Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


—олтүст≥к јмерика үнд≥стер≥, олардың қаз≥рг≥ әлеуметт≥к жағдайы.




Үнд≥стер ек≥ јмерика құрлығындағы байырғы халықтардың жалпы атауы. јмериканы ең алғаш ашқан олумб емес осы үнд≥стер. Ѕұл атау 15 ғасырда испан тең≥з жињанкездер≥н≥ң Үнд≥ жер≥н таптық деген жаңсақ п≥к≥рлер≥нен жерг≥л≥кт≥ халыққа еуропалықтар тарапынан сырттай таңылған. ∆алпы саны 38 млн. адам (2002). јнтропол. жағынан Үнд≥стер үлкен моңғол п≥ш≥ндес расаның америкалық тобына жатады.

Ћингвистер Үнд≥стерд≥ң т≥л≥н ондаған т≥лдер шоғырына бөлед≥. ≈ң ≥р≥ т≥лдеркечуа, гуарани, аймара.  өпш≥л≥к Үнд≥стер ек≥ т≥лд≥. јҚЎ пен  анадада ағылшын және француз, Ћатын јмерикасында испан және португал т≥лдер≥нде сөйлейд≥.

Үнд≥стерд≥ң ата-бабалары кей≥нг≥ палеолитте (б.з.б. 30 Ч 10 мыңжылдықтар) јмерикаға Ѕеринг тең≥з≥ және бұғазы арқылы —олтүст≥к-Ўығыс јзи€дан қоныс аударған. —ол кездег≥ д≥ни наным-сен≥мдерд≥ (құд≥ретке сиыну, ата-баба аруағына табыну, бақсылық, тотемизм, т.б.) ұзақ уақыт бойы сақтап қалған. ≈уропа отаршылары келгенге дей≥н ќрталық және ќңтүст≥к јмерика Үнд≥стер өз≥нд≥к өркениеттерд≥ (ацтек, май€, инк, т.б.) қалыптастырды.

≈уропалықтар келгенге дей≥н ќрталық јмерика мен јндыдағы Үнд≥стер мәдениет≥ едәу≥р өркендеген ел ед≥. Ѕұл аймақтың тұрғындары ег≥н шаруашылығының күрдел≥ суландыру жүйес≥н игер≥п, маис, бұршақ, асқабақ, күнбағыс, какао, агава, темек≥, мақта, картоп ект≥. —онымен қатар мал шаруашылығы, металлурги€ кәс≥б≥ де дами бастаған-ды. ∆оғары мәдениет ошағы қалыптасып, балық аулауды кәс≥п еткен қала-мемлекеттер пайда болды.

≈уропа отаршылдары Үнд≥стерд≥ң табиғи өсу≥н тоқтатты. ќлардың құнарлы жерлер≥н иемден≥п, т≥рш≥л≥кке қолайсыз өң≥рлерге көш≥рд≥. “ұтас халықтарды жойып ж≥берд≥. 1900 жылғы есеп бойынша јҚЎ Үнд≥стер≥н≥ң саны 75%-ға азайған. Ћатын јмерикасындағы Үнд≥стер б≥рқатар ұлттардың (мексикалықтар, парагвайлық, т.б.) қалыптасуына маңызды рөл атқарды. јҚЎ-та 291 мен јл€скада 200-дей байырғы халық қауымы т≥ркелген. Қаз≥рг≥ кезде јҚЎ үк≥мет≥ Үнд≥стерге өтемақы төлеп тұрады. ∆оғары оқу орындарына түсуге арналған квота белг≥леген. —оған қарамастан, жерг≥л≥кт≥ Үнд≥стерд≥ң көпш≥л≥г≥ жойылып кету алдында тұр. ќлар еур. мәдениет пен т≥лд≥ қабылдап, дәстүрл≥ мәдениет≥н жоғалта бастаған. —олтүст≥к јмерика Үнд≥стер≥ католик және протестант, ал Ћатын јмерикасындағылардың көпш≥л≥г≥ католик д≥н≥н ұстанады. ƒәстүрл≥ д≥ндерд≥, түрл≥ культтық ағымдарды (пейотизм, шейкеризм, т.б.) ұстанатындар да кездесед≥. 20 ғасырдың ортасынан бастап Үнд≥стер арасында өз т≥л≥ мен мәдениет≥не деген қызығушылық орнады. Ѕүг≥нг≥ кезде Үнд≥стер қауымы бақылайтын  анадада 60 шақты б≥л≥м беру орталықтары, јҚЎ-та 20 шақты колледж жұмыс ≥стейд≥.  өптеген халықар. ұйымдары (ќңтүст≥к јмерика үнд≥стер≥н≥ң кеңес≥, Үнд≥с халықтарының бүк≥ләлемд≥к кеңес≥, т.б.) бар. Әрб≥р елд≥ң Үнд≥стер≥н≥ң ұйымдары (јҚЎ-та Ч јмерика үнд≥стер≥н≥ң ұлттық конгрес≥, т.б.;  анадада Ч Ұлттық бауырластық; Ѕразили€да Ч Ѕразили€ үнд≥с халықтарының одағы, т.б.) Үнд≥стер мүддес≥ үш≥н жұмыс ≥степ келед≥.

