Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


ƒәр≥с мәнмәт≥н≥

Ќарық заңдылықтарының нег≥зг≥ сипаты. —ұраным мен ұсыным теори€сының нег≥здер≥

Ќарықтың нег≥зг≥ сипаты

—ұраныс заңы. —ұраныстың қисығы

—ыныс заңы. Ұсыныс қисығы

»кемд≥л≥к түс≥н≥г≥.

ћақсаты: Ќарықтың жет≥лген бәсеке және жет≥лмеген бәсеке жағдайындағы қызмет ету ерекшел≥ктер≥н қарастыру арқылы, олардың нег≥зг≥ тет≥ктер≥н≥ң қалай қызмет атқаратының көрсету, айырмашылықтарына талдау жасау. ќсы мақсатқа жету үш≥н мына сұрақтарға жауап ≥здеу керек:

1. ∆еке нарықты микроэкономикалық талдауының ерекшел≥ктер≥. ∆ет≥лген бәсеке, оның шарттары. ∆ет≥лмеген бәсеке жағдайындағы нарықтық құрылымның нег≥зг≥ түрлер≥.

2. —ұраныс: анықтамасы, қисығы, заңы, икемдiлiгi. Ұсыныс: анықтамасы, қисығы, заңы, икемдiлiгi. ∆еке нарықтық тепе-теңдiк пен теңест≥р≥лген нарықтық баға.

3. ћонополи€ және монополистiк бәсеке. ќлигополи€. “аза монополи€. “абиғи монополи€.

Ќег≥зг≥ түс≥н≥ктер мен терминдер

Ѕәсеке,  артель,  онгломерат,  онцерн, ћонополи€, ћонопсони€, ќлигополи€, —индикат, »кемд≥л≥к, Қиылысқан икемд≥л≥к, —ұраныс, —ұраныстың бағалық икемд≥л≥г≥, —ұраныстың заңы, —ұраныстың қисығы, —ұраныстың табыстық икемд≥л≥г≥, Ұсыныс, Ұсыныстың заңы, Ұсыныстың икемд≥л≥г≥, Ұсыныстың қисығы

ƒәр≥с мәнмәт≥н≥.

Ќарық, айырбас айналыс-бұл категори€бар өзара тығыз байлансты және тұрмыстық деңгейде жай теңест≥р≥лед≥. Ќарыққа б≥р ғана анықтама беру жетк≥ләкс≥з. Ќарық Ц бұл экономикалық проблемаларды ти≥мд≥ шешуд≥ қамтамасыз етет≥н тауарларды өнд≥ру мен оларды ақша көмег≥мен айырбастау процес≥нде туындайтын экономикалық қарым-қатынастардың жиынтығы, шаруашылықты ұйымдастыру формасы. Ќарық - қоғамдық еңбек бөл≥н≥с≥мен кел≥с≥лген және шаруашылық субъект≥лер≥мен шеттелген тауарлы өнд≥р≥с дамуының табиғи- тарихи процес≥ нәтижес≥.“ауар өнд≥р≥с≥н≥ң дамуымен қатар рынок та дамиды және күрделене түсед≥ және оны экономистерд≥ң талдауы да тереңдейд≥.

Ќарық көпжақты, оны әр түрл≥ жағынан зерттеуге болады сондықтан да экономикалық әдебиеттерде оның көптеген анықтамалары бар.

сатып алу және сату көзқарасы бойынша нарық сұраныс пен ұсыныстың, өнд≥руш≥ мен тұтынушының өзара әрекет≥н қарастырады.

- экономиканы ұйымдастыру формасына қарай Ц нарықты экономиканың ≥с- әрекет ету≥н≥ң қоғамдық формасы деп атайды.

- рыноктық қатысушы позици€сы бойынша нарықты шаруашылық тұлғаларының арасындағы қоғамдық формасы.

–ынок (нарық)Ц бұл ұдайы өнд≥р≥ст≥ң барлық буынында: өнд≥р≥с, бөлу, айырбас, тұтыну және сатумен сатып алу арқылы жүзеге асырлатын ұйымдық- экономикалық қатыстардың жүйес≥.

