Ћекции.ќрг


ѕоиск:




 атегории:

јстрономи€
Ѕиологи€
√еографи€
ƒругие €зыки
»нтернет
»нформатика
»стори€
 ультура
Ћитература
Ћогика
ћатематика
ћедицина
ћеханика
ќхрана труда
ѕедагогика
ѕолитика
ѕраво
ѕсихологи€
–елиги€
–иторика
—оциологи€
—порт
—троительство
“ехнологи€
“ранспорт
‘изика
‘илософи€
‘инансы
’ими€
Ёкологи€
Ёкономика
Ёлектроника

 

 

 

 


ћаралтай –айымбекұлының дауылпаз жырлары




Ђ“ұлпарға м≥нген Ұлы даланың,

“арпаң м≥незд≥ ұлыї- ћаралтайдың Ђ ентаврї жинағындағы б≥раз жырға тоқталғым кел≥п отыр.

Ђћен туғанмын ер ћұхаммед өлген күн,

ћен болмасам жүрег≥мд≥ емдер к≥м.

’ақ ћұхаммед айтып кеткен кешег≥,

 елед≥ деп...

 елген ақын, сол- ћенм≥н!ї

јғам, мен≥ң бала жүрег≥мд≥ дүдамал күйден арылтты, дерттен емдед≥, жырларымен. —онысымен де ұнады.

ћаралтай ЂӨм≥рї өлең≥нде:

ЂЅала арманым өлд≥ екен деп тереңде,

Ѕолмас ≥ске қабағымды керем бе.

∆ерге сыйлап жансыз қалған тән≥мд≥,

 өкке кетем көрес≥мд≥ көрем деї,- дейд≥.

Ѕұл не деген≥? Ѕұны түс≥ну қиын.

ћен≥ңше, бұл- ≥шк≥ мұң. —ол мұңнан туған дүние. Әйтпесе ақын:

Ђћен≥ң жаным аппақ емес, қап- қараї демес ед≥ ғой.

Ђћузаї өлең≥нде:

ЂЅасса да жер дүниен≥ көшк≥н мейл≥,

—ен ғана өлмейт≥н де, еск≥рмейт≥н.

...Құдай мен Құраннан соң б≥р өз≥ңс≥ң,

“ұрмайды басқа нәрсе тырнағыңаї.- деп шарықтаған жолдар бар.

јқын ћузаны ұлықтайды, жырлайды. Өйткен≥, ћуза- ақын жанының жыр-күш≥.

ћаралтайдың да алғашқы сез≥м≥нен сыр шертет≥н Ђјлғашқы сез≥мї (√үлбануға) өлең≥нде махаббаттың ұлы құд≥рет≥ қарапайым һәм әсем жетк≥з≥лед≥.

Ђћен сен үш≥н батыр болғам сол кезде,

ћен сен үш≥н ақын болғам сол кездеї деген жолдар бар. –асымен де махаббат не ≥стетпейд≥. —онымен қоса:

Ђ...Өзгелермен ойнай қалсаң қызғанып,

Өтуш≥ ед≥ жүрег≥мд≥ мұз қарып.

Ѕар баланың мұрнын бұзғым келет≥н,

Қызғаныштан туып кейде қызбалықї.

≈р≥кс≥з күлк≥ге ер≥к берг≥зед≥ (J).

јл терең≥нде қызғаныш деген асыл сез≥м. Қызғаныш махаббатқа жол ашады. ≈ң таза сез≥м (өз ойымша), қызғаныштан туған сез≥м.

Ђ“ауықтың ары тарымен б≥рге,

Ўашылса тары шашыларї (Ђјрї)

ќсы жолдар тауықша күнелтет≥ндерд≥ң намыссыздығын аңғартады.

Ђјққудың ары жарымен б≥рге,

(∆арына ғана бас ұрар)ї,- деген жолдарда аққудай адал жүрект≥лерд≥ң һақ жолы аңғарылады.

≈сектей тек қарнын созуды ғана б≥лет≥ндер мен тұлпардай хас жүйр≥ктерд≥,  үнге де қасқайып қарайтын қыран көзд≥лер мен қарғаша құрт шоқып өм≥р сүрет≥ндерд≥ салыстыра жырлайды.

—оңында: ЂЎаладай бықсып жалғасып жүрер,

Өсек пен соры соңында-

јқынның арын јлласы б≥лер.

јл сен≥ң арың қолыңда!ї,- деп түй≥ндейд≥.

∆ұмыр жерд≥ң үст≥ндег≥ адамзат әлем≥ мен ћуза һәм жырдан тұратын ақын әлем≥ мүлде ек≥ бөлек дүние. —ондықтан да, јқынның ары јллаһ тағала сыйлаған шабытта болса, б≥зд≥ң арымыз өз қолымызда.

ћаралтайдың дауылпаз жырлары осындай. јқын аға Ђ” қайтаруї өлең≥нде:

Ђ өк байрақты қыран тект≥ қазаққа,

 үн астында қанат жа€р жетт≥ кезї,- деп жыр төгед≥. ≈ндеше жалынды ақындардың отты жырлары барда Қј«јҚ қырандай қалықтамақ.

Ђ∆ас ақындар жырының анталоги€сыї. Ѕұл к≥тапты мен 9 сынып оқып жүрген≥мде, қаз≥рг≥ жас ақындар к≥мдер екен деген қызығушылықпен оқыған ед≥м.  ≥тапқа қаз≥рг≥ жыр патшалығының 45 ақынының өлеңдер≥ енг≥з≥лген.  ≥тап алғысөз≥н ақын Ұ.≈сдәулет жазған. ∆инақта Ұлықбек ағаша айтар болсам: ЂҚазақ өлең≥нде болашақ бар ма?ї деген сұраққа жауап табылады (≈гер сенбесең≥здер оқыңыздар!). ћен өз≥мше жазамын. јлаш ардақтысы ћ.∆ұмабаев сен≥п өпкен: Ђјрастандай айбатты,

∆олбарыстай қайратты,

Қырандай күшт≥ қанаттыї жастардың жырлары бұлар.

∆ас ақын Ќәзира Ѕердалының бала күн≥н ойға алып, бойжеткен шағынан қи€л тербеп балалықтың ауылына сапар шеккен өлең≥:

Ђ≈й, самолет, самолет,

јлматыға ала кет!

деп жүргенде,

ќсы б≥здер бала ма ек.

...—амолеттен ала кет деп сұраған,

јлматыда жүрм≥н мен...

...≈й, самолет, самолет!

Ѕалалығым сапарда,

Қай жерде екен айтып кет!ї

јқын балалығын осылай сағынады. ќсы ойды, ауылға деген сағыныш сез≥м≥н:

Ђ—ағынып келем жып-жылы жаз ауылымды,

јлматының қар басқан көшелер≥ндеї деп толықтыра түсед≥.

 елес≥ б≥р жас ақын- Ѕақыт Ѕеделханұлы. ћысалға, Ђ—олай бәр≥ болу керекї өлең≥н алатын болсам: ЂӨрт боп жанған махаббатым аман бол,

Өшер кезде ешк≥м маған от бермесї.

ќсы жолдарда ақын ұлы күш- махаббаттың жалынын анық аңғартады. ћахаббат от беред≥, маздатады. “ағы б≥р ерекшел≥к, өлеңн≥ң б≥р≥нш≥ (ө), төрт≥нш≥ (е) шумақтары ассонансты пайдаланып, ал ек≥нш≥ (л), үш≥нш≥ (м), бес≥нш≥ (с) шумақтары аллитерраци€ тәс≥л≥н қолданылып жазылған. ∆әне де сол басқы әр≥птерден құралған сөз: ЂӨ Ћ ћ ≈ —ї... »ә, бұл жалынды жырлар өлмейд≥, мәңг≥!

ќсы ойды Ђћәңг≥л≥ктерї өлең≥нде былайша сабақтайды:

Ђћәңг≥л≥ктер...

ћәңг≥ өлмейт≥н жаныма жаңғырып келї.

Ѕұл жанның мәңг≥ өлмеу себеб≥, ол- ақын жаны.

ЂҚаршадайынан тақымын тайға бек≥ткен,

Ғұмыр бәйген≥ң өз≥мше шабандозы ед≥м...

... өмбеден күткен т≥леулес жұртым сек≥лд≥,

“ақымын қысып ажал тұр ма екен алдымда?!ї (ЂЎабандоз жастықї). ќсы жолдар ақын ƒәулеткерей  әпұлының шумақтары. –асымен де өм≥р- бәйге, өм≥р- аламан. —ол аламанда әрк≥мн≥ң өз жүлдес≥ бар.  өмбеге дей≥н қаншама қиындық, қаншама талас- тартыс... Ѕарар жер б≥р... ќл- мәңг≥л≥кт≥ң мекен≥.

