыларының ≥ш≥ндег≥ ең көрнект≥лер≥ ЂҒалымдардың б≥лмейт≥н≥ жайлыї (1438-1440 жж.), ЂҚұдайды ≥здеу жайындаї (1445 ж.) атап көрсетуге болады. Ќиколай  узанецт≥ң д≥ни-философи€лық жүйес≥н≥ң нег≥з≥н диалектика алып жатыр. Өз диалектикасын құру жолында болмыстың жаңа қырынан шығады. ќл болмысты жаңаша түс≥нд≥ред≥.

ѕлатон жеке дараны (болмыс) жеке дара емеске қарама-қарсы қойып қарастырса,  узанец антикалық дуализмд≥ бекерге шығарып, Ђжеке, дара деген≥м≥з Ц барлығыї дегенд≥ қуаттайды. Ѕұл арада ƒжордано Ѕруноның пантеизм≥мен т≥зе қосқады. јталған көзқарас теист≥к монизмге сай емес. Ѕұл онтологи€ деген шын мән≥с≥нде қайта өрлеу көзқарасына тән. Ќ.  узанский осы қағидадан жеке, дара шекс≥зд≥к пен ұшы - қиырсыздыққа тепе-тең деген қорытынды жасайды.

Ќ.  узанскийд≥ң пайымы бойынша Ђғарыштың ортасы мен айналасы - Құдай. —ондықтан да әлем ақырғы, әр≥ шекс≥з. ќл - тәж≥рбиел≥к, экспериментт≥к танымның жақтаушысы. Ғылымда математикадан өзге дәйект≥ ештеңе жоқї - дейд≥ ол. ќның әд≥стемес≥н≥ң жеке даралығы да Ђб≥л≥мс≥з ғалымдарї деген атпен бер≥лген, толыққанды математикаға нег≥зделген болатын. Ѕұл әд≥ст≥ң нег≥з≥ мынада жатыр ед≥: шетк≥ дүние жайлы сөз болғанда шеш≥м шығару қиын емес, ал мәңг≥л≥к жайлы айтар болсақ, әрине, бұл жағдай өте ауыр және шеш≥м шығару мүмк≥н емес. Ѕ≥зд≥ң б≥л≥мс≥зд≥г≥м≥зд≥ң кес≥р≥ Ц Ђб≥ткен ≥ске қатысты пропорци€ның жоқтығыї. ќның философи€сы пантеист≥к сипаттамада, оның ЂҚұдайда барлық заттар, олардың барлығы соның бойындаї.

ƒүниен≥ танудың нег≥з≥ - пантеист≥к көзқараста ед≥. ќл өз бойына материализм мен идеализм элементтер≥н қоса с≥ң≥рд≥. јлайда, руханилыққа қарағанда материализм басым болды. Ѕұл дүниетанымның онтологи€сы- гелиоцентризм болып табылады.

Ќиколай  оперник Ц пол€к астрономы. Әлемн≥ң гелиоцентрист≥к жүйес≥н жасаушы.  оперник ≥л≥м≥ шын мән≥нде революци€лық ≥с болды.

1543 жылы Ќиколай  оперник Ђјспан денелер≥н≥ң айналуы туралыї деген еңбег≥н жари€лады. ќсы еңбек –енессанс дәу≥р≥ндег≥ адамның дүниетанымына, дүниеге деген көзқарасына түпк≥л≥кт≥ төңкер≥с жасады.

ќның мән≥с≥ мынада ед≥: антикалық дәу≥рде ѕтолемей  лавдий айтқан геоорталық жүйес≥не гелиоорталық жүйес≥н қарама-қарсы қо€ды. ѕтолемей ғаламшар жүйес≥н≥ң орталығы жер, оны айнала  үн және басқа планеталар айналып жүред≥ деген болжау айтса, Ќ.  оперник барлығының орталығы -  үн дегенд≥ дәлелдейд≥.