Ќарықтың субъект≥лер≥не жататындар: сатушылар мен сатып алушылар (үй шаруашылығы, фирмалар, мекемелер мемлекет). Ќарық объект≥лер≥не жататындар: тауарлар мен ақшалар. “ауарларға жататындар: өнд≥р≥лген өн≥м мен қатар өнд≥р≥с факторлары (еңбек, жер, капитал) мен көрсет≥лет≥н қызметтер.

Ќарықтық жүйен≥ң нег≥зг≥ белг≥л≥р≥ мыналар:

- өнд≥р≥с құрал жабдықтарының жеке менш≥кт≥ң қолында болуы;

- кәс≥пкерл≥к ерк≥нд≥кт≥ң болуы;

- экономикалық байланыстарда тек соңғы пайданың көзделу≥;

- экономикалық коньюктураға байланысты нарықтың өз≥н- өз≥ реттеу≥;

- өнд≥руш≥лер жұмысына мемлекет тарапынан мейл≥нше аз араласу.

јртықшылығы: өзгерет≥н жағдайларға тез бей≥мделу және икемделу; шығындарды азайту және пайданы көбейту мақсатымен жаңа технологи€ларды оперативт≥ қолдану; шеш≥м қабылдауда, кел≥с≥м жасауда өнд≥руш≥лер мен тұтынушылардың тәуелс≥зд≥г≥; әр түрл≥ қажетт≥л≥ктерд≥ керект≥ мөлшерде және жоғары сапамен қанағаттандыру қабылет≥.

 емш≥л≥ктер≥: нарық еңбек пен табысқа құқықтық кеп≥л бермейд≥; қоғамда теңс≥зд≥кт≥ туғызады; тауарлар мен қызметтерд≥ ұжымдасқан түрде өнд≥руге ынта тудырамайды; нарық әлеуметт≥к қажетт≥ тауарларды өнд≥руге емес, ол ақшасы бар елд≥ң қажет≥н қанағаттандыруа бағытталған.

Ќарықтың маңызды элементтер≥не нарықтық инфрақұрылым жатады. Ќарық тауар биржаларының көтерме және бөлшек саудаларынан құралып, қызмет ету≥н талап етед≥. Ќарық экономикасының әрекеттер≥н≥ң механизм≥ үш басты принциптерге нег≥зделед≥.

- маржиналық (шект≥) талдау

- балама таңдау шығындарына

- экономикалық рационалдыққа

Ќарық мынадай нег≥зг≥ қызметтерд≥ атқарады:

1. јқпараттық қызмет; 2. ƒелдалдық қызмет; 3. Ѕаға белг≥леу қызмет≥; 4. –еттеуш≥л≥к қызмет≥ 5. —анаци€лық қызмет.

Ќарық механизм≥н≥ң нег≥зг≥ элементтер≥не жататындар: баға, сұраныс пен ұсыныс, бәсеке. —ұраныс пен ұсыныстың ара қатынасының өзгер≥стер≥не байланысты бағалар қалыптасады.

Ѕәсеке - нарықта реттеуш≥л≥к қызмет≥н атқарады. ј. —мит Ц бәсекен≥ нарықтың - Ђ өр≥нбейт≥н қолыї деп атаған. Ѕәсеке арқылы нарықтық субъект≥лер≥ өз пайдасына қарай әрекет ет≥п, тұтас болғанда қоғам үш≥н ти≥мд≥л≥кт≥ң нег≥з≥н қалайды. ќсы айтылған элементтерд≥ң өзара қатынасы арқылы нарық қалыптасады. Ѕәсеке Ц нарық субъект≥лер≥н≥ң пайданы барынша ұлғайтуға, €ғни қойылған мақсатты жүзеге асыру жолында өнд≥р≥ст≥ң аса қолайлы жағдайлары үш≥н кәс≥пкерлерд≥ң өзара күрес қатынастар рет≥нде көр≥нет≥н экономикалық жарысы.