ЂҚайда кетт≥ бөр≥л≥ ел≥м, сол заманї өлең≥нде түт≥н≥ түзу ұшқан,  өк “әң≥р≥с≥ қолдаған жұртымыздан:

Ђ“әң≥р≥дей табынатын тект≥л≥к!

јғалардан табылса-

Ѕ≥з де, ұрпақ, бақыттымыз күн≥ ертеңї,-деп ой түйед≥.

јйта кетер тағы б≥р ұлы күш- қыз махаббаты. ќл- сүйед≥. Ўын сүйед≥. Қыз сез≥м≥ пәк, таза. ќны ақын “анакөз “олқынқызы дәлелдейд≥:

ЂҚайыңға, д≥ңге, т≥рекке,

∆апырақтарға- д≥р етпе,

 еудемде соққан жүрекке,

јтыңды ойып жазамын.ї

“анакөзд≥ң ЂҚатыгез ғасырї өлең≥не үң≥лсем. Қатыгез ғасырда қатыгез жүрек қаптаған. Қатыгез ғасырда б≥реуд≥- б≥реу таптаған. Ѕ≥рақ ақан осы қатыгезд≥кке мойынсұынбайсы. Ѕылай дейд≥:

ЂҚатыгезд≥кке бер≥ле көрме, ақ қалам,

Ѕермесе қойсын бақ маған...ї

∆оғарыда айттым ғой. Қаз≥рг≥ қазақ поэзи€сы жаңарып келед≥, түрлен≥п келед≥. јнталоги€ны оқыған соң оған мен≥ң көз≥м жетт≥.

–.S. Ѕұл мақалада айтқым келген≥: Ђ... қаз≥рг≥ қазақ поэзи€сы кешег≥ јбай атамыз салып кеткен сара жолдан еш тайған емес, јбай атамыз қалап кеткен сол би≥ктен әл≥ түскен жоқї.

ћен≥к≥ жай ғана ой тастау.

ќқыңыздар!

 өздер≥ң≥з жетед≥.

ћен де кешег≥ ақиық ақын ћұқағали айтқан Ђ—айтан баланыңї б≥р≥ ед≥м. Ұзын- сонар жыр көш≥не ≥лескен жайым бар. ∆үректен шыққан жырларды ақ параққа түс≥р≥п жүрм≥н: ѕоэзи€м- өм≥р≥м...

јқын ба көкке құлаш сермемеген,

—ез≥м≥н ақша бұлттар тербемеген.

“ағымнан да түс≥рген осы өлең≥м,

Ўығарған мен≥ қайта төрге де өлең.

 

јлыстарға апарған алтын өлең,

∆етелеген бабамның салтыменен.

Қызыл қаннан жаралса б≥р бөл≥г≥м,

Қара өлеңнен жаралған жарты денем.

 

ѕоэзи€м, өм≥р≥мн≥ң гүл≥ де мен,

∆анымның  үн≥де сен, түн≥ де сен.

јртық етпес қол жетпес айға ұқсатсам,

јртық етпес жүрект≥ң нұры десем.

 

ѕоэзи€, сен мен≥ң шамшырағым,

јлла берген бармақтай тамшы бағым.

«ор қақпасын өм≥рд≥ң ашқан жаңа,

∆үрег≥ме ЌҰ– болып тамшыладың.

 

Өрл≥кке үйретед≥ өлең ұлды,

∆айнатып- жайқалдырды желег≥мд≥.

ћен өз≥ңнен тауып ем ≥здегенд≥,

ћен өз≥ңне алып ем керег≥мд≥.

 

∆айқала бер бүр жайып гүл- өлең≥м,

Ўуақ шашқан талайға Ќұр- өлең≥м.

—ен мен≥ң ең ардақты байлығымсың,

ѕоэзи€м- өм≥р≥м,

∆ыр- өлең≥м.

34. Ќұрлан ћәукенұлы (1960-2003) - 25 желтоқсанда Ўығыс Қазақстан облысы, «айсан ауданында туған. 1984 жылы Қазақ Ұлттық ”ниверситет≥н≥ң журналистика факультет≥н, 1990 жылы »ћЁѕ-т≥ң са€саттану бөл≥м≥н б≥т≥рген. ≈ңбек жолын құрылысшы болып бастаған. Ђјна т≥л≥ї Чї∆алынї б≥рлескен басылымы бас редакторының орынбасары болып ≥стед≥.

≈ңбектерЂјудитори€ї, ЂҚарлығашї жыр топтамаларында өлеңдер≥ жари€ланған. 1995 жылы ЂЅойтұмарї жыр жинағы жарық көрд≥. Ђ—ұңқарбұлақї атты поэзи€лық к≥табы шықты (2008). Ѕ≥рнеше мүшәйралардың, јлматыда өткен “үр≥к дүниес≥ поэзи€сы фестивал≥н≥ң жүлдегер≥. ’алықаралық Ђјлашї әдеби сыйлығының лауреаты. Ђ«ердеї қайырымдылық қоры мен Ђ∆ұлдызї журналының ұйымдастыруымен Ќ.ћәукенұлы атындағы жыр мүшәйрасы өтт≥.[1]

35. ’≤’ ғасырдағы қазақ-қырғыз әдеби байланыстарының зерттелу≥ Қазақ-қырғыз халықтарының әдеби, мәдени байланыстары әр кезде, әр түрл≥ деңгейде сөз болып, көптеген ғалымдардың еңбектер≥не арқау болып келед≥. —оның ≥ш≥нде әс≥ресе, ауыз әдебиет≥ мен кеңес дәу≥р≥ әдебиет≥ көб≥рек сөз болып, тәп-тәу≥р зерттелд≥. ќны зерттеу тым ерте, әр≥ден, €ғни Ў.”алихановтан басталатынын б≥з мақтанышпен айта аламыз.

’≤’ ғасырдағы қазақ-қырғыз әдеби байланыстары, әс≥ресе ек≥ елге ортақ Узар заманФ ақындары шығармашылығын зерттеу кез≥нде үстемд≥к құрған солақай са€саттың кес≥р≥нен қағажу көр≥п, кенжелеп дамығаны жасырын емес.

Ѕұл тақырыпты өткен ғасырдың 70 жылдары ј.ћусинов деген азамат арнайы зерттеп, кандидаттық диссертаци€ қорғады. 1974 жылы бұл зерттеу УҒылымФ баспасынан УҚазақ-қырғыз әдеби байланыстарыФ деген атпен жеке к≥тап болып басылды да. Ғалымның зерттеу еңбег≥ к≥р≥спе мен қорытындыдан және нег≥зг≥ үш тараудан тұрады.

 ≥р≥спеде қазақ-қырғыз әдеби байланыстарының зерттелу≥, ек≥ ел әдебиет≥н≥ң жанрлық ерекшел≥ктер≥н≥ң қалыптасуында түрк≥ халықтары мен орыс әдебиет≥н≥ң алатын орнын, сондай-ақ қазақ-қырғыз әдеби байланыстарын зерттеген Ў.”алиханов, ћ.Әуезов, Қ.∆ұмалиев, Қ.Ќұрмаханов, Ә.ћарғұланның, қырғыз әдебиетш≥лер≥ ∆.“аштемиров, Ѕ. еримжанов, ћ.Ѕогданова,  .≈салиевтерд≥ң еңбектер≥ сараланады.

У≈к≥ ел әдебиет≥н≥ң қайнар бастауларыФ (»стоки близости двух литератур) деген ≤ тарауда, зерттеуш≥ ≈уропа әдебиет≥ мен мәдениет≥нен терең сусындаған Ўоқан, јбай сынды ғұламалардың қырғыз жазба әдебиет≥н≥ң қалыптасуына жасаған иг≥ ықпалын жан-жақты сөз етед≥ (3,15-48).

јлайда ғалым өз≥ сөз ет≥п отырған ’≤’ ғасыр әдебиет≥не қатысты осы тарауда ек≥ елге ортақ зар заман ақындарының шығармашылығына тоқталмайды. “ек көптеген өлеңдер≥н јбай, џбырай поэзи€сының әсер≥мен жазған, әс≥ресе, ».ј.  рылов мысалдарын аударуда јбайды өз≥не ұстаз тұтқан “оғалақ ћолда (Ѕайымбет јбдырахманов) шығармашылығы ғана жан-жақты сөз болады.

јл, Уәр түрл≥ формалық байланыстарФ (многообразие форм взаймосв€зи) деген ек≥нш≥ тарауда зерттеуш≥ ауыз әдебиет≥н≥ң түрлер≥н, олардың даму ерекшел≥ктер≥ мен ұқсастықтарын айта кел≥п, Уреволюци€ға дей≥нг≥ қазақ-қырғыз әдебиет≥нде Қазақстан мен Қырғызстанның –осси€ға қосылуын УақырзаманныңФ белг≥с≥ рет≥нде қабылдап, өлеңдер шығарған Ўортанбай, ƒулат, қырғыздың Қалығұл, јрыстанбек сынды кертартпа, буржуази€лық ағымдағы ақындары болдыФ деп жалпылама атап өтед≥. (3,56)

Әрине, қай әдебиетш≥н≥ң де өз≥ өм≥р сүрген қоғамның ықпалында болатындығын ескерсек, зерттеуш≥н≥ң сол ақындардың шығармашылығының әд≥л бағасын бермегенд≥г≥ емес, бере алмауының өз≥нд≥к себептер≥ бар си€қты.