Ѕилет

1) Құрлық ≥шк≥ суларының жылдық ағынының мөлшер≥ (5400 км2) бойынша ≈урази€ мен ќңтүст≥к јмерикадан кей≥нг≥ орында тұр. Өзен Ц көл жүйес≥ б≥ркелк≥ таралмаған. Өзендер экватор төң≥рег≥ мен құрлықтың оңтүст≥к Ц шығыс жағалауында жи≥. Ўөлд≥ аудандарда, әс≥ресе, —ахарада климаттың ертеде ылғалды болғанын аңғартатын құрғақ өзен арналары (вади) көптеп кездесед≥. ≤р≥ өзендер≥ Ц Ќ≥л (6671 км дүние жүз≥н≥ң ең ұзын өзен),  онго, «амбези, Ќигер, ќранж. Өзен арналарында шоңғалдар мен сарқырамалар көп кездесед≥. «амбези өзенн≥ң бойында атақты ¬иктори€ сарқырамасы бар (би≥кт≥г≥ 120 метр, ен≥ 1800метр). Құрлықтағы өзендерд≥ң гидроэнергетт≥к мүмк≥нд≥г≥ өте жоғары. Құрлықтың шөлд≥ Ц шөлейтт≥ аудандарында жер асты суларының мол қоры табылған. ≤р≥ артезиан алаптары —ахара мен  алахари жер≥нде жатады. јфрикада көлдер нег≥з≥нен тектоникалық жазықтарда орналасқан. ќлардың ≥р≥лер≥: ¬иктори€, “анганьика, Ќь€са, –удольф, „ад. ћатерик территори€сында ћатерик территори€сында жер бет≥ сулары өте ала Ц құла таралған, сонымен қатар ағын сулардың таралуы да, режим≥ де материкт≥ң кез келген бөл≥г≥ндег≥ жауын Ц шашынның мөлшер≥ мен режим≥не тығыз байланысты болады. јфрикада су жүйелер≥н≥ң қардан және мұздан қоректену≥н≥ң рол≥ тым шамалы. Өзендер мен көлдерд≥ң қоректену≥ нег≥з≥нен жаңбыр түр≥ндег≥ жауын Ц шашынның үлес≥не тиед≥. Ёкватор бойы аудандарындағы өзендерд≥ң су шығыны жыл бойына б≥ркелк≥ болып келед≥, минимумдары анық б≥л≥нбейд≥, б≥рақ зенитт≥к жаңбырларға байланысты ек≥ максимумдық кезең≥ болады.—убэкваторлық климат облыстары (—удан,  онго қазан шұңқырының оңтүст≥к бөл≥г≥) ағынның анық көр≥нет≥н жазығы максимумымен және соған сәйкес өзенн≥ң су шығынының көбею≥мен сипатталады. ћатерикт≥ң солтүст≥к Ц батыс және оңтүст≥к Ц батыс шет аймақтарының өзендер≥н≥ң әрб≥р жарты шардың қысқы циклондық жаңбырларына байланысты анық байқалатын қысқы максимумы болады.—у шығынының жаздық және қыстық максимум облыстарының арасында жалпы тұрақты ағыннан мақрұм ұланғайыр территори€лар жатады. Ѕұл Ц солтүст≥к жарты шардағы —ахара мен оңтүст≥к жарты шардағы  алахарид≥ң едәу≥р бөл≥г≥, бұлардың шын мән≥нде арна ағыстары жоқ: оларды оқта Ц текте кездейсоқ жауған жаңбыр суымен толатын құрғақ су арналары кес≥п өтед≥.јфриканың қаз≥рг≥ қуаңшылық облыстарына құғақ арналардың қалыптасқан жүйелер≥н≥ң болуы тән, мезг≥л Ц мезг≥л ғана суға толатын құрғақ ойыстардың көпт≥г≥ оның алабында бұдан ылғалдырақ климаттық жағдайлардың болғандығын көрсетед≥. —оңғы плювиальды кезең ќрталық јзи€ мен јрави€ түбег≥ндег≥ си€қты, солтүст≥к жарты шардың жоғары енд≥ктер≥ндег≥ соңғы мұз басу дәу≥р≥не сай келген.