—өйт≥п, ѕтолемейд≥ң жүйес≥ндег≥ тәр≥зд≥л≥к пен шындықты ажыратпағандықтан болған қател≥кт≥ ашып көрсетед≥. Ђ үнн≥ң қозғалысы болып көр≥нет≥н, оның қозғалысынан емес, ∆ерд≥ң және оның сферасының қозғалысынан туындайды, олармен б≥рге б≥з барлық басқа планеталар тәр≥зд≥  үнд≥ айналамызї, - деп жазады  оперник. —онымен, дүниен≥ң ортасы ∆ер емес,  үн. ќсылайша, Ќ.  оперник д≥ни дүниетанымның ≥ргетасы болып табылатын геоцентрист≥к жүйеге соққы берд≥. ќл инквизици€ның қатал жазасынан өз≥ ажал арқылы ғана қашып құтылды.

 оперникт≥ң төңкер≥с≥н кей≥н≥рек ƒжордано Ѕруно (1548-1600 жж.) жалғастырды Ќ.  оперникт≥ң осы ≥л≥м≥н "“үпк≥ себеп, түпк≥ ие және б≥рл≥к туралы", "ћәңг≥л≥к және әлем мен жер бет≥", "Өлшенбейт≥н, саналмайтындар жайлы" т.б. өз≥н≥ң нег≥зг≥ еңбег≥нде одан әр≥ дамытты.  үн галактикасынан басқа толып жатқан әлемн≥ң бар екенд≥г≥н, ал дүние сол шекс≥з әлемд≥ түзетет≥н≥н дәлелдейд≥. "ћәңг≥л≥к және әлем мен жер бет≥" еңбег≥нде ƒжордано Ѕруно "Ѕ≥зд≥ң мекен≥м≥з - ∆ер, сол шекс≥з мұхиттың б≥р тамшысындай, құмның б≥р түй≥рш≥г≥ндей ғана," - деп жазды. ќсы иде€сы үш≥н ƒжордано Ѕруноны инквизици€ соты отқа қақтап өлт≥рд≥.

√алилео √алилей ƒж. Ѕруно мен Ќ.  оперникт≥ң п≥к≥рлер≥н математикалық тұрғыдан дәлелдейд≥. ќл да өз≥н≥ң ғылыми ойы үш≥н инквизици€ сотына тартылды. (ќлар алдында оған қойылған соңғы сұрақ "∆ер айналып тұр ма?", - деген екен.)

ƒемек, бұл философи€ болмыс дегенд≥ материалдық, €ғни табиғи болмыс деп ұғынады. ќның даму көз≥ - өз≥нде. Д“абиғат - заттағы Құдай" (ƒж. Ѕруно). ќл - барлық заттардың басы мен түпк≥ себеб≥. ћатериалдық субстанци€ табиғат құбылыстарының көптүрл≥г≥мен ашылады, - дейд≥ ƒж. Ѕруно.

Қайта өрлеу дәу≥р≥н≥ң са€си ≥л≥мдер≥ Ќиколо ћакиавеллид≥ң (1469-1527 жж.) атымен тығыз байланысты. “арихтың даму көз≥ рет≥нде ол материалдық қызығушылық пен жеке менш≥кт≥ санаған. Ђјдамдар жеке мүл≥г≥не қарағанда, әкес≥н≥ң өл≥м≥н тез≥рек ұмытадыї, - дейд≥ ћакиавелли. ќл нег≥з≥нен д≥нн≥ң алар орны аз болатын, б≥рыңғай мемлекетт≥ң құрылымын жақтады. —а€си ≥л≥м≥н≥ң нег≥з≥не ол мынадай ұстанымдарды к≥рг≥зед≥: зорлық пен қорқытуларға позитивт≥к көзқараста болу деген си€қты.

Ѕұл дәу≥рге алғаш рет қоғам жайлы әлеуметт≥к әд≥лд≥к деген утопи€лық ойларымен социализм деген атқа ие болған иде€лар қосыла бастайды.

 





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-11-24; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 2314 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

Ћогика может привести ¬ас от пункта ј к пункту Ѕ, а воображение Ч куда угодно © јльберт Ёйнштейн
==> читать все изречени€...

1220 - | 1209 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.011 с.