∆ет≥лген бәсеке нарығы Ц кез келген ұқсас (б≥р-б≥р≥н ауыстыратын) тауарларды сататын сатушылар мен сатып алушылардың көптеген құрамынан туады. Ѕ≥рде б≥р сатып алушы мен сатушы жеке дара сұранысты, нарыққа тауардың түсу≥н немесе оның бағасын бақылай алмайды. —атушы бағаны нарықтық бағадан жоғары қоюға дәрмен≥ жетпейд≥. —ебеб≥, сатып алушы өз≥не қажетт≥ мөлшерде тауарды нарықтық бағамен ерк≥н ала алады. Әрб≥р сатушы б≥р ғана тауар өн≥м≥н сатады. Ѕұл нарыққа к≥ру де шығу да жең≥л.

∆ет≥лмеген бәсеке қандай да тауарлар мен қызмет түр≥н өнд≥рудег≥ ерекше өнд≥руш≥н≥ң пайда болуы. ∆ет≥лмеген бәсекен≥ң б≥рнеше түрлер≥ бар: монополи€, олигополи€, монополист≥к бәсеке.

ћонополи€ Ц ерекше тауардың б≥р ғана сатушысы, монопсопи€ Ц тауарды б≥р ғана сатып алушының болуы. —ипатына және пайда болу себептер≥не байланысты монополи€ны бөлуге болады:

1. “абиғи монополи€ Ц сирек кездесет≥н және өнд≥р≥лмейт≥н өнд≥р≥с факторына би≥ктеу жағдайында пайда болады (тұтынушыларға Ц су отын, энерги€ қуатын, газ беру және т.б. фирмалар).

2. ∆асанды монополи€ - фирмалардың б≥р≥гу және кел≥су нәтижес≥нде пайда болады.

3.  ездейсоқ монополи€ - өз шеңбер≥ндег≥ тұтынушылардың сұраныстының ұсыныстан уақытша артуы жағдайында пайда болады.

ћонополи€ның пайда болуының басты себеб≥- өнд≥р≥ст≥ң және капиталдың шоғырлануы.

—ұраныс пен ұсыныс нарықтық экономиканың ең маңызды элементтер≥. —ұраныс ақшалай камтамасыз ет≥лген тұтынушының қажетт≥л≥г≥ немесе сұраныс төлем қаб≥летт≥л≥г≥ бар қажетт≥л≥к. Құндық тұрғыдан сұраныс осы қажетт≥ тауарлардың санасын құрайды.

—ұраныс заңы Ц тауар бағасы мен сұраныс көлем≥ арасындағы кер≥ қатынастың көр≥н≥с≥, €ғни тауарға баға төмендегенде тұтынушы оны көп мөлшерде сатып алады. ≈гер тауарға баға өссе, оған деген сұраныс аза€ды.

—ұраныстың қисығы Ц бұл сұраныс заңының графиктег≥ көр≥н≥с≥, €ғни бұл сызықтағы нүктемелер белг≥л≥ б≥р уақыттағы тұтынушының тауарды қандай бағамен және қанша мөлшерде сатып алатын мүмк≥нш≥л≥ктер≥н көрсетед≥. 7.1. графиктег≥ көлденең осьте сұраныс көлем≥ (Q), ал т≥келей осьте (–) Ц тауардың бағасы, сұраныстың қисығы (ƒ).

Ќарықтық сұраныс көптеген факторлардың әсер≥мен қалыптасады. —ұранысқа бағадан басқа да бағасыз факторлар әсер≥н тиг≥зед≥:

1. “ұтынушылардың табысы. “абыс өскен сайын тұтынушылардың сұранысы да өсед≥.

2. “ұтынушылардың саны. “ұтынушылар саны молайған сайын сұраныс та өсед≥.

3. “ұтынушылардың талғамы (ұнатуы, ұнатпауы, жаңа үлг≥дег≥ тауарлар)

4. Ѕ≥р≥н б≥р≥ алмастыратын және б≥р≥н - б≥р≥ толықтыратын тауарлардың бағаларының өзгеру≥.

- ≈герде тауарлар б≥р≥н - б≥р≥ толықтыратын болса (автомобиль және бензин), онда б≥р тауарлардың (автомобиль) бағасының өсу≥ ек≥нш≥ тауарға (бензин) деген сұраныстың азаюына әкелед≥.

