Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


—iмдiктiң хими€лық құрамы




Өс≥мд≥кт≥ң дұрыс қоректену≥ жоғары өн≥м жинаудың кеп≥л≥ болып саналады. Өс≥мд≥кт≥ң қорег≥ үш≥н хими€лық элементтер пайдаланады. Өс≥мд≥к организм≥нде өтет≥н барлық даму процестер≥, оның қоректену ерекш≥л≥ктер≥не байланысты.

∆оғары сапалы өн≥м алу үш≥н, өс≥мд≥ктерд≥ң дамуының әрб≥р кезең≥ндег≥ болатын өзгер≥стерд≥ ескер≥п оларды қажетт≥ қорект≥к заттармен қамтамасыз ету қажет.

 ез келген өс≥мд≥к органикалық және минералдық қосылыстардан тұрады. ќсы ек≥ қосылыс жиынтығын құрғақ зат деп атайды. ћұнымен б≥рге өс≥мд≥к құрамына су да к≥ред≥. ќсы ек≥ компонентт≥ң арақатынасы өс≥мд≥кт≥ң биологи€лық ерекш≥л≥ктер≥не, өс≥п тұрған орта жағдайына тағы басқа, факторларға байланысты өзгеред≥. ћысалы, дәнд≥ дақылдардың тұқымында 85-95 процент құрғақ зат пен 5-15 процент су болса, картоп, көкөн≥с си€қты дақылдарда, кер≥с≥нше, 5-25 процент құрғақ зат, 75-95 процент су болады.

Өс≥мд≥к клеткаларының сумен қамтамасыз ет≥лу≥ ондағы биологи€лық процестерд≥ң жылдамдығы мен қарқынын анықтаса, минералдық заттармен қоректену≥ дақылдың биологи€лық ерекшел≥г≥н қамтиды.

Өс≥мд≥ктен алынатын өн≥мн≥ң биологи€лық сапалылығы, оның құрамындағы органикалық заттардың түр≥мен және мөлшер≥мен бағаланады (белок, көм≥рсу, май, витамин т.б.). Ѕұлардың мөлшер≥ өс≥мд≥к түр≥не, ауа-райына, топыраққа, агротехникалық және агрохими€лық шараларға байланысты өзгер≥п отырады. ћысалы, бидай дән≥нде белок 15 процент болса, күр≥ште - 7, ал со€да 35 процентке дей≥н жетед≥. —ол си€қты крахмал, қант, май т.б. сапа көрсетк≥штер≥ де түрл≥ше болып келед≥.

Құрғақ зат жеке хими€лық элементтерден тұрады. Ѕ≥зге белг≥л≥ барлық элементтерд≥ң 74-тен астамы өс≥мд≥ктерден табылып отыр.

 

јуыл шаруашылығы дақылдарының өн≥м≥н≥ң құрамындағы су және қорект≥к элементтерд≥ң мөлшер≥ (жалпы массасының процент есеб≥мен)