2) ≈урази€ жағалауларын дүние жүз≥ндег≥ төрт мұхиттың сулары шайып жатыр. ќлар материк жағалауларын түрл≥ше т≥л≥мдеп, өте көп жағалық тең≥здер мен шығанақтарды, бұғаздар жүйес≥н құрайды. ћатерикт≥ң әс≥ресе батысы мен шығысы күшт≥ т≥л≥мделген. ћатерикт≥ң батысы мен оңтүст≥к Ц батыс жағалауын шайып жатқан јтлант мұхиты мен оның тең≥здер≥н≥ң материк табиғатына тиг≥зет≥н әсер≥ мол. √ольфстримның жалғасы болып табылатын —олтүст≥к јтлант жылы ағысының тропикалық белдеулерден алып келген жылы сулары әсер≥нен ≈уропаның солтүст≥к Ц батынысындағы мұхит сулары қыста қатпайды. “ұрақты соғатын батыс желдер≥ јтлант мұхиты үст≥нде қалыптасатын жылы әр≥ ылғалды ауа массаларын ≈уропа жағалауларын әкелед≥. јтлант мұхитының ең та€з бөл≥г≥ Ѕалтық және —олтүст≥к тең≥здер≥ мен Ѕритан аралдарының жағалауларында орналасқан. ћұхиттың ең та€з жер≥ Ц —олтүст≥к тең≥здер≥ ƒоггер Ц Ѕанка қайраңы.

≈уропаның оңтүст≥к Ц батысында мұхит ен≥ 12 км болатын √ибралтар бұғазы арқылы ∆ерорта арқылы ∆ерорта тең≥з≥не жалғасады

—олтүст≥к ћұзды мұхит пен оның тең≥здер≥ ≈урази€ның солтүст≥к жағаларына ұласып жатыр. —олтүст≥к ћұзды мұхит Ц ең суық, ең та€з, ауданы жағынан ең к≥ш≥ мұхит. “ең≥здерд≥ң барлығы дерл≥к материкт≥к қайраңда орналасқан.  ейб≥р шетк≥ тең≥здер аралдар арқылы бөл≥н≥п жатыр. ћұхиттағы тең≥здерд≥ң ең үлкен≥ Ц Ќорвег тең≥з≥, ең к≥ш≥с≥ Ц јқ тең≥з. ћұхиттың орталық бөл≥г≥нде қатар орналасқан су асты жоталарымен бөл≥нген б≥рнеше терең қазаңшұңқырлар бар. √ренланди€ тең≥з≥н≥ң солтүст≥г≥нде мұхиттың ең терең (5527 м) жер≥ орналасқан.

—олтүст≥к ћұзды мұхит атына сәйкес климатының қаталдығымен сипатталады. ќл мұхиттың солтүст≥к полюс маңындағы орнына қалыптасады. ≈урази€ жер бедер≥н≥ң солтүст≥кке қарай жазық болуы арктикаық ауа массаларының оңтүст≥ктег≥ тау белдеулер≥не дей≥н ем≥н Ц ерк≥н өту≥не мүм≥нд≥к беред≥. ќның ықпалын еуропалық бөл≥кте јтлант мұхитынан келет≥н жылы ауа массалары азайтады. Қыста мұхит үст≥ндег≥ ауаның температурасы шығысқа қарай -40 ∞- қа дей≥н төмендейд≥, жазда 0 ∞ Ч қа жақын. ћұз бен қар жамылғысы қысқа пол€р күндер≥нде  үн сәулес≥н≥ң басым бөл≥г≥н шағылыстырып, климаттың қаталдығын арттыра түсед≥.