- ≈герде тауарлар б≥р≥н - б≥р≥ алмастыратын болса (май және маргарин), онда б≥р тауардың (май) бағасының өсу≥ ек≥нш≥ тауарға (маргарин) деген сұраныстың ұлғаюына әкелед≥.

5.  елешектег≥ өзгер≥стерд≥ күту: инфл€ци€лық және топшылық жағдайдағы өзгер≥стер бүг≥нг≥ күндег≥ сұраныстың өсу≥не әкелед≥.

 

7.1. графиг≥. —ұраныстың қисығы 7.2. графиг≥. —ұраныс қисығының жылжуы
– –1 ј   –о ¬ D     –   D1 D Do Q
Ѕағаның өзгеру әсер≥нен сұраныс көлем≥н≥ң өзгеру≥ сұраныс қисығының өз бойымен жылжуынан көр≥нед≥. Ѕағасыз факторлардың әсер≥ сұраныстың өзгеру≥не әкелед≥,ол қисық сыздықтың орнынан жылжуынан көр≥нед≥: оңға - жоғары (өсу≥); солға Ц төменге (азаюы).

Ұсыныс Ц бұл өнд≥руш≥н≥ң белг≥л≥ б≥р уақытта, белг≥л≥ б≥р бағамен нарықта сатуға дайындаған тауарларының саны. Ұсыныс заңы Ц бұл баға мен сатылатын тауар санының арасындағы т≥келей қатынас, €ғни тауардың бағасы өскен сайын оның сатуға дайындаған саны да мола€ды (басқа жағдайлар тұрақты болғанда) және де кер≥с≥нше.

Ұсыныстың қисығы Ц бұл ұсыныс заңының графиктег≥ көр≥н≥с≥, €ғни бұл сызықтың нүктелер≥ бағалардың белг≥л≥ б≥р мерз≥мде өзгеру≥нен сатушылардың нарықта қанша тауар ұсынатынан көрсетед≥.

Ұсынысқа бағадан басқа да бағасыз факторлар әсер≥н тиг≥зед≥:

1. –есурстардың бағасы. –есурстар бағасының өсу≥ ұсыныстың азаюына әкелед≥.

2. “ехнологи€. “ехнологи€ның жет≥лд≥р≥лу≥ ұсыныстың өсу≥не әкелед≥.

3. Ѕ≥р≥н б≥р≥ алмастыратын және б≥р≥н б≥р≥ толықтыратын тауарлардың бағасы.

4.  елешекте инфл€ци€лық және тапшылық жағдайлардың өзгер≥стер≥н күту.

5. Ѕәсекен≥ң деңгей≥

6. —алықтар және субсиди€лар. —алық ставкасының өсу≥ ұсыныстың азаюына, субсиди€ның бер≥лу≥ Ц ұсыныстың өсу≥не әкелед≥.

7. Ұсынысқа өнд≥р≥ст≥ң даму барысында уақыт аралығы да әсер≥н тиг≥зед≥. Қысқа мерз≥м кезең≥нде өнд≥руш≥ ұсыныстың көлем≥н өзгерте алмайды.

√рафикке ұсыныс қисығын салғанда т≥келей осьте тауардың бағасы (–), көлденең осьте ұсыныстың көлем≥ (S). Қисық сызық шығып келе жатқан бағытта болады.

7.3. графиг≥. Ұсыныс қисығы 7.4. графиг≥.. Ұсыныс қисығының жылжуы
– S –1 A – S1 S0 S2 Q  
Ѕағаның өзгеру≥нен ұсыныстың көлем≥н≥ң өзгеру≥ ұсыныс қисығының өз бойымен жылжуынан қөр≥нед≥. Ѕағасыз факторлардың әсер≥ ұсыныстың өзгеру≥не әкелед≥: ол қисық сызықтың орнынан жылжуынан көр≥нед≥: оңға Ц төменге (өсу≥), солға Ц жоғары (азаюы).