ƒјҚџЋƒј– —у N  үл P2O5 K2O Na2O CaO MgO
 үзд≥к бидай дән≥ 14,2 2,8 1,73 0,85 0,50 0,06 0,07 0,15
сабаны 14,3 0,15 4,86 0,20 0,90 0,06 0,28 0,11
∆аздық бидай дән≥ 14,3 3,40 2,32 0,85 0,60 0,06 0,05 0,22
сабаны 14,3 0,67 3,48 0,20 0,75 0,06 0,26 0,09
∆аздық арпа дән≥ 14,3 2,10 2,55 0,85 0,55 0,10 0,10 0,16
сабаны 14,3 0,50 4,49 0,20 1,00 0,50 0,33 0,09
—ұлы дән≥ 14,3 2,30 2,88 0,85 0,50 0,05 0,16 0,17
сабаны 14,3 0,65 6,45 0,35 1,60 0,40 0,38 0,12
∆үгер≥ дән≥ 14,4 1,91 1,23 0,57 0,37 0,01 0,03 0,19
сабаны 15,0 0,75 4,37 0,30 1,64 0,05 0,49 0,26
 үр≥ш дән≥ 12,0 1,20 5,26 0,81 0,32 0,12 0,07 0,18
“ары дән≥ 14,0 1,85 2,97 0,65 0,50 - 0,10 -
сабаны 16,0   3,80 0,18 1,59 0,07 0,13 0,05
—о€ дән≥ 10,0 5,80 2,84 1,04 1,26 0,03 0,17 0,25
сабаны 14,0 1,20 3,23 0,31 0,50 0,07 1,46 0,05
ћақта ұрығы 11,7 3,00 3,90 1,10 1,25 0,02 0,20 0,54
торқасы - 0,34 1,93 0,06 0,91 0,03 0,16 0,17
Қант қызылшасы тамыры 75,0 0,24 0,57 0,08 0,25 0,07 0,06 0,05
жапырағы 830,5 0,35 1,42 0,10 0,50 0,30 0,17 0,11
 артоп түйнег≥ 75,0 0,32 0,97 0,14 0,60 0,02 0,03 0,06
жапырағы 77,0 0,30 2,49 0,10 0,85 0,10 0,80 0,21
 апуста қауаны 80,0 0,93 0,71 0,11 0,35 0,003 0,07 0,03
Қызанақ жем≥с≥ 95,0 0,26 0,70 0,07 0,33 - 0,04 0,06
∆оңышқа п≥шен≥ 16,0 2,60 5,29 0,65 1,50 0,11 2,52 0,31

—олардың ≥ш≥ндег≥ көм≥ртек, оттек, сутек, азот элементтер≥ органогендерге жатады. јл фосфор, калий, кальций, магний, тем≥р, бор, марганец, мырыш, натрий, алюминий, кремний т.б. элементтерд≥ күл элемент≥ дейд≥. ќлардың органогендерден айырмашылығы өс≥мд≥кт≥ күйд≥ргенде, оның күл≥нде оксид түр≥нде қалады. Өс≥мд≥кт≥ң құрамындағы қорект≥к элементт≥ң мөлшер≥ б≥рнеше проценттен, процентт≥ң жүзд≥к бөл≥г≥не дей≥н болса макроэлемент деп атайды. Ѕұған көм≥ртек, оттек, сутек, азот, фосфор, калий, кальций, магний, натрий, күк≥рт си€қты элементтер жатады. ≈гер өс≥мд≥к құрамында қорект≥к элемент мөлшер≥ процентт≥ң мыңнан б≥р бөл≥г≥ мен он мыңнан б≥р бөл≥г≥н≥ң аралығында болса, онда микроэлемент деп аталады. Ѕұл топқа бор, молибден, мырыш, марганец, кобальт, мыс жатады. јл өс≥мд≥кт≥ң құрамында қорект≥к элемент мөлшер≥ 10-5-10-12 процент аралығыда болса ультрамикроэлемент деп аталады. Ѕұған алтын, күм≥с, сынап, радий, цезий, қорғасын си€қты элементтер к≥ред≥.

∆алпы өс≥мд≥кт≥ктег≥ және оның жеке мүшелер≥ндег≥ хими€лық элементтерд≥ң мөлшер≥ б≥рдей емес. јзот пен күл элементтер≥н≥ң мөлшер≥ б≥р≥не-б≥р≥ шамалас.