Ѕ≥р≥нш≥ден, ғалым ағамыз ’≤’ ғасыр әдебиет≥н, соның ≥ш≥нде Узар заманФ поэзи€сы өк≥лдер≥н зерттеуд≥ арнайы мақсат ет≥п қоймаған.

≈к≥нш≥ден, ƒулат, ћұрат, Ўортанбай немесе қырғыздың Қалығұл, јрыстанбек, ћолда Қылыш, Ќұрмолда, јлдаш молда т.б. сынды Укертартпа-реакци€шылФ деп танылған ақындар шығармашылығын сөз ет≥п, п≥к≥р б≥лд≥ру, әс≥ресақ ол заманда өз≥ңе-өз≥ң үк≥м шығарумен б≥рдей екен≥ айтпаса да түс≥н≥кт≥ ед≥.

У«ар заманФ пози€сының өк≥лдер≥ 50 жылдарға дей≥н б≥ршама зерттел≥п, орта мектепт≥ң бағдарламаларында оқытылғаны белг≥л≥. ћысалы, У1940 жылы —.ћұқановтың құрастыруымен 8-сыныпқа арналған хрестомати€-оқулықта халық әдебиет≥н≥ң ≥р≥ классиктер≥ деп ƒулат, ћұрат, —үй≥нбай, Ўортанбай, Ўерни€з, ћахамбет, ƒосқожа аталдыФ (4). ќдан басқа да еңбектерде, мысалы 1931 жылы —.—ейфуллин құрастырған УҚазақтың еск≥ әдебиет нұсқаларындаФ, 1933 жылғы ћ.Әуезов, ћ.∆олдыбаев, Ә.Қоңыратбаевтар жари€лаған У’≤’-’’ ғасырдағы қазақ әдебиет≥Ф деген к≥тапта, —.ћұқановтың 1942 жылы басылған УҚазақтың ’V≤≤≤-’’ ғасырлардағы әдебиет≥н≥ң очерктер≥Ф деген оқу құралында, Қ.∆ұмалиевт≥ң құрастыруымен 1943 жылы басылған 8-сыныпқа арналған әдебиет оқулығында ƒулат, ћұрат, Ўортанбай т.б. зар заман ақындарына б≥ршама орын бер≥лген болатын.

јл, У оммунист≥к идеологи€ әдебиет пен өнерге үстемд≥к құрып тұрған кезеңде зар заман ақындары шығармаларының жолы оңғарылмады. ѕарти€ның қаулы-қарарлары өрш≥л өлеңдерд≥ң отын өш≥руге тырысты. Қазақстан  омпарти€сы ќрталық  омитет≥н≥ң 1947 жылы 21 қаңтардағы УҚазақ ——– Ғылым академи€сының “≥л және әдебиет институтының жұмыстарындағы са€си өрескел қателер туралыФ қаулысы халықтың ≥нжу-маржандай асыл туындыларын архивке қайта тықтыФ (2,6). ќдан қалса У50 жылдары УѕравдаФ газет≥нде УҚазақстан тарихы марксизм-ленинизм тұрғысынан зерттелс≥нФ деген мақала шықты. ќсыған орай енд≥ жер-жерде ғылыми айтыстар ұйымдастырыла бастады. ћәселен, ‘рунзе (1952), јлматы (1953), ћосква (1954), “ашкент (1956) қалаларында  —–ќ халықтарының батырлық жырлары туралы (дискусси€) п≥к≥рталастар өтт≥. Қазақ-қырғыз халқының фольклорына жан-жақтан шабуыл жасалды. ћысалы, УћанасФ жыры монархи€лық тәрт≥пт≥ жақтайды. Қытай халқының ары мен намасына тиед≥ десе, ек≥нш≥ б≥реулер≥ Ујлпамыс эпосыФ әулие-әмбиелерд≥ дәр≥птейд≥, рушылдық-тайпалық одақты асыра мақтайды, кедей тобынан шыққан Ұлтан құлды мазақтайды деп даурықтыФ (4).

ќл аз болғандай 1952 жылы Қазақстан  омпарти€сы ќрталық  омитет≥н≥ң УҚазақ халқының әдеби-поэзи€лық және музыка мұрасын зерттеуд≥ң сын тұрғысынан қарап пайдаланудың жайы және оны жақсарту шаралары туралы қаулысыФ шықты (5). —ол қаулыға орай Қазақ  —– Ғылым академи€сы Әдебиет және өнер институтының 1959 жылдың 15-19 маусым аралығында өтк≥зген ғылыми-теори€лық конференци€сы түгелдей дерл≥к ƒулат, ћұрат, Ўортанбай, Әбубәк≥р сынды зар заман ақындарының шығармаларын талдап-тануға арналды (6).

Әрине, конференци€да б≥р≥нен кей≥н б≥р≥ сөз алған ғалымдардың ≥ш≥нде олардың шығармаларын даттағандары да, ақтап алуға тырысқандары да болды.

ƒесек те, б≥рде датталып, енд≥ б≥рде ақталып, әдебиет әлем≥нде қызу талқыға түскен зар заман ақындары мүлде ұмытылып, ≥здеус≥з қалмады. Ѕелг≥л≥ сыншы, ғалымдар оларға айналып соғып, тарих бет≥нде қалдыруға барынша күш салды. —а€сат салқынымен оларға нег≥зс≥з айып, жазықсыз жала жабылған кездер де аз болмады.  ей≥н де џ.ƒүйсенбаев, Қ.∆ұмалиев, Қ.Өм≥рәлиев, Ә.Қоңыратпаев, ’.—үй≥ншәлиев, “.Ќұртазин сынды белг≥л≥ ғалымдар бұл кезеңге қатысты сүбел≥ зерттеу еңбектер≥н жазғаны мәл≥м.

Ѕ≥здег≥ зар заман ақындарының көрген құқайы бұлай болғанда, көрш≥лес қырғыз ағайындардың хал≥ неш≥к? ≈нд≥ соған келей≥к.

Ѕелг≥л≥ ғалым ф.ғ.д, Ѕ.ќмарұлы У“ағдырлас, даму заңдылықтары ұқсас ек≥ елд≥ң әдебиет≥ де парти€ның қаулы-қарарларын орындаймыз деп асыра с≥лтеген солақай сындардан та€қты б≥рдей жед≥ (2,21) дейд≥.

“оталитарлық жүйен≥ң идеологтары шығармалары ел арасынан жиналып, енд≥ ғана насихаттала бастаған Қалығұл, јрыстанбек, ћолда Қылыш т.б. тұлғалы ақындарға феодалдық-патриархалдық заманның еск≥ш≥л, реакци€шыл, мистик ақындары деген жала жауып, шығармаларын басып шығаруға, оқып үйренуге тиым салады. ќлардың шығармалары оқу бағдармаларынан алынып тасталды. јрыстанбек, ћолда Қылыш мұраларын жинап, арнайы зерттеген “.—амаичин, ∆.Ўүк≥ровтер қудалауға түс≥п, репресси€ға ұшырайды. Ѕұлардың қатарына қазақ-қырғыз әдеби байланыстарын салыстыра зерттеген көрнект≥ ғалым ћэдина Ѕогданованы да қосуға болады.

Ѕелг≥л≥ б≥р қоғамда өм≥р сүр≥п, белг≥л≥ б≥р тарихи оқиғаларға үн қосқан ек≥ елд≥ң зар заман ақындары шығармашылық өм≥р жолдарының зерттелу≥ м≥не, осындай.

1988 жылы УӘдебиет пен өнер мәселелер≥ бойынша 30-40-шы жылдар кезең≥ мен 50-ш≥ жылдар басында қабылданған қаулыларды зерттеу жөн≥ндег≥ Қазақстан  омпарти€сы ќрталық  омитет≥  омисси€сының қорытындысы жари€ланды (7).