3) —. ј-ның басым бөл≥г≥ √оларктик., оңт. бөл≥г≥ Ќеотропикт≥к флоралық әлемге жатады.  анаданың јрктик. топаралының солт. мен √ренланди€да мүк пен қынадан тұратын арктик. шөл, арктик. тундра басым; топаралдың оңт-н тундра белдем≥ алып жатыр. Ћабрадордан ћакензи тауына дей≥н ен≥ 100 Ц 200 км өң≥рмен орманды тундра табиғат белдем≥ өтед≥. Ѕат-нда орманды тундра мұхит жағалауының шалғынымен алмасады. ќрман белдем≥ құрлық аум-ның 1/3-≥н қамтиды. Қоңыржай белдеуд≥ң орманы: тайга, “ынық мұхит жағалауының қылқан жапырақты орманы, аралас және жалпақ жапырақты орман болып бөл≥нед≥. “айга нег≥з≥нен қара және ақ шырша, америка балқарағайы, бальзамды майқарағайдан тұрады. Ұлы көл ауданы мен —олт. јппалач өң≥р≥нде аралас орман (сары қайың, қант үйеңк≥с≥, шамшат, жөке, ақ және қызыл қарағай) өсед≥. —. ј. мен ≈урази€ құрлықтарының геол. даму тарихының ортақтығына байланысты жануарлар әлем≥нде көптеген ұқсастықтар бар. “ундра белдем≥нде солт. бұғысы (карибу), ақ аю, ақ түлк≥, лемминг, ақ қо€н, ақ жапалақ, ақ құр, т.б. т≥рш≥л≥к етед≥.  анаданың јрктик. топаралы мен √ренланди€да күд≥рқодас кездесед≥. “айганы бұлан, вапити бұғысы, америка сусары, қоңыр аю, канада с≥леус≥н≥, құндыз, қызыл ти≥н, т.б. мекендейд≥. јралас және жалпақ жапырақты ормандағы виргин бұғысы, сұр түлк≥, қызыл с≥леус≥н, сұр ти≥н, көртышқан; құстардан құладын, жабайы күрке тауық жойылуға жақын. ќрт. јмерикада, ¬ест-»нди€да, ћексика таулы қыратында тропикт≥к жануарлармен б≥рге оңт. америкалық сауыттылар, маймылдар, жарқанаттар, колибри, тотықұс, тасбақа, қолтырауын, кес≥рткелер т≥рш≥л≥к етед≥. —. ј-да 100-ге жуық ұлттық са€бақтар мен қорықтар ( анадада 24, јҚЎ-та 50, ћексикада 12, қалғаны ¬ест-»нди€да) құрылған. Iр≥лер≥: …еллоустон, Үлкен  аньон, …осемит, Ѕанф, ƒжаспер, —еквой€, Ёверглейдс.

≈урази€ның көпш≥л≥к бөл≥г≥ флорасы мен фаунасының құрамы жөн≥нен √оларктика облысына жатады. ќңтүст≥г≥ ѕалеотропика флоралық және Үнд≥-ћалай фауналық облыстарына к≥ред≥. “опырақты-өс≥мд≥кт≥ жамылғысы мен жануарлар дүниес≥, нег≥з≥нен, 2 бағытта Ч енд≥к бойынша және мұхит жағалауынан құрлықтың ≥ш≥не қарай өзгеред≥, тауларда олар би≥кт≥к бойынша таралған. јрктикалық белдеу Ч арктикалық шөл белдем≥нен тұрады. —убарктикалық белдеуде тундра мен орманды тундра белдемдер≥ өтед≥. Қоңыржай белдеуд≥ң континентт≥к бөл≥г≥нде белдемдер енд≥кт≥ бойлай орналасқан. ќлар: тайга, аралас орман, жалпақ жапырақты орман, орманды дала, дала, шөлейт белдемдер. ћұхиттарға жақын бөл≥г≥нде олардың шекаралары енд≥ктен б≥раз ауытқиды. Қоңыржай белдеуд≥ң оңтүст≥к шет≥нде жазықтық белдемдер батыстан шығысқа қарай алмасып отырады. јтлант мұхиты маңында орман,  арпат таулары маңында орманды дала, Ўығыс ≈уропа жазығының оңтүст≥г≥нде дала мен шөлейт, Қазақстан мен ќрталық јзи€да шөлейт пен шөл, ћоңғоли€да дала мен орманды дала, ћанчжури€ мен ∆апони€ның солтүст≥г≥нде қайтадан орман белдемдер≥ орын алған.

 

Ѕилет





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-11-18; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 1653 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

Ћогика может привести ¬ас от пункта ј к пункту Ѕ, а воображение Ч куда угодно © јльберт Ёйнштейн
==> читать все изречени€...

513 - | 524 -


© 2015-2023 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.012 с.