Ѕаға механизм≥ және бәсеке арқылы сұраныс пен ұсыныс өзара байланыста болады. Ѕұл байланыс нарықта тепе-теңд≥к жағдайы орнауына мүмк≥нш≥л≥к әкелед≥. Ќарықтағы тепе-теңд≥к жағдайы сұраныс пен ұсыныстың теңд≥г≥нде орнайды. Ѕұл жағдайда теңд≥к баға мен теңд≥к көлем қалыптасады.

“еңд≥к баға Ц бұл сұраныс пен ұсынысты теңдест≥рет≥н, сұраныс пен ұсыныс қисығының қиылысуы арқылы пайда болған баға.

≈герде нарықтық баға Ц –1 теңд≥к бағадан - –е төмен болса, нарықта тауардың тапшылық жағдайы орнайды €ғни сұраныс көлем≥ ұсыныс көлем≥нен артады. ≈герде нарықтық баға –2 теңд≥к бағадан жоғары болса, онда артықшылық орнайды, €ғни ұсыныс көлем≥ сұраныс көлем≥нен артады.

—ұраныс пен ұсыныс көптеген факторлардан тәуелд≥ және осы факторлардың өзгеру≥не қарай олар да өзгеред≥. »кемд≥л≥кт≥ң мағынасы осындай өзара өзгер≥стерден туындайды.

»кемд≥л≥к - бұл белг≥л≥ б≥р фактордың 1% өзгеру≥не жауап рет≥нде сұраныс пен ұсыныстың қанша процентке өзгерген≥н анықтайтын көрсетк≥ш. ќл көрсетк≥ш процентт≥к өзгеру қатынастарымен анықталады.

—ұраныстың бағалық икемд≥л≥г≥ Ц тауар бағасының 1% өзгеру≥ сол тауарға деген сұраныстың қанша процентке өзгерет≥н≥н көрсетед≥, €ғни бұл көрсетк≥ш сұраныс көлемн≥ң осы тауар бағасының өзгеру≥не сез≥мталдығын анықтау үш≥н қолданылады. ∆ Q%

≈PD = ─────

∆ –%;

∆ Q%

≈PD = ─────

∆ –%;

∆ Q%

≈PD = ─────

∆ –%;

∆ Q%

≈PD = ─────

∆ –%;

∆ Q%

≈PD = ─────

∆ –%;

∆ Q%

≈PD = ─────

∆ –%;

∆ Q%

≈PD = ─────

∆ –%;

∆ Q%

≈PD = ─────

∆ –%;

 

—ұраныстың табыстық икемд≥л≥г≥ Ц бұл көрсетк≥ш тұтынушы табысының 1% өзгеру≥ осы тауарға деген сұраныстың қанша процентке өзгерет≥нен көрсетед≥. Ѕұл коэффициент тауардың сапалылығын анықтайды.

Ѕ≥р≥н - б≥р≥ алмастыратын және толықтыратын тауарлардың болғандығынан, б≥р тауардың бағасының өзгеру≥ ек≥нш≥ тауардың сұраныс көлем≥н≥ң өзгеру≥не әсер етед≥. Ѕұл байланысты анықтау үш≥н сұраныстың қиылысқан икемд≥л≥г≥ деген көрсетк≥ш қолданылады. Ѕұл көрсетк≥ш ” тауарының бағасы 1% -ке өзгерген кезде ’ тауарынан сұраныс көлем≥ қанша процентке өзгерет≥н≥н көрсетед≥

Ұсыныстың икемд≥л≥г≥ Ц бұл бағаның 1% -ке өзгеру≥ ұсыныс көлем≥н≥ң қанша %-ке өзгерет≥н≥н анықтайтын көрсетк≥ш.



<== предыдуща€ лекци€ | следующа€ лекци€ ==>
ƒәр≥с мәнмәт≥н≥ | ƒәр≥с мәнмәт≥н≥. Ќд≥р≥с факторларының нарығы және факторлық табыстар
ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2015-10-01; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 819 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

„то разум человека может постигнуть и во что он может поверить, того он способен достичь © Ќаполеон ’илл
==> читать все изречени€...

1548 - | 1426 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.058 с.