ќсы қорытындыдан кей≥н тоталитарлық жүйеге нег≥зделген кеңест≥к идеологи€ның с≥рескен сең≥ бұзылды. ≤ле-шала өткен өм≥р жолымызға қайта үң≥л≥п, қапаста көм≥лген асыл мұраларымызды тазалап, таразылауға тыңнан түрен түсе бастады. Ѕүг≥нде Узар заманныңФ зарлауық, кертартпа ақындары деп танылған ƒулат, ћұрат, Ўортанбай, Әбубәк≥р шығармашылығы жаңаша көзқарас тұрғысынан талданнып, әд≥л бағаларын алды. —ыншы-ғалым Қанипаш Қайсаққызы ћәдәбай Ўортанбай мұрасын, әдебиетш≥ ғалым —ер≥к Ѕермағамбетов Әбубәк≥р  ердер≥ шығармашылығын, “араз университет≥н≥ң оқытушысы Ёльмира ѕертаева ƒулат творчествосын зерттеп кандитаттық диссертаци€лар қорғады. Ѕелг≥л≥ ғалым-журналист Ѕ.ќмарұлы ћұрат ћөңкеұлы мұрасынан кандитаттық, УҚазақ әдебиет≥ндег≥ зар заман ағымы: генезис, типологи€, поэтикаФ деген тақырыпта докторлық диссертаци€ қорғады.

—оңғы зерттеу қазақ әдебиет≥ндег≥ 100 жылдық тарихы бар зар заман ағымын генезис, типологи€, поэтика мәселелер≥ тұрғысынан терең ашып, жаңаша көзқарас тұрғысынан саралаған салиқалы еңбек. Ғалым Ђ≈ң алғаш ћ.Әуезов Ђ«ар заманї деп атап, кей≥н сөзд≥к қорымызға бер≥к енген осы б≥р әдеби құбылыстың теори€лық нег≥здемес≥н жасағанда неге сүйену≥м≥з керек? Ѕұл не, бағыт па, ағым ба, жоқ әлде сарын ба? Ѕолмаса, көркемд≥к әд≥ст≥ң қай түр≥не жатады? ѕоэзи€дағы зар заманның орны қандай? Ѕұл сауалдарға жауап беру жан-жақты ≥зден≥стерд≥ талап етед≥ї (8,42) дей кел≥п, поэзи€дағы болып жататын құбылыстарды қандай да б≥р үлг≥-өлшемдерге б≥рден орайластыра қоюдың оңай шаруа емест≥г≥н ескертед≥. Ѕ≥р ғасырдан астам тарихы бар поэзи€дағы осы б≥р құбылысты (зар заманды) ағым рет≥нде дәлелдеудег≥ ≥зден≥стер≥ ғалымның терең б≥л≥м≥н, парасат-пайымын, сұңғыла зерттеуш≥ екен≥н де танытқандай. Ғалым бұл құбылысты Қ.∆ұмалиев ат қойып, айдар таққан регресш≥л романтизм (9,179) не болмаса “.Ќұртазин дәлелдеуге тырысқан, €ғни жаңаның, жаңалықтың бәр≥н жат санаған консервативт≥к романтизм емес (10,170), бұл ең алдымен қоғамдық ойдағы ағым деп дәлелдейд≥. —онымен қатар зар заман ақындарының ұстанған бағытына шығармаларының жанрлық ерекшел≥г≥ мен иде€лық мазмұнына, т≥пт≥ жазба әдебиетке қатыстылығына дей≥н саралай кел≥п, мынадай п≥к≥р ұсынады.

Ђ«ар заманї Ч отаршылдық қысымын көрген елд≥ң әдебиет≥нде рухани құндылықтардың азып-тозуына налудан, қоғамның болашағына үм≥т артпай, ≥зг≥л≥кт≥ өткен өм≥рден ≥здеп, халықтың салт-дәстүрлер≥ салтанат құрған кешег≥ күн≥н аңсаудан, ежелден ұлттық танымына, көшпенд≥л≥к табиғатына жат құбылыстарды қабылдамай, дәу≥рге наразылық б≥лд≥руден туған ағымї (8, 52). —ондай-ақ бұл зерттеу ’≤’ ғасырдағы қазақ-қырғыз әдеби байланыстарын жан-жақты салыстыра қарастыратындығымен де құнды.

Ѕұл салада қырғыз ғалымдары да құр алақан емес. 1990 жылы ‘рунзеде басылып шыққан УћурасФ атты оқулық-хрестомати€ зар заман поэзи€сы өк≥лдер≥н≥ң еңбектер≥н топтастырған алғашқы жинақтардың б≥р≥нен саналады. Ѕелг≥л≥ ғалым, филологи€ ғылымдарының кандидаты Ѕ. ебекованың УҚырғыз-қазақ фольклорлық байланысыФ (»лим-1982) деген еңбег≥ өз алдына б≥р төбе болса, оның құрастыруымен шыққан УјрыстанбекФ (џрлар, Ѕишкек-1994), УҚырғыз эл эрчыларыФ (Ѕишкек-1994), атты к≥таптар көптеген олқылықтардың орнын толтырған құнды зерттеулерд≥ң қатарында. —ондай-ақ жас ғалым Ќазгүл Ѕегалиеваның да јрыстанбект≥ң өм≥р≥ мен шығармашылығын зерттеп кандидаттық диссертаци€ қорғағанын (Ѕишкек-1998) айта кеткен орынды. —ыншы-ғалым —.јлақанның УЅеш молдаФ (Ѕишкек-2004), ф.ғ.д. профессор ј.јқматалиевт≥ң жалпы редакторлығымен У«алкар ақындарФ сери€сымен шыққан (2 том, Ѕишкек-1998-99) жинақтардың да өз≥нд≥к тың деректер≥, әс≥ресе, қазақ-қырғыз ақындар айтысына орын беру≥мен де құнды. —үй≥нбай мен јрыстанбект≥ң, Қаңтарбай мен јрыстанбект≥ң, —арыбас пен Қалмырза айтыстарының қырғыз нұсқалары да б≥з үш≥н өте маңызды. ћәселе әрине қай ақынның жеңген немесе жең≥лгенд≥г≥нде емес. Ќег≥зг≥ мақсат айтыс барысында ек≥ елд≥ң тұрмыс-салты мен хал-ахуалының қалай көр≥нет≥нд≥г≥н, отарлау са€сатының ақындар шығармашылығында қалай жырға қосылғандығын бағамдау.

 

Қазақстан –еспубликасының егменд≥г≥н алып, жаңғыру кезең≥нде оның т≥л≥н, әдебиет≥н таным құралы рет≥нде зерттеуд≥ң маңызы ерекше. —ебеб≥, қай ұлттың да өз≥нд≥к мәдениет≥ т≥л≥нде, әдебиет≥нде, тарихында көр≥н≥с тапқан. Ѕұл- қасиет қазақ әдебиет≥н≥ң көрнект≥ тұлғаларының шығармаларында айшықты түрде байқалады. —ондай тұлғалардың б≥р≥ Ц артында мол әдеби, т≥лд≥к, мәдени, этнографи€лық, философи€лық, тарихи мол мұра қалтырған ћ-∆.  өпеев.

ћәшһүр ∆үс≥пт≥ң өм≥р сүрген дәу≥р≥ Ц ’I’ ғасырдың ек≥нш≥ жартысы мен ’’ ғасырдың алдыңғы отыз Ц қырық жылы. Ѕұл кезең әлеуметт≥к, қоғамдық тұрғыдан қандай қайшылықты болса, оның шығармашылық жолы да сондай көп и≥р≥мд≥, күрдел≥ болды. Ғұлама шешен ћ-∆.  өпеевт≥ң мұрасын жинап жари€лау, зерттеп, ғылыми айналымға енд≥ру, сөйт≥п, халық иг≥л≥г≥не айналдыру жұмыстары ел≥м≥з егеменд≥к алған соң ғана шындап қолға алынды. Ѕ≥зд≥ң ойымызша, бұл мәселе Ц ћемлекетт≥к Ђћәдени мұраї атты бағдарлама а€сында жүзеге асырылуға ти≥с. Ұлттық мәдениет≥н, сипатын көрсет≥п, толықтыра түсет≥н маңызды зерттеу мұрасын, соның ≥ш≥нде ұлттың ежелг≥ мәдениет≥н, әдебиет≥н, фольклорын, салт Ц дәстүр≥н зерттеуд≥ң б≥ртұтас жүйес≥н жасап, бай әдеби мұрасын ежелг≥ шығыс әдебиет≥мен, қала берд≥ орыс (еуропа) әдебиет≥мен тығыз байланыста зерттеу күнқұрғатпайтын м≥ндеттерд≥ң б≥р≥ болып табылады.