Құрғақ зат құрамындағы күл элементтер≥н≥ң мөлшер≥ оның массасының шамамен 5 процент≥н құрайды. јлайда жеке өс≥мд≥к күл≥н≥ң құрамы б≥рдей емес. ћысалы, астық дақылдары дән≥н≥ң күл≥нде 30-50 процент фосфор элемент≥ болса, күр≥ш дән≥ күл≥н≥ң 16 процент≥ фосфор үлес≥не тиед≥. јстық дақылдарының сабанындағы фосфор мөлшер≥, олардың дән≥ндег≥ фосфордан 3-5 есе аз болады.  артоп түй≥н≥ мен тамыржем≥ст≥лерд≥ң күл≥н≥ң 30-40 процент≥ калий элемент≥нен тұрады. ∆оңышқа, беде си€қты дақылдардың күл≥нде кальций мөлшер≥ калийден әлденеше рет көп.

јуыл шаруашылығы дақылдарының өн≥м≥нде әр түрл≥ мөлшерде белок, май, қант си€қты органикалық заттар болады. ќлардың мөлшер≥ дақылдың биологи€лық ерекшел≥ктер≥не және өс≥ру жағдайына қарай өзгер≥п тұрады.

 

ƒәнд≥ және бұршақ тұқымдас дақылдардың дәндер≥н≥ң құрамындағы органикалық заттардың орташа мөлшер≥ (процент есеб≥мен)

ƒјҚџЋƒј– Ѕелок  рахмал ћай  летчатка Қант
Ѕидай Қара бидай —ұлы јрпа ∆үгер≥  үр≥ш “ары јсбұршақ —о€ —иыр жоңышқа Ѕұршақ ‘асоль ∆асымық Ѕөр≥бұршақ     1,9 1,7 5,5 2,0 4,6 2,3 4,6 1,2 20,0 2,3 1,3 1,8 1,0 5,0 2,8 2,2 14,0 6,0 2,1 12,0 11,0 6,0 5,0 6,0 6,0 3,8 3,6 16,0 4,3 5,0 2,0 4,0 3,0 3,6 3,8 8,0 10,0 4,8 6,0 5,2 3,5 2,0

 

Ѕелок зат алмасу процес≥нде шешуш≥ рөл атқаратын азотты қосылыс. ќның мөлшер≥ өс≥мд≥кт≥ң вегетативт≥к мүшелер≥нде 5-20% аралығында болады. Ѕұршақ тұқымдас дақылдардың дән≥нде белок мөлшер≥ 30-35% дей≥н жетед≥. Ѕелоктың элементт≥к құрамы айтарлықтай қарапайым. ќнда 51-55% көм≥ртек, 21-24% оттек, 15-18% азот, 6,5-7,0% сутек, 0,3-1,5% күк≥рт болады. Өс≥мд≥к белог≥н≥ң құрамына 20 амин қышқылдары мен 2 амид енед≥. јуыл шаруашылығы дақылдарының белоктары б≥р-б≥р≥нен амин қышқылдарының мөлшер≥ мен ер≥г≥шт≥г≥не қарай ажыратылады. Өс≥мд≥к дән≥ндег≥ азоттың 90% вегетативт≥к мүшелер≥ндег≥ азоттың 75-90% белок құрамына енед≥. Ѕелок ек≥ топқа бөл≥нед≥. “ек қана амин қышқылдарының қалдығынан тұратын белокты қарапайым белок немесе протеин деп атайды. ≈гер қарапайым белок молекуласы басқа затпен байланысқан болса күрдел≥ белок немесе протеин дейм≥з.

 өкөн≥с және жем≥с - жидек дақылдарының құрамындағы органикалық заттардың орташа мөлшер≥ (шик≥ массаға шаққанда % есеб≥мен)

  ƒјҚџЋƒј– Қант ќрганикалық қышқылдар јзотты заттар  летчатка ¬итамин —, мг/100г
јқ қауанды капуста 4,0 0,3 1,3 0,8  
“үст≥ капуста 3,0 0,1 2,5 1,2  
Қызанақ 3,0 0,5 0,6 0,2  
“әтт≥ бұрыш 4,0 0,2 1,5 1,0  
Ѕаклажан 3,0 0,2 0,9 1,0 5,0
Қи€р 1,5 0,005 0,8 0,5  
ѕи€з 10,0 0,2 1,6 0,6  
—арымсақ 0,5 0,2 7,0 1,0  
јлма 9,0 0,7 0,4 1,0  
∆үз≥м   0,7 0,7 0,2  
Ѕүлд≥рген   1,4 1,4 1,2  
Қарлыған 7,0 2,0 0,8 2,3  
Қарақат 8,0 2,5 1,4 2,0  
Ўие 9,0 1,8 0,9 0,2  
јпельсин 7,0 1,4 0,9 2,5  
Ћимон 2,5 5,8 0,9 2,5  