“ақырып тег≥ннен Ц тег≥н Қазақ және орыс (еуропа) әдебиет≥ байланысы (ћәшһүр ∆үс≥п шығармалары бойынша) деп алынып отырған жоқ. ќның да өз≥нд≥к себептер≥ бар. ∆уықта ғана ќрыс ел≥н≥ң төр≥нде ћәскеуд≥ң нақ жүрег≥нде јбай ескертк≥ш≥ орнатылды. Ѕ≥зд≥ң ел≥м≥зде ѕушкин күндер≥ басталды. Әдебиетке шекара жоқтығы осындайда сез≥лд≥. ≈лбасының да көксеген≥ ек≥ елд≥ң тыныштығы, ежелг≥ достығы болып табылады. Қоғамдық формаци€ б≥зд≥ ежелден орыс ұлтымен жақындастырып, мәдениет≥м≥з, әдебиет≥м≥з б≥те қайнасып б≥р≥н Ц б≥р≥ байытты, дамытты. ћәшһүр ∆үс≥пт≥ң ресей патшалығын сынағаны шығармаларынан белг≥л≥. –есей патшалығын сынай отырып, жақсы жақтарын (мәдениет≥н) да үйренуге шақырды. ƒемек, ћәшһүр ∆үс≥п шығармаларындағы орыс (еуропа) мәдениет≥н≥ң (әдебиет≥) үндест≥г≥ осы Ц зерттеу жұмыста тұңғыш рет ғылыми жүйеге түс≥п қаралып отыр. “ақырыптың қазақ орыс (еуропа) мәдениет≥не, әдебиет≥не, халықтар достығына қосар үлес≥ көп. ћәшһүр - ∆үс≥п өз шығармаларында орыс т≥л≥ арқылы келген сөз үлг≥лер≥н де қолданғаны байқалады. ќлай болса, тақырып, осы жағынан да ұтымды. Ұлттар достығы Ц б≥зд≥ң Ђјлтын заңымыздаї да айқындалған. Қазақстанда 130-дан астам ұлыс пен ұлттың өк≥лдер≥ тұрады екен, соның б≥р≥ Ц орыс халқы. ќлай болса, бұл Ц көтер≥лген мәселе өм≥ршең екенд≥г≥н, ел мүддес≥нен шығады деген үм≥ттем≥з.

≈к≥нш≥ден, орыс мәдениет≥ қазақ мәдениет≥н (көне түрк≥) ауыз әдебиет≥ арқылы б≥лд≥. ќдан кей≥н, шығыс әдебиет≥не де ден қойды. “үрк≥ мәдениет≥ де орыс (еуропа) зи€лыларын, жиһангездер≥н бей Ц жай қалтырмағаны да тарихтан мәл≥м. Ўығыс әдебиет≥ қазақ әдебиет≥ мен орыс әдеьиет≥н (еуропа) ек≥ ортадағы жалғастырып жатқан алтын көп≥р десе де болады. “≥пт≥, ағылшын әдебиет≥ өк≥лдер≥ де шығысқа табынған. ћәшһүр ∆үс≥п шығармашылығына арқау болған: б≥р≥нш≥ Ц ауыз әдебиет≥, ек≥нш≥ Ц шығыс мәдениет≥, үш≥нш≥ Ц орыс әдебиет≥. ќрыс (еуропа) әдебиет≥не ықпалы зор болған шығыс мәдениет≥н≥ң ћәшһүр ∆үс≥п шығармаларына әсер≥н де зерттеу тақырыптың өзект≥л≥г≥н айқындайтын болса керек.

XIX ғасырдың алғашқы жартысында Қазақстан тақырыбы орыс әдебиет≥нде б≥рте-б≥рте көрнект≥ орын ала бастады. ≈гер патша үк≥мет≥, орыстың помещиктер≥ мен капиталистер≥ қазақ халқын отар ет≥п езу мен құл етуд≥ң объект≥с≥ деп қана есептеген болса, орыстың алдыңғы қатарлы ғалымдары мен жазушылары қазақ халқының тұрмысын, салт-санасын, әдет-ғұрпын, оның бостандық сүйг≥ш ниет≥н сүйе зерттед≥. –осси€ның ез≥лген халықтарының праволарын қад≥рлеу, олардың тұрмысын әд≥л суреттеу алдыңғы қатарлы, демократи€лық орыс мәдениет≥н≥ң дәстүр≥ болып табылады. Ѕұл дәстүрд≥ орыс әдебиет≥н≥ң классиктер≥ ј. —. ѕушкин, ћ. ё. Ћермонтов, ұлы сыншы-демократ, ¬. √ Ѕелинский тамаша айқын бейнелед≥.

Қазақстан тақырыбымен шұғылданған орыс жазушыларының шығармаларында ек≥ бағыт: реакци€лық-шовинвист≥к және демократи€лық-реалист≥к бағыттар болды ‘. Ѕулгаринн≥ң Ђ»ван ¬ыжигинї (1829) деген повест≥, ». —коблевт≥ң әңг≥мелер≥ (1834) қазақ халқын қорлап кем≥тед≥. Ѕұларға қарама-қарсы ј. —. ѕушкин, ¬. ». ƒаль (Ћуганский), ¬. ј. ”шаков және басқалары қазақ халқының ауыр, ез≥лген жағдайын, оның арманын, орыс халқымен достық қарым-қатынастарының басталуын адамгерш≥л≥к тұрғылардан суреттейд≥.

ћәшһүр Ц ∆үс≥пт≥ өз көз≥мен көрген, оның барлық еңбег≥мен таныс Ц б≥л≥с болған сол кездег≥ орыс оқымыстысы Ѕелослюдов төмендег≥дей ой айтады: Ђћ.  өпеев халықтың мұңын жырлай бастады. ћәшһүр ∆үс≥п өлеңд≥ жазып шығарды, мұның өз≥ қазақ әдебиет≥н≥ң тарихында халықтық сипаттағы жаңа бағыттың дамуына зор түртк≥ жасады. Ѕұрын өлең көпш≥л≥к алдында ауызша айтылатын, ал ақын атану үш≥н б≥реу≥мен айтысықа түсет≥н, жыршы м≥ндетт≥ түрде суырып салма ақын болуы шарт ед≥. ≈нд≥  өпеев өлеңдер≥ оқырманға жазбаша түрде ұсынылды, ақын деген сөз тек ақын Ц жырауларға қатысты ғана емес, өлең жазуға қаб≥летт≥ талант иелер≥не де қолданыла бастадыї - дейд≥ ћ.ћырзахметов (јбай жүрген ≥збенен. ─ јлматы, 1985. ─ 143 б.) [56, 11].

’I’ ғасырдың ек≥нш≥ жартысы мен ’’ ғасырдың басы аса күрдел≥ дәу≥рд≥ басынан өткерд≥. Қайшылығы мол, алда не болары белг≥с≥з бұлдыр қоғамдық формаци€ әл≥ п≥с≥п-жет≥лмеген Қазақстан жағдайындағы толқын јбай, Ўәкәр≥м, ћәшһүр-∆үс≥п т.б. зи€лыларды тудырды. ƒулат јбай, Ўәкәр≥м, ћәшһүр-∆үс≥п қазақ рухани€тының б≥ртұтас галелери€сын жасап тұрған адамдар. Ѕұлардың қоршаған ортаны тану, дүниен≥ ұғыну, сез≥ну, әлеуметт≥к- экономикалық жағдайды түс≥ну≥ оны жырлауы тақырыпты тану жағы, көзқарасы б≥р, б≥р позици€дағы адамдар десе болады. Ѕұлардың қоршаған ортасы, шығармашылығы сол кездег≥ қоғамдағы болып жатқан әлеуметт≥к - экономикалық, са€си жағдайлармен тығыз байланысты. Ѕұл төртеу≥н қоғамдық формаци€да болып жатқан өзгер≥стерден тыс тағы да қарастыра алмаймыз. ќлар өм≥р сүрген кезде қоғамдық жағдай қандай болып ед≥? —оған б≥раз шолу жасалық. ћ-∆. өпеев өм≥р сүрген орта ’IX ғасырдың б≥р≥нш≥ жартысы мен ’’ ғасырдың ек≥нш≥ жартысы екенд≥г≥ айтылып өтт≥. Ѕұл кезең қазақ өм≥р≥ндег≥ басқа ғасырларға қарағанда қайшылықтарға толы күрдел≥ дәу≥р болды.  өп жүр≥п, көп көрген≥ бар, оқыған-тоқығаны бар ћ-∆. өпеев өз ел≥н≥ң ауыр тұрмысын басқа жұрттың тұрмысымен салыстырып, қорытынды жасап отырған, шығармаларына арқау еткен. Қазақстанның –есейге қосылуының нәтижес≥нде қазақ қоғамының экономикасы мен әлеуметт≥к қатынастарында ’I’ ғасырдың алғашқы жартысында болған елеул≥ өзгер≥стер (ег≥нш≥л≥кт≥ң, қолөнерд≥ң, сауданың дамуы, хандық тәрт≥птерд≥ң жойылуы), сонымен қатар отаршылдық езг≥н≥ң күшею≥ қазақ халқының бүк≥л қоғамдық тұрмысына, қазақ мәдениет≥не елеул≥ әсер≥н тиг≥зд≥.

ƒемек, ћәшһүр Ц ∆үс≥п шығрмаларын орыс (еуропа) шығармаларымен үндес зерттеу керек екенд≥г≥н өм≥р өз≥ дәлелдеп отыр.  еңес дәу≥р≥нде жабық тақырып болған орыс (еуропа) әдебиет≥ шығыстан үйренд≥ деген енд≥г≥ уақытта басқаша көзқараспен зерттеу қарастыру күнқұрғатпайтын мәселеге айналды.

Әс≥ресе, јлла, Құдай, ѕайғамбар, Құран тақырыбы орыс (еуропа) әдебиет≥нде кең≥нен жырланғаны орыс (еуропа) ақын Ц жазушылары мұсылман д≥н≥не оң көзқараста болғаны, нег≥зг≥ суреттеп отырған нысаны ћұхаммет пайғамбар болғаны осы Ц зерттеу жұмыста нақты дәлелденд≥. ћәшһүр Ц ∆үс≥п  өпеев тек қана қазақ (шығыс) әдебиет≥н ғана б≥л≥п қоймаған орыс (еуропа) әдебиет≥мен өте жақын таныс болған. ћысалы, Ѕилинскид≥ б≥лген ақын, сол Ѕилинский сынаған шығармаларды, олардың авторларын б≥лмед≥ дегенге к≥м сенед≥. јл, Ўығыс тақырыбы ћәшһүр Ц ∆үс≥п үш≥н өм≥рл≥к тақырып болды. Ўығыс әдебиет≥ ћәшһүр Ц ∆үс≥ппен орыс (еуропа) әдебиет≥н жалғастырды. ћұсылман д≥н≥ тақырыбын көп жырлаған ћәшһүр Ц ∆үс≥пт≥ң романтикалық бейнес≥ јлла, Құдай, пайғамбарлар, пер≥ште, шайтан, ≥б≥л≥с т.б. болды. ћұның сыртындағы жұмақ, кәусар бұлақ, фәни өм≥р, бақи өм≥р, о дүние, бұ дүние си€қты жай адамның ұғымына ауыр түс≥н≥ктерд≥ де ең б≥р≥нш≥ жырға қосып, қазақ әдебиет≥нде жаңа бетбұрыс жасаған ћәшһүр Ц ∆үс≥п  өпеев. ћәшһүр Ц ∆үс≥п  өпеев шығармаларындағы ауыстыру, құбылту, алмастыру, теңеу, салыстыру си€қты (троп пен фигураның) түрлер≥ әдеби қисындық формаларды тер≥п дәлелдегенде олардың орыс (еуропа) шығармалырында да ұшырасатыны байқалды. Ѕұл кездейсоқтық болмаса керек. ћәшһүр ∆үс≥пт≥ң шығыс мысалдары зерттелмед≥.  өб≥не  рылов мысалдарына көң≥л аудардық.  ейб≥р аты басқа мысалдарының сюжет≥ орыс (еуропа) мысалдарымен шығыс мысалдарының б≥р≥г≥п кеткен тұстары да баршылық. ћәшһүр Ц ∆үс≥п фольклоры мен орыс (еуропа) фольклоршылары жинаған дүниелерд≥, олардың үндест≥г≥н зерттеу өз алдына жеке мәселе рет≥нде қарастыру керек екенд≥г≥ анықталды. Ѕолашақта кандидаттық диссертаци€ мазмұнын кеңейт≥п: ћәшһүр Ц ∆үс≥п және орыс (еуропа) фольклоршылары; ћәшһүр Ц ∆үс≥п шығыс және орыс (еуропа) мәдениет≥ т.б. тақырыбында зерттеу жұмыстарын қолға алғанды жөн көр≥п отырмыз. ∆алпы: Ђћәшһүр Ц ∆үс≥п және ≈урази€ї - деген монографи€ дайындау ойымда бар.

 

36. ћаралтай –айымбекұлы џбыраев (1.5.1969 ж.т., —арысу ауданы, »г≥л≥к ауылы) Ц ақын. 2002 жылдан ЂҚазақ әдебиет≥ї газет≥нде Ђ∆ас қаламї қосымшасының редакторы. Қазақстан ∆азушылар одағының кеңесш≥с≥. Өлеңдер≥ 1987 жылдан бастап республика басылымдарда жари€ланып келед≥. “ұңғыш к≥табы Ђјй-нұрї (1996) мен ек≥нш≥ жинағы Ђјйї (2000), Ђ∆азушыї баспасынан шықты. ЂҚарлығашї, ЂҚос ≥шекї, Ђ“олқыннан толқын туадыї, Ђ2000 жылдық ƒала жырыї, Ђ∆ас ақындар антологи€сыї си€қты ұжымдық жинақтарға өлеңдер≥ енген. Қазақстан ∆азушылар одағының мүшес≥. Қазақстан ∆астар одағы (1981) және мемл. Ђƒарынї жастар сыйлығының (2000) лауреаты. 1997 Ц 1999 жылдарғы Қ– ѕрезидент≥ стипенди€сының иегер≥. –еспублика б≥рнеше жыр мүшәйраларының бас жүлдегер≥ –асында да бүг≥нг≥дей алмағайып уақытта ћұсылманның бес парызын ұстап қана қоймай ’ақты, хақиқатты тануға бар ынтасымен ден қойған ақын Құл- ер≥м алдыңызға арлы жырдың алтын сандығын ақтарып салады. ќның әрб≥р жыры жаңа сапа, жаңа сатыға шығып сөйлейд≥. ќл Ђјдам қайдан келд≥, қайда келд≥, қайда барадыї деген адамзаттық пәлсафаға јлланың ақ жолымен сөз сабақтап, ой түйед≥.

ќ бастан ақын боп туған Құл- ер≥м ≈лемес он сег≥з мың ғаламның »ес≥не и≥п сөйлегенде оның әр жолы, әр шумағы нұрға малғандай көң≥лге салтанат-шуағын шашыратады

ћыңжылдықтар тоғысында қазақ өлең≥не мезг≥л м≥нез≥ндей құ≠≠йын≠датып келген ақындардың б≥р≥ Ц ћаралтай ед≥. Қазақ халқының елеул≥ кезең≥не ай≠≠нал≠≠ған өл≥ара шақта әдебиет табал≠дырығын аттаған. ќл Ч белг≥л≥ ақын шайыр ћей≥рхан јқдәулетұлы айтпақшы, ЂӨлең≠де≠г≥ өт≥р≥к ызылудың салтын бұзған ақынї. Өз кең≥ст≥г≥н өз≥ м≥се тұтпаған шайыр Ђдәс≠түр≠≠ден тысї өлеңдер жазды. ќл шығармалары белг≥л≥ б≥р жү≠≠йе≠≠ге бағына алмай≠≠тын ақын≠≠≠ның м≥нез≥ндей дауылды да жауынды дүниелер болатын. Өм≥рд≥ өз≥н≥ң жүрег≥нен шық≠қан жырлардың тағдыры деп түс≥нет≥н, басын тауға да, тасқа да соққан тағдыр иес≥н≥ң көз жа≠≠сы деп б≥лет≥н ћаралтай ақын≠≠ның шығармашылығы Ц б≥р сөзбен айтқанда, адамдық және азаматтық қасиеттерд≥ң жиын≠≠тығы. Ђƒулығамның төбес≥, туған айдай болмаса, батыршылық сүрмен-д≥ї деген Ўалки≥зд≥ң рухты өм≥рл≥к қағидасы ћаралтайдың болмысында да өлеңдер≥ арқылы көр≥н≥с тапты. Ђ“арпаң тұлғалы, к≥с≥ бейнел≥ї ақынның жырларында он сег≥з мың ғаламның көркем шындығы айқын таңбаланды. ≈гер, ол шындықты өм≥р мен өл≥м деп түс≥нет≥н болсақ, ек≥ аралықтағы тылсым перден≥ желп≥п өткен шайыр да осы ћаралтай болатын. ќған өм≥р өгей емес, дегенмен, өл≥м де жат емес. “умысынан талантты ақын тағдырмен тайталаса жүр≥п қазақ өлең≥не тағдырлы жырлар берд≥, қазақы кең≥ст≥кте отты поэзи€ жасады. ќның басты мұңдасы да, сырласы да қасиетт≥ өлең болды.  иел≥ рухтар қалқыған  еңсайдағы ћұқағали бей≥т≥ ћаралтайдың тағдырымен сабақтас. Қаламының ұшына тағдырлы дүниелерд≥ байлаған қастерл≥ мекен. ћаралтайды оқығанда тағдырдың талайлы сәттер≥н адамға тән ерек рухпен жеңе б≥лу≥ керект≥г≥н түс≥нес≥ң және соған өз≥ң де куә боласың. Өз≥нд≥к ойлау жүйес≥ оқшау, сөз саптау мәнер≥ ерекше ақынның қазақ өлең≥ндег≥ қолтаңбасы сол үш≥н де айқын. ќның өлеңдер≥нен бағзы замандардағы қобыздың қыл ≥шег≥нен сарын сек≥лд≥ боздап төг≥лген көң≥л аңғарылады.
Қазтуған мен ƒоспамбеттен бастау алып, јбайды п≥р тұтқан, ћағжан мен ћұқағалидан қайта түлеген ћаралтай үш≥н өлеңн≥ң киес≥ ерекше. ƒүниен≥ң бо€масыз сурет≥, ғұмырдың қайталанбас көр≥н≥стер≥ ақын жырларында азбайтын сөз және тозбайтын талғаммен астасып жатады. ћаралтайдың көз≥ ғана көре алатын көркемд≥к түйс≥кт≥ң сәулел≥ шумақтары бар.