 

ѕротеиндер әр түрл≥ ер≥тк≥штерде ер≥г≥шт≥г≥не, қарай ж≥ктелед≥. јльбуминдер суда, глобулиндер тұз ер≥т≥нд≥с≥нде, проламиндер 80% этил спирт≥нде, глютелиндер с≥лт≥ ер≥т≥нд≥с≥нде жақсы ерид≥. Қарапайым белок өс≥мд≥к тұқымында қор және қорект≥к зат рет≥нде жиналады. ѕротеидтер белоксыз топтардың хими€лық табиғатына қарай липопротеидтер, хромопротеидтер, глюкопротеидтер, нуклеопротеидтер деп ажыратылады. јуыл шаруашылығы дақылдары өн≥м≥н≥ң сапасын, Ушик≥ протеинФ мөлшер≥не қарай бағалайды. УЎик≥ протеинд≥Ф б≥лу үш≥н жалпы азот мөлшер≥н 6,25 коэффицент≥не көбейтед≥. Ѕидай дән≥н≥ң сапасын оның құрамындағы ұлпа шамасымен бағалайды. Ұлпа құрамының 2/3 бөл≥г≥ судан, 1/3 бөл≥г≥ құрғақ заттан тұрады. јл оның құрғақ заты нег≥з≥нен спирт пен с≥лт≥де ерит≥н белок болып саналады. Ѕидай дән≥нде ұлпа көп болса, одан алынатын ұн сапалы болады.

Өс≥мд≥кт≥ң құрғақ затының 85-90%-≥н көм≥рсу құрайды.  өм≥рсулардың биологи€лық қызмет≥ алуан түрл≥. Өс≥мд≥кте көм≥рсулар глюкоза, фруктоза, сахароза, крахмал, клетчатка, пектинд≥ заттар түр≥нде кездесед≥. ∆үз≥мде глюкоза мөлшер≥ 8-15%-ке дей≥н, фруктоза өр≥к, алмұрт си€қты жем≥с ағаштарында 6-10% болады. —ахароза табиғатта кең тараған, әр≥ практикалық маңызы зор көм≥рсуға жатады. Қант қызылшасының тамырында сахароза мөлшер≥ 14-22%-ке дей≥н жетед≥.  рахмал барлық өс≥мд≥ктерде кездесет≥н көм≥рсу.  артоптың ерте п≥сет≥н сортының түйнег≥нде 10-14%, кеш п≥сет≥н сортында 16-22% крахмал болады. јстық дақылдарының дән≥ндег≥ крахмал мөлшер≥ 55-70% -ке дей≥н жетед≥.  летчатка-өс≥мд≥к клеткасының қабырғасының басты компонент≥. ћақта талшығында оның шамасы 95-98%-ке дей≥н жетед≥. ћайлар нег≥з≥нен қорект≥к және энергетикалық қор заттары болып саналады.

—онымен қатар өс≥мд≥ктерде пигмент, органикалық қышқылдар, алкалоид, ферменттер, витаминдер, антибиотиктер тағы басқа заттар болады. ќлардың мөлшер≥ өс≥мд≥кт≥ өс≥ру жағдайына қарай өзгер≥п отырады.





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-10-01; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 1989 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

¬елико ли, мало ли дело, его надо делать. © Ќеизвестно
==> читать все изречени€...

1716 - | 1418 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.013 с.