“ағдыр тақтасындағы жазуды қи€мет күн≥нде ақындардың көз жасы ғана өзгерте алады деген түс≥н≥к бар. јлланың әм≥р≥мен ақырет күн≥ болып, ћақшар соты үш≥н тартылған керней мен дабылдың үн≥нен күлл≥ адамзат қауымы қайта т≥р≥лгенде ең алғашқы жауап та ақындардан алынады дейд≥. јдамзаттың ардақтысы ћұхаммед (с.ғ.с.) ѕайғамбарымыздың хадис≥нде де Ђƒүниеге менен кей≥н пайғамбарлар емес, ақындар келед≥ї деген сөздер бар. ƒемек, ақындық деген јлладан бер≥лет≥н ең үлкен сый болатын болса, оның азапты да бұралаң жолдары соншалықты күрдел≥. ќны өм≥рд≥ң өткелдер≥ндей кеш≥п өту нағыз ақынның ғана маңдайына жазылары хақ.

“ағдыр Ч талайына шын ақын≠ның шынайы бақыты бұйырған ћаралтай –айым≠бекұлы күрең күзд≥ң кеш≥нде јстана жұртшылығымен кездест≥.  үләш Ѕайсей≥това атындағы ұлттық опера және балет театрында арқалы ақынның Ђјссалаумағалейкум, јстана!ї атты жыр кеш≥ өтт≥.  еш шы≠мыл≠дығын ақынның қызы јр≠нұр әкес≥н≥ң бас қаламыз јс≠та≠наға арнаған өлең≥мен ашып бер≠д≥. јл, халқымыз Ђбақтың кө≠з≥ түскен адамї деп баға бер≠≠≠ген әй≠г≥≠≠л≥ актер јсанәл≥ Әш≥≠мов ћа≠≠ралтай туралы жү≠рек≠≠≠≠жарды леб≥з≥н б≥лд≥р≥п, соңынан ақынның өлең≥н оқыды. ∆ұртшылықпен сахнада емес, сахна төр≥ндег≥ экран арқылы табысқан кеш авторы Ђрухани анамї деп ардақтаған қазақ поэзи€сының падишасы ‘ариза ќңғарсынованың батасын алды.  еш барысында сөз алған Қазақстан –еспублика≠сы ћәдениет және ақпарат министр≥н≥ң орынбасары јрман Қырықбаев ақын туралы айта келе: Ђћаралтай қазаққа берген≥нен берер≥ көп ақын. ќның бүг≥нг≥ кеш≥ халықтың ортасында арқаланып, шабыттануына ашылған жол болсынї дед≥. јл, ћаралтай сахнаға шығып өлең оқыған сәтте жан-дүниес≥ теб≥ренген тыңдармандар ақынға деген қошемет≥н а€мады. Өзег≥н өлең буған ақын да өз≥н≥ң тағдырынан сыр шертт≥. —ондай-ақ, кеш барысында “ұңғышбай ∆аманқұлов, Қадырғали  өбентай, Ўәкизада, √үлнұр ќразымбетова, Ѕиб≥гүл —ауытова, Өм≥рқұл јйни€зов, ≈рк≥н Ўүк≥манов, ≈ршат Қайырхан сек≥лд≥ танымал өнер жұлдыздары ақын өлеңдер≥не жазылған әндерд≥ орындады.

37. Қаз≥рг≥ қазақ поэзи€сы және постмодернизм

 

Қаз≥рг≥ әдебиет ұраншыл әдебиет болып табылмайтыны мәл≥м. Ѕұл да тәуелс≥зд≥кт≥ң демократи€лық ұстанымдары әперген бағалы жет≥ст≥к саналса керек. Әдеби үдер≥сте бұрыннан бер≥ үстемд≥к ет≥п келе жатқан реалист≥к, романтикалық әд≥стер модернист≥к және постмодернист≥к, неореалист≥к бағыттармен толыса бастады.


Әр ұлттың әдебиет≥нде көркемд≥к әд≥с, бағыттар, ағымдар әр кезеңде әр түрл≥ жағдайда өзгеше қалыппен пайда болып, дами бастайды. Қайсыб≥р әд≥с, бағыттар басқа топыраққа тамыр ж≥бермей жатады. ќл тарихи-әлеуметт≥к жағдай, әдеби-ин≠теллектуалдық орта табиғатына байла-нысты. ћәселен, јбай сыншыл реалист пе? ∆оқ, ағартушы реалист пе деген мәселе әл≥ анықталмады. Ѕ≥зде рыцарлық (сыңар термин де қабылданбады. Ц Ѕ.ћ.) романтизм, сакральды аллегоризм, манъеризм, барокко тәр≥зд≥ көркемд≥к бағыт, ағымдар болған, болмағанын ≥здест≥рмейм≥з де. »мажинизм, дадаизм, акмеизм, футуризм, лучизм ағымдары хақында, әрине, ауыз ашпаймыз. ћүмк≥н, олардың қайсыб≥р жұрнақтары табылар.  өркем әдеби үдер≥с өзге әде≠биеттерд≥ қайталау, соған ел≥ктеу м≥ндет≥н алға қоймаған. √еографи€лық, эконо≠ми≠калық, мәдени-эстетикалық ахуалдарда тұрмыс-т≥рш≥л≥к, салт-дәстүрдег≥ айырма≠шылықтар өз үстемд≥г≥н жүрг≥зген. ќл үш≥н қынжылу т≥пт≥ де қажет емес.
јл, қаз≥рг≥ дәу≥рдег≥ модернизм мен постмодернизмн≥ң қазақ әдебиет≥ндег≥ көр≥н≥стер≥ тұтас бағыт деңгей≥не көте≠р≥лмеген, олар өзара ара-ж≥г≥н де ашып дараланбағандықтан, бүг≥нг≥ күн бедер≥нде көркем-әдеби ағым рет≥нде өм≥р сүруде. ќрнына қарай дәстүр, үрд≥с, көр≥н≥с, стиль тер≠миндер≥ қолданылуы мүмк≥н. Ѕ≥з бұл үде≠р≥ст≥ жылдамдатуға да, к≥д≥ртуге де құқылы емесп≥з. “ақсыр уақыт пен әдеби тә≠ж≥рибе нег≥зг≥ сөзд≥ң тұтқасын ұстамақ.
ѕостмодернизмд≥ қоғамдағы ≥р≥ с≥л≠к≥н≥стер дүниеге әкелет≥н≥ белг≥л≥. Өткен ғасырдың 70-80 жылдары әлем әдебиет≥нде осындай дүрбелең тудырды. ∆аһандану дәу≥р≥н≥ң ақпараттық жүйес≥ арқылы одан өзге халықтың мәдениет≥ мен өнер≥ жете хабардар болып жатты. ѕостмодернизмдег≥ ең үлкен дүниетанымдық ерекшел≥к Ц кер≥тартпа романтиктердег≥ си€қты өз≥не таныс өм≥р сиқынан түң≥луш≥л≥к. ќлар айналаны өзгертуге де тырыспайды. Ѕәр≥н шарасы таусылған көзбен, т≥пт≥ бей≠та≠рап≠тықпен, қажыры кет≥лген, көб≥несе өз≥не қаратылған ащы мысқылмен (самоирони€, т≥пт≥ самопароди€) топшылайды. Үк≥м айтуға ұмтылмайды. —ырт қарап қана ≥лб≥п отыратындай. Ўын мән≥с≥нде бұл си€қты бет-перден≥ң (маска) ≥ш≥нде керемет қарсылық тулап жатады. ќлардан сыншыл сарын, реалист≥к элементтерд≥ таба алмаушылық қател≥кке ұрындырар ед≥. Өз басымыз, әс≥ресе, қазақ әдебиет≥ жағ≠дайында модернизм мен постмодернизмд≥ реалист≥к әд≥ст≥ң жаңғырған, өзгеше кеск≥н алған, танымастай өзгерген, б≥рақ түпк≥ мақ≠саты алшақтамаған нәс≥лд≥к туысы са≠науға бей≥мб≥з.
“әуелс≥зд≥к дәу≥р≥ қазақ халқына зор қуаныш әкелд≥. јлайда, барлық ұлт, барлық әлеуметт≥к топтың өк≥лдер≥ одан күткен олжасын толық қолына түс≥ре алмады. “а≠биғатымызға жат нарық экономикасының ауыр талаптары жұртшылық көң≥л≥нен шыға бермед≥. јқын “ем≥рхан ћедетбек: ЂЅүг≥нде өз жер≥ мен ел≥нде “≥л≥м мен д≥л≥м ≈к≥ бүктел≥п Ѕүкши≥п тұр. ќзбыр пей≥л мен зұлым пәрменнен ∆ан-жүрек шошынып “≥кс≥н≥п тұрї Ц дейд≥ (Ђ—ансыраған халї). јйқындауыш сөздер таңбаланушы мәдени артефакт≥лерд≥ң (т≥л мен д≥л) б≥ршама а€нышты хал≥н әс≥релеп көрсетед≥ әр≥ сал≠дардың себеб≥н танытады. ≈к≥нш≥ син≠тагмадағы эпитеттер субъект≥н≥ жасырса да, оны адресаттың қи€лмен топшылайтындай мүмк≥нд≥г≥ бар. Ђ∆ан-жүрекї неғұрлым же≠кел≥к аңсарды б≥лд≥ред≥. Қимыл-сынға құрылған метафоралар бүт≥н мен бөлшекке тән құбылыстардың орнын алмастыру ар≠қылы бейнел≥ сурет кестелейд≥. 9-9-10 жолдан тұратын шумақтарда ырғақ өз≠герген, буын сандары 3-8-5-5-4; 5-5-6-4 ≥с≠п≠етт≥ тың өрнек түзед≥. 5- және 9- тармақ≠тардың ұйқасы ек≥ сөйлемдег≥ ортақ п≥к≥рд≥ң сипаттамасы нәтижес≥нде тұтастығынан арылмайды. Әдем≥ мелодика емес, ≥ркес-т≥ркес, б≥рақ серп≥нд≥ дауыс құйылыстары назар ауқымындағы құ≠былыстардың әсемд≥к қасиеттен алыс тұруымен сабақтас. јвтор мазмұнға қарай п≥ш≥нд≥к құрылымға ж≥гер, ыза, наразылық эмоци€ларын сыйдырған. ѕостмодернист≥к бейтараптық реалист≥к дәлд≥к, роман≠тикалық ой белсенд≥л≥г≥не жол берет≥ндей. јлайда барға көң≥л≥ толмау, торығу сарыны өзге көркемд≥к әд≥с, бағыттардағы үм≥т≠ш≥лд≥к интонаци€ға жақындамайды.
—оларды ойласам,
—анам сарсылып,
∆ан-жүрег≥м
јлақұйын
ƒауыл боп кетед≥.
Ѕәр≥нен без≥н≥п,
“өсег≥ме құласам Ц
∆амылған мамық көрпем,
Қаб≥рд≥ң топырағынан да
јуыр боп кетед≥.
Әс≥релеу шарасыздыққа, бойкүйезд≥кке ұла≠сады. Қоғамда белең алған өт≥р≥к, қатыгезд≥к тәр≥зд≥ келеңс≥з психологи€ ақын жанын жаралайды. Қазақ әдебиет≥ тарихындағы зар заман ақындарын ке≠р≥тартпа (консервативт≥к) романтизм өк≥лдер≥не жатқызатын. јл, италь€ндық семиотик және постструктуралист ”мберто Ёконың әрб≥р көркемд≥к дәу≥рд≥ң өз постмодернизм≥ бар дейт≥н ойын еске тағы алсақ, Ўортанбай, ћұрат жырларындағы ақырзамандық көң≥л-күй қаз≥рг≥ қазақ әдебиет≥ндег≥ постмодернист≥к дү≠ние≠қабылдау мезеттер≥мен едәу≥р дәрежеде ұштасады. Ўортанбайлар, сонда, Ц постмодернистер болып шығар ма ед≥. јл, романтизм өз уақытында модернист≥к, €ғни жаңа≠лықты құбылыс болғаны анық.
Ѕ≥з, әйтеу≥р, постмодернизмд≥ табу үш≥н күреспейм≥з. Әйтсе де, “.ћедетбек, Ә.Қай≠ран, “.Әбд≥кәк≥мұлы, ∆.Ѕөдеш, Ѕ.—арыбай, Ѕ.Қарағызұлы, ј.∆атқанбай си€қты, т.б. ақындар шығармаларынан дәл жоғары≠дағыдай дүние сырын қорытудағы оқшау көзқарасты аңғарамыз. Ѕ≥з жан әлем≥н терең мұңды, нәз≥к суреттейт≥н Ќ.ќразалин, Ұ.≈сдәулет, ≈.–аушанов немесе модерниз≠м≠н≥ң импрессионист≥к тармағына хас эсте≠тикаға сай жыр толғайтын √.—алықбаева, ћ.–айымбек, «.≈лғондинова, ∆.Әскербек, “.“олқын, ∆.Қадырованы т.б. айтып отырға≠мыз жоқ. јл, “.ћедетбек, ∆.Ѕөдеш, Ә.Қай≠ранның мейл≥нше таза реализм не оның романтизммен аралас құйылымына лайық туындылары да мол екен≥н жоққа шығармаймыз. ≈шб≥р көркемд≥к әд≥с, ағым, бағыт туралы әлем әдебиет≥ндег≥ басым қағидаларға байланып қалудың жөн≥н көре алмаймыз. ћәселен, ƒж. ‘аулз өз≥н реалистп≥н деп есептесе, зерттеуш≥лер оны модернист, постмодернист қатарына қосуға әуес. ƒж.ƒжойстың модернист не постмодернист екен≥н ажырату қиын. ќл реалист≥к стильден ада емес. ѕостмодернизм ешқашан мо≠дернизмд≥ толық тәрк≥лемеген, өз≥ оның қойнауынан шығып, сондағы стильд≥к арсеналды өзгеше көру нүктес≥ арқылы дамытып отырған. јл, постмодернизм қаз≥рг≥ уақытта үлкен дағдарысты бастан кешуде. јлдағы көркемд≥к әд≥с немесе бағыт, ағым≠дар қандай болмақ. ќл белг≥с≥з. —ондықтан теори€лық анықта≠малар беруге асығудың қажет≥ шамалы. ѕостмодернизмд≥ құбыжық көруд≥ң рет≥ болмаса керек. ќны осы дәу≥рд≥ң б≥рден-б≥р көркемд≥к әд≥с, бағыт, ағымына жатқызу да жағдайды дұрыс пайымдауға апара бермесе керек. ћәселе Ц қандай қаламды не компьютерд≥ пайдаланса да, шындықтың мей≥р≥м≥не тойып туған талантты дүние жаза б≥луде.
Қаз≥рг≥ қазақ поэзи€сында тотемд≥к ар≠хетиптерд≥ң семиотикалық мән≥н бүг≥нг≥ шындықты шендест≥р≥п бейнелеуге пайдалану үрд≥с≥ қанат жайған. ћәселен “.ћедетбек Ђ«оопарктег≥ өл≥м алдындағы қасқырї атты өлең≥нде арлан қасқырдың қаз≥рг≥ жағдай үш≥н әдеттег≥дей қартайып не ауырып өлу үдер≥с≥н терең аллегори€лық образға айналдырады. Қатыгез де қайсар аңның түг≥нен байқалатын күш-қуаттың (Ђболат сымдардайї) солуы (Ђш≥р≥ген шөптей бопї) тарихи уақыт пен кең≥ст≥кт≥ң философи€лық мәселес≥не айналады.
Құдай-ау,
Қасқыр деген
ћұндай өл≥мге
 өнбейт≥н ед≥ ғой...
Қасқыр деген Ц
Қақпанға түссе де! Ц
јрпалыспай
Өлмейт≥н ед≥ ғой.
јқын табиғи заңдылықтардың бұ≠зылуына қарсы. ќның ойынша к≥нәл≥ Ц адамдар. Ѕұл контексте дала көкжалының өзгелерге қатысты зорлығы емес, “әң≥рден тиес≥л≥ ерекше қасиет≥ марапатталады. ћарапат к≥ш≥рейту тәс≥л≥не кереғар бағытта дамуымен қызықты. Ѕ≥р қасқыр емес, осы тұқымдас нысан ықылым заманалар ау≠қымында сарапталып, жинақталған нұсқа күй≥нде толғандырады. ƒағдылы реалист≥к машықтан п≥ш≥н тұрғысында өзгешел≥к қарастырылған. Ѕ≥р-а





ѕоделитьс€ с друзь€ми:


ƒата добавлени€: 2016-11-24; ћы поможем в написании ваших работ!; просмотров: 1825 | Ќарушение авторских прав


ѕоиск на сайте:

Ћучшие изречени€:

—тудент может не знать в двух случа€х: не знал, или забыл. © Ќеизвестно
==> читать все изречени€...

1943 - | 1567 -


© 2015-2024 lektsii.org -  онтакты - ѕоследнее добавление

√ен: 0.383 с.